Inicjatywa ochrony rodzimych ras ptaków użytkowych zrodziła się około 1972 r. w dawnym Centralnym Ośrodku Badawczo Rozwojowym Drobiarstwa w Poznaniu i w Instytucie Zootechniki w Krakowie. Dokonano wtedy inwentaryzacji istniejących jeszcze rodzimych stad kur, gęsi i kaczek. Oprócz zielononóżek kuropatwianych rodu Z11 do chronionych zasobów genetycznych włączono kury żółtonóżki kuropatwiane rodu Ż33, dwa rody kur rasy Leghorn: G99 i H22, a także kury Rhode Island Red (R11) i Sussex (S66). Populacje te, z uwagi na liczebność samców i samic, wykazują tzw. średni status zagrożenia.

Opracowano charakterystyki genetyczne i użytkowe kur, a także podjęto szereg działań, zmierzających do sformułowania zasad i programów ochrony zachowawczej ptaków użytkowych. Określono minimalną wielkość populacji, chroniącą przed niepożądanymi wzrostami współczynnika inbredu i dryftu genetycznego. Ochrona zachowawcza rodzimych ptaków użytkowych ma wymiar międzynarodowy, bowiem populacje te zostały zaliczone przez FAO do światowych zasobów genetycznych, które podlegają ochronie i wpisane są na Światową Listę Zwierząt, tj. World Watch List (FAO, 2000).
Unikatowe rodzime rasy, linie lub odmiany ptaków użytkowych są nieodłącznym elementem krajowego krajobrazu rolniczego i tradycyjnej kultury społecznej danego regionu. Ptaki te ściśle przystosowały się do panujących w danym regionie warunków klimatycznych, kultury rolniczej i środowiska hodowlanego.

Kury zielononóżki, które są przedmiotem niniejszego opracowania, charakteryzuje znaczna odporność na zmienne i często niekorzystne warunki klimatyczne, np. śnieżne i ostre zimy, albo upalne lub deszczowe lata. Dobrze znoszą niekontrolowane warunki chowu przyzagrodowego i drobnostadkowego. Bardzo dobrze żerują na otwartych wybiegach zielonych i nieużytkach, dobrze wykorzystują pasze wyprodukowane w gospodarstwie, a nawet odpadowe, a więc bez udziału mieszanek paszowych pełnoporcjowych, zawierających syntetyczne barwniki żółtka.
Oprócz wymienionych zalet niewątpliwą zachętę do chowu gospodarskiego tych ptaków stanowi zachowanie instynktu kwoczenia, bowiem wiele samic zielononóżek samodzielnie wysiaduje pisklęta, a także to, iż ptaki trzymają się w pobliżu przeznaczonych dla nich pomieszczeń. Jaja wylęgowe, poddawane lęgom w aparatach, charakteryzują dobre wskaźniki inkubacji. Jaja kur zielononóżek są nieco mniejsze od jaj kur innych ras, ale znane są z małej zawartości cholesterolu, co wg wielu autorów stanowi cechę ugruntowaną genetycznie. Sprzedawane są m. in. w sklepach ze zdrową żywnością jako Polski Produkt Tradycyjny, pochodzący z chowu kur prowadzonego w warunkach wolnego wybiegu. Jaja zielononóżek zaliczane są do nutraceutyków i reklamowane, z uwagi na sposób chowu zbliżony do naturalnego, jako pochodzące od szczęśliwych kur, znoszących tzw. jaja markowe. Z załączonej etykiety opakowania handlowego 6 jaj (Fot. 1 i Fot. 2) wynika, że produkt pochodzi z dystrybucji Polskie Fermy – Grupa Producentów.
Mięso zielononóżek jest smaczne i cechuje je małe otłuszczenie i drobnowłóknistość, a do odchowu z wykorzystaniem zielonych wybiegów przeznacza się głównie nadliczbowe kogutki.

W 1972 r. Instytut Zootechniki zorganizował w fermie kur Szczytno, należącej do Państwowego Gospodarstwa Ogrodniczego w Podzamczu (woj. Mazowieckie), fermę stad rezerwowych i zachowawczych kur. Zgromadzono tam rody kur pochodzące z likwidowanych na przełomie lat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych minionego wieku ferm zarodowych. Określono minimalną wielkość populacji ptaków na 50 kogutów i 500 kur kojarzonych losowo. Program ten wdrożono także w Zakładzie Doświadczalnym w Felinie, należącym do Akademii Rolniczej w Lublinie, gdzie z inicjatywy prof. dr Laury Kaufman od 1945 r. utrzymuje się zielononóżkę kuropatwianą rodu Zk i kury polbar Pb, odznaczające się płcioznacznością. Stado zachowawcze kur rasy polbar według klasyfikacji FAO zliczone jest do dużego stanu zagrożenia, na co wpływa nie tylko mniejsza liczebność, ale i gorszą reprodukcyjność tych ptaków.
Na skutek pogorszenia warunków ekonomicznych w fermie Szczytno Instytut Zootechniki zainicjował program ochrony tych kur zakupując w 1997 r. jaja wylęgowe rodów zachowawczych kur i przekazując je do Zootechnicznego Zakładu Doświadczalnego w Chorzelowie (woj. Podkarpackie), gdzie zostały z nich wylężone i odchowane pisklęta. Program utrzymania stada zachowawczego, m. in. kur zielononóżek (Z11), jest tam realizowany do chwili obecnej.

