Wszystkie organizmy żywe wymagają do prawidłowego funkcjonowania mikro- i makroelementów. Przede wszystkim efektywnie działający układ immunologiczny wymaga odpowiednich ilości składników mineralnych w mieszankach paszowych. Mikroelementy stanowią istotny składnik struktur biorących udział w procesach odporności humoralnej i komórkowej, dotyczy to szczególnie takich pierwiastków jak miedź, cynk, mangan, selen i chrom. W procesach odporności pewną rolę odgrywają również makroelementy.

Selen (Se) odkryto w 1817 roku, a dokonał tego szwedzki chemik J. J. Berzelius. Wykrył on selen w szlamie komór w fabryce produkującej kwas siarkowy z pirytów. Rozwój zainteresowań biologiczną rolą selenu przypadł na lata pięćdziesiąte XX wieku, kiedy odkryto, że działanie toksyczne tego pierwiastka powoduje powstanie dystrofii mięśniowej u zwierząt hodowlanych oraz gdy wykazano, że niedobory selenu oraz witaminy E powodują u szczurów ostrą martwicę wątroby.
Na początku lat siedemdziesiątych ubiegłego wieku wykazano z kolei, że Se jest składnikiem centrum aktywnego enzymu peroksydazy glutationowej, a prawie dwie dekady później stwierdzono, że dejodaza jodotyroniny typu 1 zawiera selenocysteinę w centrum aktywnym.
Koniecznym podkreślenia jest również fakt, że selen ma działanie synergistyczne z witaminą E. W systemie antyoksydacyjnym witamina E jest pierwszą linią obrony, z kolei selen drugą. Selen zmniejsza zapotrzebowanie na witaminę E (może ją częściowo zastąpić). Natomiast wysoki poziom witaminy E w mieszankach nie eliminuje konieczności dodawania selenu do paszy. Poprzez wpływ na właściwe funkcjonowanie trzustki selen wpływa na normalne trawienie tłuszczu i właściwą absorpcję witaminy E.
Pasze pochodzenia roślinnego i zwierzęcego stanowią źródło selenu. Zawartość tego mikroelementu w paszach roślinnych zależy od zasobności gleby w selen. Najbardziej dostępny jest selenin, a najmniej selen elementarny. W minerałach występuje jako selenin, selenian i selenek, a także jako wolny metal. Rośliny mogą absorbować selenin lub selenian z ziemi i przyłączać selen do białek przez syntezę kwasów selenoaminowych, najczęściej selenometioninę, SE-metyloselenometioninę, selenocysteinę.
Wykazano, że obecność selenu w paszy dla niosek przynosi wiele korzyści takich jak: poprawa płodności i wyników reprodukcyjnych, poprawa funkcjonowania systemu odpornościowego i lepsza odporność na choroby. Dodatkowo, zapewnienie optymalnego statusu selenowego poprzez prawidłowe żywienie może pomóc producentom poprawić długowieczność wartościowego stada zarodowego, co miałoby istotny wpływ na ogólną zyskowność.
Dodatek selenu nie jest drogi, aczkolwiek należy pamiętać, że selen nie może być podawany bez ograniczeń. Zbyt duża ilość selenu działa toksycznie. W Kolumbii i w niektórych rejonach Brazylii gdzie gleba zawiera bardzo duże ilości selenu, występują choroby ludzi i zwierząt spowodowane jego nadmiarem w pokarmach. Nadmiar selenu powoduje u ludzi łysienie, uszkodzenia skóry, paznokci, nadwrażliwość, nudności i wymioty. Pod wpływem zatrucia selenem, zwiększa się prawdopodobieństwo powstawania nowotworów. U koni nadmiar selenu wywołuje ślepotę, wypadanie sierści, zębów, deformację rozwoju kończyn. Z kolei u drobiu Se zmniejsza spożycie paszy, powoduje spadek masy ciała oraz pogarsza nieśność i wylęgowość.
Ponadto wykazano, że forma chemiczna, w jakiej występuje selen wpływa na biodostępność oraz na dystrybucję selenu w organizmie. W toku prowadzonych badań wykazano u młodych kurek nieśnych korzystny wpływ wysokiego dodatku organicznych form selenu w postaci drożdży selenowych.
Selen jest pierwiastkiem nietrwałym w organizmie i w zetknięciu z węglowodanami, zwłaszcza cukrami prostymi staje się nieprzyswajalny i bezużyteczny dla organizmu. Ponadto selen jest łatwo przyswajany z diety bogatej w białka małocząsteczkowe, a także w obecności witamin A, E i C, z kolei z trudem wchłaniany jest przy wyższych stężeniach metali ciężkich oraz siarki.
W naturze selen występuje jako organiczny i nieorganiczny. Selen w formie nieorganicznej jest tylko w niewielkim stopniu wykorzystywany do syntezy selenoprotein, natomiast jego znaczna część jest wydalana z moczem. Natomiast selen organiczny, występujący najczęściej w połączeniu z aminokwasami – cysteiną (jako selenocysteina) oraz metioniną (jako selenometionina), zostaje absorbowany jako aminokwas i jest wykorzystywany do syntezy selenoprotein, ulegając włączeniu w nowo syntetyzowane białka. Najpopularniejszą formą selenu w naturalnych składnikach paszy jest właśnie selenometionina (około 50% Se znajdującego się w ziarnach zbóż występuje w postaci selenometioniny). Organiczne związki selenu stanowią podstawową część naturalnego cyklu przemian tego pierwiastka i są najbardziej dostępną formą selenu dla człowieka. Z kolei lotne metyloselenki, tworzące się z nieorganicznych związków selenu przy udziale bakterii, odgrywają istotną rolę w wydalaniu selenu z organizmu człowieka.

