Najważniejszymi chorobami niedoborowymi kurcząt brojlerów są: peroza, syndrom nagłej śmierci sercowej, krzywica, wodobrzusze, zespół nadciśnienia płucnego, kanibalizm i dyschondroplazja kości piszczelowej. Wczesne objawy wymienionych jednostek chorobowych to: zahamowanie przyrostów, brak apetytu, apatia, utrudniony chód, obrzęki stawów, deformacje kości, matowe upierzenie, wydziobywanie ciała i piór, zwiększone upadki ptaków w stadzie. Do hodowcy należy zatem zadanie dokładnej obserwacji stada i zapobieganie wymienionym chorobom ewentualnie leczenie stada.

Peroza (Chondrodystrophy)
Choroba ta najczęściej dotyczy kurcząt brojlerów i młodych indyków. U brojlerów występuje pomiędzy 2 a 7 tygodniem życia. Następuje wówczas uszkodzenie chrząstki wzrostowej w kościach długich oraz zahamowanie wzrostu tych kości na długość, deformacja kości i stawów, przemieszczanie się ścięgna mięśnia podudzia. Czynnikami, które w dużej mierze przyczyniają się do rozwoju perozy są niedobory mineralno-witaminowe, a szczególnie niedobory w dawce pokarmowej manganu, cynku, choliny, witamin z grupy B. Niedobór tych ostatnich wpływa na niewłaściwy rozwój chrząstek u nasady kości długich, na pogrubianie ścięgien i przemieszczanie ścięgna Achillesa. W konsekwencji następuje skręcenie kości w stawie o 90 do nawet 180°. Poza tym czynniki takie jak nadmiar białka w paszy, nadmiar niektórych pierwiastków (fosforu, wapnia, żelaza) również mogą sprzyjać tej jednostce chorobowej. Dystrofia tkanki chrzęstnej może także być związana z pogorszeniem procesów odżywiania komórek tkanki chrzęstnej, np. przy mykoplazmozie. U kurcząt obserwuje się utrudnione poruszanie, postępującą kulawiznę, skrócenie podudzia i kości skokowej, obrzęki stawów skokowych i w związku z tym brak możliwości dotarcia do karmideł i poideł. Podstawowym profilaktycznym warunkiem postępowania jest dbałość hodowcy o właściwy skład dawki pokarmowej, odpowiednią ilość manganu, cynku, choliny i witamin z grupy B. W następstwie tego może nastąpić zatrzymanie choroby, ale nie można liczyć na wyleczenie zaistniałych odkształceń kostnych.


Syndrom nagłej śmierci sercowej (Acute death syndrome, ADS)
Jest to jednostka chorobowa, która charakteryzuje się nagłymi upadkami kurcząt brojlerów. Syndrom nagłej śmierci sercowej jest zaliczany do chorób metabolicznych, jednakże bardzo duży wpływ wywierają tutaj czynniki żywieniowe, środowiskowe oraz genetyczne. Przyczyny ADS nie zostały całkowicie poznane, zazwyczaj ma miejsce migotanie komór i zwiększona pobudliwość mięśnia sercowego. Najczęściej występuje to u kurcząt brojlerów w wieku 3 tygodni, a rzadziej obserwuje się te objawy u ptaków starszych. Większą częstotliwość ADS zaobserwowano u kurcząt karmionych mieszanką z dużym udziałem pszenicy niż w stadach karmionych mieszanką zawierającą dużą ilość kukurydzy. Dodatek biotyny w niedużym stopniu zmniejsza częstość występowania ADS. Inne czynniki wpływające na występowanie tej choroby to rodzaj białka w paszy, metabolizm tłuszczów. Brojlery tuż przed śmiercią nie wykazują żadnych objawów, przy nagłym ataku można obserwować konwulsje, utratę równowagi, trzepotanie skrzydłami. Padłe brojlery leżą na plecach z wyprostowanymi nogami. Nie są znane żadne skuteczne metody zapobiegania tej chorobie. Można jedynie zmniejszyć tempo wzrostu kurcząt brojlerów poprzez zmniejszenie godzin dnia świetlnego i natężenia światła, przez ograniczenie spożycia paszy i zmniejszenie jej energetyczności.