Opis współczesnych kur zielononóżek został przedstawiony w j. angielskim (Green-Legged Partridge), w wydawnictwie FAO z 2000 r. pt. „World Watch List, for domestic animal diversity”, 3rd edition, Rome, s. 349.
Dla pełnej charakterystyki źródeł piśmiennictwa dot. zielononóżki należy przytoczyć opis kury i koguta zielononóżki zawartego w Atlasie Ras Drobiu, opracowanym przez czeskich autorów Malik. i Stefka (1968), a wydanym przez PWRiL, „Zielononóżka odznacza się pochodzeniem podobnym do Złotej Czeskiej Kropenki. Kogut zielononóżki ma tułów walcowaty, krągłą średniej wielkości głowę, grzebień pojedynczy ze średnimi wycięciami. Dziób jest krótki, zagięty, od strony wierzchniej ciemniejszy, brunatny, po bokach jaśniejszy. Oczy są barwy pomarańczowej, a nawet ciemnopomarańczowej. Policzki, zausznice i dzwonki są jaskrawo czerwone. Szyja jest średniej długości, obficie upierzona; pierś dość wydatna i szeroka. Brzuch pełny, nieco nisko osadzony, linia grzbietu krótka, nachylona ku ogonowi. Ogon jest rozłożony, niezbyt zwarty, wypełniony przeważnie sierpówkami średniej długości. Skrzydła mocno przylegają do tułowia. Skoki są krótkie, u młodszych kogutów zabarwione intensywnie rezedowozielono, u starszych – zielonkawopopielate. Pazury są barwy jasnego rogu.
Kura ma tułów podługowaty, głowę mniejszą o odpowiednio mniejszym grzebieniu. Zausznice i dzwonki są delikatniejsze i dużo mniejsze. Ogon jest szeroki, bardziej rozpięty. Skoki są delikatniejsze, barwy rezedowozielonej.
Kogut waży 2,4 kg, kura 2 kg. Zielononóżka znosi 170 jaj o średnim ciężarze 55-65 g. Najbardziej rozpowszechnione są Zielononóżki Kuropatwiane, mniej – białe.”
Obszerną charakterystykę genetyczną i fenotypową kur z krajowych stad zachowawczych, w tym zielonóżek, przedstawiła w rozprawie habilitacyjnej Cywa- Benko (2002).
Krótkie charakterystyki kur zielononóżek pojawiły się w wielu współczesnych opracowaniach. Pudyszak (2004) w książce pt. „Drób ozdobny” zamieszcza następujący opis kur zielononóżek kuropatwianych. „Kury te wyhodowano pod koniec XIX w. z kur galicyjskich charakteryzujących się m. in. ciemną, zielonkawą barwą skoków. Kury te miały wiele zalet gospodarczych: były mało wymagające, odporne na choroby i niesprzyjające warunki środowiskowe, dobrze żerowały, chętnie wysiadywały jaja i wodziły pisklęta. Pierwotnie zielononóżki występowały w różnych odmianach, określanych jako: siemieniate, bażantowate, kwiczołowate, kukułkowate, dropiate i pstre. Zielononóżki jako rasa opisane i wystawiane były już pod koniec XIX w., ale dopiero w 1921 r. ukonstytuowano Koło Hodowców Zielononóżek, a w 1923 r. ustalono wzorzec zielononóżek odmiany kuropatwianej. „Grzebień mają pojedynczy, średniej wielkości z 5-7 równomiernie rozłożonymi zębami – lekko opada na szyję, ale jej nie dotyka. Zausznice są małe, podłużne, czerwone. Skoki mają nieopierzone, barwy zielonkawosinej. Ogon niezbyt długi, wysoko noszony, bez długich zakręcanych piór. Występują tylko w jednej odmianie barwnej – kuropatwianej. Kogut – głowa ciemnozłocisto – czarna, grzywa i siodło pomarańczowe z czarnostalowym połyskiem; barki i grzbiet szkarłatne; lotki I i II rzędu oraz ogon są czarne; sterówki ogona z zielonym metalicznym połyskiem. Kura – głowa i grzywa ciemnostalowa z czarnostalowym połyskiem; ramiona i pióra pokrywowe skrzydeł ciemnoszare z czarnym i jaśniejszym odcieniem; pierś łososiowo-czerwona przechodząc w tylne partie ma pióra szarej barwy; lotki barwy czarnej. Zielononóżki nie mają formy karłowatej. Masa ciała koguta wynosi 2,0-2,5 kg, a kury 1,7-2,2 kg. Nieśność do 160 jajo kremowobiałej skorupie”.
Po II wojnie światowej, kury tej rasy były nadal w Polsce bardzo popularne. Wykorzystano je do wytworzenia dwóch nowych ras – żółtonóżki kuropatwianej i polbar.”
Jednym z autorów ulotek o charakterze popularnym, opisujących zielononóżki, a wydawanych przez Wigierski Park Narodowy, Stowarzyszenie Konferencja Służb Ochrony Przyrody Zielonych Płuc Polski, w Suwałkach, jest Cywa-Benko (2004).