Przeprowadzone w ostatnich latach badania wykazały, że wprowadzenie selenu organicznego jako dodatku do pasz dla stad hodowlanych spowodowało wzrost wylęgowości o 1,9% i znaczne obniżenie śmiertelności u potomstwa przez pierwsze 10 dni życia. U kurcząt żywionych paszą z dodatkiem selenu i witaminy E stwierdzono istotne obniżenie się śmiertelności wywołanej puchliną brzuszną. Obserwowano także związek pomiędzy podatnością zwierząt na choroby nowotworowe, a niedoborem selenu.
Aktualnie rozróżnia się około 20 selenoprotein. Białka selenowe (selenoproteiny) działają jak antyoksydanty i jako białka magazynowe. Na podstawie rozdziału elektroforetycznego można sądzić, że jest ich około 30–50. Spośród dotychczas zidentyfikowanych selenoprotein jedynie w odniesieniu do kilku opisano dokładną ich funkcję. Wśród jak dotąd wykrytych i opisanych selenoprotein znajdują się:
■    Peroksydaza glutationowa komórkowa (klasyczna) – należy podkreślić, że znanych jest kilka odmian enzymu peroksydazy glutationowej, w zależności od tkanki, w której spełnia swoje funkcje;
■    Peroksydaza glutationowa osoczowa (pozakomórkowa);
■    Peroksydaza glutationowa wodoronadtlenków fosfolipidów (phGPx, GPx-4);
■    Peroksydaza glutationowa żołądkowo-jelitowa (giGPx, GPOx-2);
■    Reduktaza tioredoksyny; występuje ona w organizmach wszystkich ssaków jako selenozależna flawoproteina;
■    Selenoproteina P – wyizolowana z tkanek szczura, myszy, człowieka oraz bydła, nie opisano dotychczas specyficznej funkcji selenoproteiny P. Jeszcze niedawno przypuszczano, że selenoproteina P ma za zadanie transport selenu oraz przypisywano jej rolę antyoksydantu. Funkcję transportową potwierdzać miały wysoka zawartość selenu w tym białku oraz jego zewnątrzkomórkowa lokalizacja (rola ta jest jednak często kwestionowana). Ponadto selenoproteina P wiąże proteoglikany heparyny w komórkach i w macierzy międzykomórkowej. Występująca w plazmie krwi selenoproteina P ma również zdolność wiązania metali ciężkich, co tłumaczy ochronne działanie selenu w zatruciach metalami ciężkimi (kadmem, rtęcią, ołowiem);
■    Selenoproteina W – została ona wyizolowana z tkanek szczura, myszy, człowieka, małpy oraz owcy. Przypuszcza się, że pełni ona rolę transportową dla selenu;
■    Syntetaza selenofosforanowa;
■    Dejodynaza jodotyroniny- należą do niej 3 selenoproteiny kontrolujące dostępność oraz koncentrację aktywnego hormonu tarczycowego trijodotyroniny – T3 (3,3N, 5 triiodothyronine). Katalizują one konwersję tyroksyny (T4) do T3 (typy I i II) lub przekształcenie T4 oraz T3 do form nieaktywnych (typ III). Są one kodowane przez różne geny, posiadają tkankowo oraz genowo specyficzne właściwości ekspresji i regulacji.

