Rozkład witamin w czasie przechowywania pasz naturalnych i premiksów witaminowych, szczególnie z dodatkiem elementów mineralnych, może być znaczny.

Z punktu widzenia użytkownika najważniejsze jest określenie przez producenta jaka będzie minimalna zwartośc witamin pod koniec okresu ważności produktu.
O wiele mniej istotna jest informacja ile tej witaminy dodano w procesie wytwarzania tego premiksu. Zdarzały się takie przypadki, że w prefiksach witaminowo-mineralnych zawartość witaminy E i C pod koniec okresu przechowywanie była bliska zeru pomimo dodania ich w normalnej ilości do premiksu w trakcie produkcji.

Z punktu widzenia kupującego premiks ważna jest również informacja w jakiej formie chemicznej występują dane witaminy, ponieważ w zależności od chemicznej struktury cząsteczki witaminy zmienia się tempo jej rozkładu w czasie przechowywania i przetwarzania. (Tab. 2).
Dla przykładu nie wystarczająca jest informacja że w produkcie jest witamina E, ważne jest aby była informacja czy występuje w formie α –tokoferol czy octan α-tokoferolu.
Czynnikami przyspieszającymi znacznie rozkład witamin w czasie przechowywania mieszanek paszowych są zwiększona wilgotność i zawartość nadtlenków lipidowych. Nadtlenki lipidowe powstają głównie z wielonienasyconych kwasów tłuszczowych w obecności Cu i Zn. Znaczącym źródłem tych kwasów może być rozdrobnione siemię lniane i nasiona rzepaku. Jeden gram wielonienasyconych kwasów tłuszczowych może rozłożyć 300 j.m. witaminy A lub 3 j.m. witaminy E. Witamina E w obecności kwasów tłuszczowych ulega rozkładowi lecz przez to chroni je przed rozkładem.
Rozkład witamin jest szybszy w premiksach witaminowo-mineralnych, niż w gotowych paszach z dodatkiem tych samych premiksów. Wynika to z faktu, iż w paszy pełnoporcjowej zawartość mikroelementow ulega rozcieńczeniu. Witaminy zawierające grupy aminowe (tiamina, kwas foliowy) tworzą z grupami aldehydowymi cukrów prostych trwałe, niedostępne dla zwierząt produkty reakcji Maillarda i dlatego premiksy witaminowe nie powinny zawierać cukrów prostych. To tłumaczy, dlaczego w premiksach nie ma słodzików.

Wpływ przetwarzania pasz na trwałość witamin
1.    Rozdrabnianie
W celu uzyskania jednorodnej mieszanki pasz treściwych oraz poprawy wykorzystania ich przez zwierzęta, pasze treściwe przed skarmianiem są rozdrabniane.
Rozdrobnienie pasz, szczególnie nasion roślin oleistych przyspiesza rozkład witamin, szczególnie witamin E, A, β-karotenu i witaminy C.

2.    Granulowanie
W czasie granulowania pasza jest przeciskana przez otwory matrycy co powoduje wzrost ciśnienia, temperatury (nawet do 100°C), wilgotności względnej, potencjału oksydo-redukcyjnego. Wszystkie te czynniki nasilają rozkład witamin. Tabela numer 3.

3.    Ekstradowanie  i ekspandowanie
W procesie ekstruzji i ekspansji pasza jest transportowana w urządzeniu przy pomocy przenośników ślimakowych od podajnika na początku urządzenia do maleńkich otworów (dysz) znajdujących się na końcu urządzenia. W czasie tego transportu pasza ulega silnemu sprasowaniu (20-70 atm.) i ogrzaniu (120-160°C), co doprowadza do jej częściowego upłynnienia (konsystencja ciasta). Na końcu urządzenia po wydostaniu się paszy przez dysze. Dochodzi do raptownego spadku ciśnienia. Zawarta w produkcie podgrzana para wodna powoduje spienianie po wydostaniu się paszy przez dysze dochodzi do raptownego spadku ciśnienia. Zawarta w produkcie podgrzana para wodna powoduje spienianie wychodzącej półpłynnej paszy, która szybko twardnieje w formie gąbczastej masy.