Kury zielononóżki kuropatwiane wyodrębniono jako rasę w końcu XIX stulecia z tzw. „kur galicyjskich”, które, poza dobrymi cechami nieśnymi, umiały także żerować, odchodząc daleko od kurnika, nie wymagały troskliwej opieki, chętnie wysiadywały i wodziły kurczęta. Szczególną uwagę zwracały nioski o zielonych skokach, stanowiące pewna osobliwość. Jak już wspomniano (w I części opracowania), pierwszy opisał tą rasę w czasopiśmie „Hodowca drobiu” Bronisław Obfidowicz w 1879 roku, a grupę tych kur wystawiono po raz pierwszy pod nazwą „zielononóżki” na Krajowej Wystawie we Lwowie w 1894 roku. W roku 1921 Centralny Komitet do Spraw Hodowli Drobiu pod kierunkiem Maurycego Trybulskiego wybrał spośród licznych i nieustalonych jeszcze odmian pretendujących do rangi rasy krajowej, kury o typie średnio-ciężkim, z możliwością kształtowania ich w kierunku ogólnoużytkowym. Ustalenie rezedowej barwy skoków jako jednej z cech rasowych było zgodne z ówczesnym poszukiwaniem oryginalnych, wyróżniających się cech pokroju. Według ówczesnych wymogów głowa i szyja kury powinna być pokryta żółtymi piórami z ciemnym odcieniem, przechodzącym w barwę brązową. Każde pióro na szyi winno mieć prążek idący wzdłuż stosiny. Pierś o barwie łososiowej w różnych odcieniach, a podbrzusze, puch i skrzydła powinny być barwy brunatno-czarnej. Przeprowadzone w okresie międzywojennym tzw. konkursy nieśności, jak i badania w placówkach naukowych wykazały znaczną zmienność cech użytkowych.
W latach 50. i 60. kury rasy zielononóżka kuropatwiana przeznaczone były szczególnie na tereny południowej i wschodniej Polski. Z biegiem lat, udział zielononóżek kuropatwianych w pogłowiu kur rasowych bardzo szybko malał. O ile w 1961 roku wynosił 11,4%, to w 1973 już tylko 1-2%. Jedną z przyczyn braku zainteresowania ta rasą była „dyskryminacja” w skupie żywca ptaków o ciemnej barwie skóry i skoków. Bardziej istotną przyczyną były niepowodzenia w wielkostadnym chowie kur tej rasy. Do zaniechania masowego chowu zielononóżki przyczyniło się też w znacznej mierze zniesienie w 1958 roku rejonizacji chowu kur w Polsce, co uwolniło odpowiedzialną za organizacje zaplecza hodowlanego służbę zootechniczną od obowiązku utrzymania tej rasy.
Średnia nieśność kur w wieku 450 dni wynosi 190-200 jaj o masie 55-58 g. Masa ciała koguta w wieku 20 tygodni wynosi 1,7-2,2 kg, a kur 1,5-1,8 kg. Ptaki te charakteryzują się bardzo dobrym przystosowaniem do warunków ekstensywnego chowu, dobrą zdrowotnością, mięsem o znakomitym smaku, ciemnej barwie tuszki i obniżonym poziomem cholesterolu w żółtku jaja (około 12-13 mg/g żółtka).
Badania wykazały, że jaja kur zielononóżek kuropatwianych charakteryzują się bardzo dobrymi parametrami jakości skorupy i treści oraz, jak już wspominano. niższym poziomem cholesterolu w porównaniu z innymi rasami kur. Stwierdzono również, że kury zielononóżki charakteryzuje najmniejsze otłuszczenie tuszki oraz najniższa zawartość tłuszczu surowego w mięśniach w porównaniu do innych ras kur ze stad zachowawczych. Najciemniejsze okazały się również ich mięśnie piersiowe, które charakteryzowały się równocześnie najwyższym pH, co jest korzystne z punktu widzenia konsumenta i przetwórstwa. Istnieje zatem możliwość wykorzystania kogutów tej rasy do produkcji dietetycznego, wysokojakościowego mięsa drobiowego.
Chów tych kur powinien być organizowany szczególnie w regionach wyróżniających się specyficznymi warunkami środowiskowymi oraz krajobrazowymi, w gospodarstwach ekologicznych. Jest to również szansa dla gospodarstw agroturystycznych.
Współczesne kury zielononóżki są prezentowane na licznych wystawach o zasięgu regionalnym, krajowym, a nawet międzynarodowym. W Katalogu Ras Rodzimych, przygotowanym na XX Krajową Wystawę Zwierząt Hodowlanych, która odbyła się w październiku 2005 r. w Poznaniu, a także na kolejne wystawach, podaje się następujący opis kur zielononóżek ze stad zachowawczych pochodzących z Felina i Chorzelowa.
„Stado podstawowe zielononóżki kuropatwianej Zk w liczbie 600 kur i 70 kogutów utrzymywane jest w fermie Felin Katedry Biologicznych Podstaw Produkcji Zwierzęcej Akademii Rolniczej w Lublinie. Fermę utworzono w 1945 r. przejmując materiał z Działu Biologii Eksperymentalnej Państwowego Instytutu Gospodarstwa Wiejskiego w Puławach.
Zielononóżka kuropatwiana Zk po raz pierwszy została opisana w czasopiśmie „Hodowla drobiu” w 1879 roku przez Bronisława Obsydowicza (jak już podawano właściwie: Obfidowicz), a w 1894 r. kury te zostały po raz pierwszy pod nazwą zielononóżki pokazane na Krajowej Wystawie we Lwowie.
Stado podstawowe zielononóżki kuropatwianej Z-11 utrzymywane w Zakładzie Doświadczalnym Instytutu Zootechniki w Chorzelowie Sp. Z o.o. (woj. podkarpackie) liczy obecnie ok. 510 kur i 48 kogutów. Ptaki te charakteryzuje przystosowanie do trudnych warunków klimatycznych i dobra zdrowotność. Padnięcia i brakowania zdrowotne w okresie wychowu wynoszą u samców 1,3%, a u samic 1,2 %. Procent nieśności wynosi 61,2%. Dorosłe samce ważą średnio 2,3 kg, a samice 1,7 kg (FAO).
Kury zielononóżki stanowią obecnie unikatowy materiał badawczy w Instytucie Zootechniki Państwowym Instytucie Badawczym i w wielu Uniwersytetach Przyrodniczych, gdzie realizuje się badania genetyczne, żywieniowe i behawioralne.