Krzywica (Rachitis)
Ta jednostka chorobowa występuje na skutek niedoboru witaminy D3, nieodpowiedniej podaży czy też nieprawidłowych proporcji wapnia do fosforu. Jest to jedna z najstarszych znanych jednostek chorobowych. Drugoplanowymi czynnikami usposabiającymi może być niedobór takich witamin jak C, nadmiar witaminy A, zawartość w mieszance paszowej mikotoksyn, dużą rolę odgrywają także predyspozycje genetyczne. Krzywicę można stwierdzić u wszystkich gatunków drobiu, jednakże najbardziej podatne na nią są młode ptaki mięsnego kierunku. Wczesne objawy krzywicy możemy zauważyć u dwutygodniowych kurcząt jako objawy tego typu jak: nastroszenie piór, kulawizna, przysiadanie na skokach, miękkość dzioba. Wśród pierwszych objawów wymienić należałoby także zmniejszenie apetytu, wysypywanie paszy z karmideł, dziobanie tynku. Często towarzyszy temu też „spaczony” apetyt – zjadanie piór. Upierzenie kurcząt brojlerów często staje się matowe, zmierzwione, co można zaobserwować zwłaszcza na lotkach. Początkowy charakter, a następnie stały ma skłonność ptaków do przysiadania, kulawizna. Przy powiększaniu się niedoborów pokarmowych zaczynają się upadki, a część chorych kurcząt leży na mostku lub też wykonuje ruchy czołgające. Wzrost stada jest zazwyczaj bardzo niewyrównany lub całkowicie zahamowany. W profilaktyce jak też w leczeniu tej jednostki chorobowej konieczna jest dokładna analiza składu dawki pokarmowej, a szczególnie zawartości w niej witaminy D, wapnia, fosforu oraz witaminy C lub w razie potrzeby podawać należy gotowe preparaty zawierające witaminę D3. Część kurcząt już 5-6 dnia leczenia powraca do stojącej pozycji aczkolwiek deformacje mostka, kręgosłupa, czy np. żeber pozostają z reguły nieodwracalne.


Wodobrzusze (Ascites)
Choroba związana z niewydolnością układu krążenia, która w następstwie powoduje niedotlenienie kurcząt brojlerów. Intensywne tempo wzrostu a także stosowane w żywieniu brojlerów wysokoenergetyczne mieszanki w głównej mierze mają wpływ na wystąpienie tej choroby. Sprzyjają tej jednostce także zbyt duże ilości chlorku sodu lub substancji toksycznych w paszy. Mieszanki pełnoporcjowe powinny zawierać odpowiednią ilość białka i cechować się właściwym stosunkiem energetyczno-białkowym, nie mogą zawierać mikotoksyn i innych substancji toksycznych. Profilaktycznie należy zapewnić kurczętom brojlerom odpowiedni program świetlny w okresie odchowu, gwarantujący mniejsze spożycie paszy. Właściwym jest też zastąpienie mieszanki granulowanej formą sypką i tym samym może być jej mniejsze pobieranie przez brojlery. Bardzo ważną sprawą pozostaje sprawność wentylacji, jako że zarówno niedobór tlenu jak i zbyt duża ilość szkodliwych gazów w powietrzu mogą być przyczyną powstawania u brojlerów wodobrzusza.


Zespół nadciśnienia płucnego (Pulmonary hypertension syndrome, PHS)
Do zachorowania na PHS często dochodzi przy zakażeniu bakteryjnym (Enterococcus faecalis, E. avium, E. gallinarum i inne). W związku z tym niebagatelną rolę odgrywa właściwa higiena i profilaktyka przy odchowie kurcząt brojlerów. Bezwzględnie należy przestrzegać całego programu szczepień przeciwko pomorowi drobiu i zakaźnemu zapaleniu oskrzeli oraz chorobie Gumboro, a w przypadku zagrożenia także przeciwko chorobie Mareka. Codzienna obserwacja całego stada, kontrola warunków środowiskowych, kontrola pobierania przez ptaki paszy i wody, przeprowadzania odkażania odchowalni wraz z brojlerami są czynnościami niezbędnymi. Szybkie tempo wzrostu brojlerów prowadzi do szybszej pracy serca i rozwijania się jego wad, a to z kolei powoduje niedotlenienie. Chorobie sprzyjają nieodpowiednie warunki środowiskowe np. duże zapylenie, za wysoki poziom amoniaku i siarkowodoru, czy też zbyt duża obsada na jednostkę powierzchni. Wszystkie te czynniki sprzyjają zwężeniu naczyń krwionośnych, wzrostowi ciśnienia krwi, co odgrywa dużą rolę w patogenezie PHS. Podwyższone ciśnienie krwi zakłócające wyraźnie pracę wielu narządów wewnętrznych doprowadza do padnięć kurcząt brojlerów. Częstokroć objawy PHS są bardzo zbliżone do objawów wodobrzusza lub syndromu nagłej śmierci sercowej. Chorobie należy zapobiegać przez optymalizację warunków środowiskowych, prawidłowe żywienie, mieszanki paszowe powinny być doskonale zbilansowane pod względem składników pokarmowych. Zespołowi nadciśnienia płucnego zawsze towarzyszy obniżony poziom tlenu, który przyczynia się do osłabienia mięśnia sercowego. Często pojawia się wśród ptaków wodobrzusze. Objawami PHS jest duszność, nietolerancja wysiłku, sinica i powiększone powłoki brzuszne. Objawy chorobowe należy zminimalizować zmniejszając tempo wzrostu, podawać trzeba brojlerom dobrze zbilansowane dawki pokarmowe.