Dominującym czynnikiem destrukcyjnym dla witamin w czasie ekstruzji i ekspansji jest wysokie ciśnienie i temperatura oraz 100% wilgotność względna (wilgotność bezwzględna 25-35%) oraz wysoki potencjał oksydacyjno-redukcyjny. Retencja witamin zmniejsza się z czasem przetwarzania paszy. W urządzeniach nowej generacji pasza przebywa w ekstruderze zaledwie 30 sekund. Ilość pozostałych witamin po zakończonym procesie technologicznym (retencja) przedstawia tabela numer 2.
W doświadczeniach polskich naukowców badano retencje tiaminy i ryboflawiny w ekstrudowanych pełnoporcjowych mieszankach dla świń. Pasze te ekstradowano przy użyciu jednoślimakowego ekstrudera. W pełnoporcjowej paszy dla warchlaków retencja witaminy B1 przy temperaturze ekstruzji 135 stopni Celsjusza wyniosła 79% witaminy B1 i 46% witaminy B2. Wyniki te wskazują, że rozkład badanych witamin w czasie ekstruzji zależny jest nie tylko od temperatury ekstruzji, ale również od składu pasz ekstudowanych, który ma wpływ na ciśnienie w ekstruderze.
Możemy w przybliżeniu ocenić, ile pozostało witaminy w paszy jeżeli znamy tempo rozkładu tej witaminy.
Do oceny tempa rozkładu witaminy w premiksie możemy wykorzystać wartości retencji witamin przedstawione w tabeli nr 4.
Przykładowe retencje ogólne albo końcowe witamin (wyrażone w procentach), które pozostały w karmie przed skarmieniem, przyjmując za 100% ilości dodane do premiksu.

Ochrona witamin przed rozkładem
Dodawanie przeciwutleniaczy do premiksów chroni je przez rozkładem. Do witamin szczególnie narażonych na rozkład zalicza się witaminę A, D, B1, B12, kwas foliowy i kwas askorbinowy. Z syntetycznych antyutleniaczy paszowych stosuje się najczęściej butylohydroksy anizol, butylohydroksytoluen oraz etoksykinę. Długotrwały kontakt z syntetycznymi przeciwutleniaczami może wywołać u zwierząt zmiany teratogenne i nowotworowe. Dlatego w przyszłości syntetyczne przeciwutleniacze zastąpione zostaną prawdopodobnie przeciwutleniaczami naturalnymi. Obecnie trwają badania nad wprowadzeniem naturalnych polifenoli. Nasiona zawierające wielonienasycone kwasy tłuszczowe np.: siemię lniane lub rzepak, w małym stopniu podlegają procesom utleniania, ponieważ są chronione naturalnymi przeciwutleniaczami. Dopiero kiedy z nasion wyekstrahujemy olej podlega on przyspieszonemu utlenianiu. Jednym z naturalnych preparatów przeciwutleniających, wchodzących do praktyki żywieniowej jest ekstrat z rozmarynu.
Otoczkowanie krystalicznych witamin w tłuszczu zawierającym głównie kwas stearynowy i kwas palmitynowy zmniejsza istotnie straty witamin, tak w procesie ekstruzji, jak i granulowania, lecz nie zaobserwowano różnic w stratach podczas magazynowania. Wyjątek stanowią witaminy C, K, B6, których rozkład był hamowany.

Podsumowując, do czynników zmniejszających stabilność witamin w premiksach zaliczyć można:
•    długi czas składowania premiksów witaminowych oraz mieszanek pełnoporcjowych,
•    premiksy witaminowe zawierające elementy mineralne i cukry proste,
•    substancje higroskopijne,
•    wysoka wilgotność i temperatura,
•    granulowanie, brykietowania, ekstradowanie,
•    przechowywanie pasz w zbiornikach, w których występuje zbyt duża kondensacja pary wodnej,
•    jełczenie tłuszczu w paszach.
Czynniki zwiększające stabilność witamin w paszach oraz premiksach:
•    nie mieszać premiksów witaminowych z premiksami mineralnymi, a dodawać je do mieszanki treściwej oddzielnie mieszając każdorazowo,
•    nie wprowadzać do premiksu substancji higroskopijnej np. chlorowodorku choliny,
•    przechowywać preparaty witaminowe w chłodzie i ciemności oraz w suchych i hermetycznie zamkniętych opakowaniach,
•    stosować pasze dobrej jakości i preparaty witaminowe o podwyższonej trwałości, np. Polifosforan kwasu askorbinowego (AsPP) zamiast kwasu askorbinowego,
•    minimalizować czas od wyprodukowania do zużycia,
•    dodawać witaminy po granulowaniu/ekstruzji,
•    dbać by zbiorniki na pasze były zawsze czyste bez możliwości kondensacji pary wodnej.

Paweł Bieliński

doradca żywieniowy

Tags: gospogarka paszowa , żywienie drobiu