Wykaz piśmiennictwa:
1.    Cywa-Benko K. (2002). Charakterystyka genetyczna i fenotypowa rodzimych rodów kur objętych programem ochrony bioróżnorodności. Roczniki Naukowe Zootechniki, Rozprawy Habilitacyjne, Instytut Zootechniki, Kraków: 5-112,
2.    Cywa-Benko K.(2004). Zielononóżka kuropatwiana – rodzima rasa kur. Wigierski Park Narodowy. Stowarzyszenie Konferencja Służb Ochrony Przyrody Zielonych Płuc Polski, Suwałki,
3.    Cywa-Benko K., Wężyk S., Połtowicz K. (2004). Produkcja jaj i mięsa drobiowego w oparciu o rodzime rasy kur. Broszury upowszechnieniowe, 11: 3-25,
4.    Krawczyk J., Calik J. (2009). Zachowawcze stada kur nieśnych jako element krajobrazu wsi i źródło zdrowej żywności. Instytut Zootechniki PIB, Kraków Balice, Broszura: 5-14,
5.    Malik V., Stefka S. (1968). Atlas ras drobiu. PWRiL, Warszawa,
6.    Polskie rasy zachowawcze. Atlas zwierząt gospodarskich objętych programem ochrony w Polsce.(2006). Instytut Zootechniki, red. J. Krupiński, s. 64-94.
7.    Pudyszak K. (2004). Drób ozdobny. Oficyna Wydawnicza „HOŻA” – Warszawa: 33, Zielononóżka kuropatwiana,
8.    Pudyszak K.(2005): Zielononóżka kuropatwiana i jej mieszańce jako atrakcja w gospodarstwach agroturystycznych. Hodowca Drobiu 11, s. 10-14,
9.    World Watch List, for domestic animal diversity, 3rd edition, FAO, Rome, 2000: 349. Green-Legged Partridge (ang.).

Juliusz Książkiewicz i Lucyna Kątska-Książkiewicz

Zamiejscowy Wydział Biotechnologii Uniwersytet Rzeszowski