Kanibalizm (Cannibalism)
Kanibalizm występuje u wszystkich gatunków, ras i kierunków użytkowych, ale zazwyczaj dotyczy on drobiu o intensywnym tempie wzrostu i szybkiej przemianie materii. Przyczyn kanibalizmu jest bardzo dużo i nie do końca są one poznane. Czynniki sprzyjające kanibalizmowi i powodujące jego wystąpienie mają charakter środowiskowy. Najważniejsze z czynników to: zbyt duża obsada, brak dostępu do wybiegu, światło o zbyt dużym natężeniu, mała wilgotność powietrza, zbyt wysoka temperatura. Kolejna grupa czynników to np. niedostateczna liczba karmideł, poideł, czy gniazd w kurniku, zbyt intensywne ich oświetlenie, nieodpowiednie dla ptaków usytuowanie karmideł i poideł oraz zbyt gwałtowne zmiany środowiskowe. Bardzo ważną grupę czynników sprzyjających kanibalizmowi odgrywają czynniki żywieniowe, a szczególnie okresowe braki paszy lub wody, stosowanie w żywieniu drobiu pasz granulowanych, zbyt duży udział w paszy kukurydzy, niedobory witamin szczególnie z grupy B. Kolejne błędy to niedobór białka i aminokwasów egzogennych (metioniny, lizyny). Zarówno kanibalizmowi jak i pterofagii zapobiega się regulując w mieszance stosunek energetyczno-białkowy, bilansując odpowiedni udział witamin i składników mineralnych. Ptaki dziobiące należy bezwzględnie usuwać z brojlerni oraz skrócić dzień świetlny i zmniejszyć natężenie światła.


Dyschondroplazja kości piszczelowej (Tibial dyschondroplasia, TD)
Ta choroba powodująca deformację nóg u drobiu określana bywa też jako „słabość nóg”. Cały szereg czynników może powodować wystąpienie tej choroby: genetyczne, żywieniowe, środowiskowe. Szybka przemiana materii cechująca kurczęta brojlery, niewłaściwy stosunek wapnia do fosforu i chloru do sodu i potasu w mieszance, niedobory miedzi, żelaza, manganu, braki witamin D3, B6, niedobory tryptofanu i histydyny, skażenie paszy mikotoksynami – te czynniki w największym stopniu mogą zadecydować o wystąpieniu dyschondroplazji kości piszczelowej. W wielu przypadkach TD jest utożsamiane z pewną formą krzywicy. U kurcząt brojlerów następują zmiany zazwyczaj w chrząstce nasady bliższej kości piszczelowej i ma to miejsce najczęściej między 21 a 35 dniem ich życia. Ptaki charakteryzuje sztywny chód, kulawizna, zgrubienia kości piszczelowej lub jej złamania, kabłąkowaty kształt obydwu lub jednej kończyny, stany zapalne, odleżyny związane z trudnościami w poruszaniu się, odwodnienie organizmu i padnięcia. Jednym z podstawowych zabiegów przy tej chorobie jest zmniejszenie tempa wzrostu brojlerów w wyniku uregulowania natężenia i liczby godzin światła. Należy żywić kurczęta bardzo dobrze zbilansowaną mieszanką, w której jest właściwy stosunek wapnia do fosforu, odpowiednia ilość składników mineralnych takich jak żelazo, mangan, miedź oraz witamin. Pasza musi zawierać wszystkie aminokwasy egzogenne w odpowiednich proporcjach. Należy pamiętać o tym, że obecność w mieszance mikotoksyn takich jak aflatoksyna i ochratoksyna upośledzają przyswajanie witaminy D3 i tym samym powodują zaburzenia metabolizmu wapnia i fosforu i powodują występowanie objawów TD.

Reasumując, sukcesy i osiąganie dużych zysków z odchowu kurcząt brojlerów uwarunkowane są bardzo dobrze zaplanowanym systemem ich utrzymania, który uwzględniałby wszystkie elementy cyklu produkcyjnego, w tym prawidłowo skomponowane mieszanki paszowe zawierające wszystkie niezbędne składniki odżywcze, odpowiedni program świetlny, zabiegi profilaktyczne i tym samym minimalizowane byłoby ryzyko zachorowań ptaków na choroby niedoborowe.

Piśmiennictwo dostępne u autora

Bartosz Korytkowski

Bygdoszcz

Tags: choroby drobiu