Selen, jak już wcześniej wspomniano, wraz z innymi mikroelementami wspomaga prawidłowe działanie układu immunologicznego. Należy on do grupy substancji określanych mianem immunostymulatorów. Wykazano, że nadmiar, ale także niedobór selenu obniża aktywność makrofagów oraz reaktywność humoralną i komórkową. Dodatek tego mikroelementu do mieszanek kurcząt immunizowanych erytrocytami owcy w ilości przekraczającej ich zapotrzebowanie oddziaływuje stymulująco na układ odpornościowy wywołując wzrost produkcji limfocytów i przeciwciał. Odnotowano także korzystny wpływ Se na wzrost koncentracji limfocytów T w treści jelit, torbie Fabrycjusza i w śledzionie. Pozytywny wpływ selenu na aktywność układu immunologicznego potwierdzono również w doświadczeniu, w którym mieszankę dla kurcząt chorych na kokcydiozę uzupełniono właśnie tym pierwiastkiem, co skutkowało zwiększoną liczbą produkowanych leukocytów.
Niezaprzeczalnie istotną funkcją selenu jest udział w metabolizmie hormonów tarczycy. Ponadto jako białko selenowe bierze udział w procesach spermatogenezy; odgrywa również rolę w metabolizmie RNA. Selen wpływa niszcząco na pleśnie i neutralizuje toksyczne działanie wytwarzanych przez nie aflatoksyn. Działa także ochronnie przed promieniowaniem jonizującym i nitrozoaminami. Zaobserwowano działanie antynowotworowe selenu, które jest prawdopodobnie konsekwencją wyżej wymienionych funkcji. Badania epidemiologiczne przeprowadzone w Stanach Zjednoczonych wykazały wyraźną zbieżność zawartości selenu w glebie, a wtórnie w roślinach jadalnych, z umieralnością na nowotwory.
W jajkach selen występuje w różnych formach, a jego zawartość zależy przede wszystkim od podaży tego pierwiastka w diecie kur. W żółtku selen związany jest z fosfoawidyną, natomiast w białku jaja kurzego związany jest głównie z owoalbuminą (56% całkowitej ilości). Ilość selenu w jajach na terenie Niemiec wynosi 0,863 μg/g, we Włoszech 0,409 μg/g, a w Szkocji zaledwie 0,066 – 0,210 μg/g. Mięso drobiowe również jest bogatym źródłem tego mikroelementu. Prowadzone badania wykazały duże różnice stężeń selenu w mięsie drobiowym pochodzącym z różnych krajów:
■    Niemcy 0,573 μg/g;
■    Włochy 0,029 μg/g;
■    Szkocja 0,072 – 0, 455 μg/g.


Piśmiennictwo dostępne u autorki

Anna Wilkanowska

Uniwersytet Technologiczno-Przyrodniczy w Bydgoszczy

Tags: gospogarka paszowa , żywienie drobiu