Odwiecznym problemem na fermach hodowlanych są choroby spowodowane obecnością pasożytów. Badania przeprowadzone na całym świecie wskazują, iż mimo stosowania różnych programów osłony farmakologicznej, w wyniku pojawienia się chorób bakteryjnych, wirusowych i pasożytniczych obserwuje się liczne upadki będące podłożem strat ekonomicznych w produkcji zwierzęcej.

Pasożytnictwo stanowi jedną z form współistnienia organizmów dwu lub więcej gatunków, czerpania korzyści z „partnera” traktując go, jako żywiciela w przeciwieństwie do symbiozy, która polega na czerpaniu obopólnej korzyści. Żywiciel stanowi dla pasożyta środowisko bytowania, z jednoczesnym umożliwieniem kontaktu ze światem zewnętrznym. Pasożyt określany jest niejednokrotnie, jako czynnik atakujący organizmy żywe (zwierzęta, ludzi), podobnie jak bakteria. Atak, to nic innego jak inwazja, z której rozwija się choroba inwazyjna.
Podłożem chorób u drobiu wywołanych przez pasożyty, szczególnie zewnętrzne (syn. zewnętrzniaki, ektopasożyty) są między innymi złe warunki zoohigieniczne (zbyt duża obsada ptaków na 1 m2, zła wentylacja, temperatura, brak higieny), wpływające na spadek kondycji ptaka, a to z kolei zwiększa możliwość inwazji. Nieprzestrzeganie zasad higieny podczas przygotowywania budynku do kolejnego zasiedlenia, również sprzyja rozprzestrzenianiu się inwazji pasożytów. Dążenie hodowców do poprawy efektywności produkcji poprzez minimalizację strat i obniżanie kosztów produkcji, przyczynia się do osiągania coraz lepszych wyników w chowie zwierząt. Jest to możliwe wyłącznie wtedy, gdy zwierzęta mogą przebywać w zdrowym, pozbawionym wszelkich zagrożeń, środowisku.

Zapobieganie inwazji
Wysoką produkcyjność oraz dobrą kondycję ptaków można uzyskać poprzez zachowanie równowagi pomiędzy wartością hodowlaną a warunkami środowiskowymi. Nie można także pominąć znaczenia wszelkich działań mających na celu utrzymanie właściwych warunków zoohigienicznych w obiektach. Aby zapobiec wystąpieniu chorób pasożytniczych bardzo ważnym jest konsekwentne realizowanie programu oczyszczania, dezynfekcji, dezynsekcji i deratyzacji. Program ten ma na celu zmniejszenie zagrożenia infekcją poprzez redukcję w środowisku licznych drobnoustrojów. Prawidłowo przeprowadzoną dezynfekcję można umownie podzielić na cztery etapy:
1. Usuwanie brudu i kurzu,
2. Oczyszczanie sieci doprowadzającej wodę pitną,
3. Oczyszczanie „na mokro”,
4. Dezynfekcja zasadnicza.
Dla prawidłowego funkcjonowania fermy potrzebne jest także odpowiednie rozplanowanie pomieszczeń w celu usprawnienia organizacji pracy i utrzymania odpowiednich warunków sanitarnych, a także stworzenie lepszych metod reagowania na pojawiające się przypadki chorób.
Czynnikami sprzyjającymi lepszym efektom produkcyjnym są zatem warunki utrzymania drobiu, które muszą być dostosowane do ich potrzeb bytowych (warunki sanitarno-higieniczne, prawidłowo zbilansowane pasze pełnoporcjowe, eliminowanie czynników stresogennych – obsada sztuk na m2 zgodna z normami, profilaktyka zabezpieczająca zwierzęta przed patogenami – szczepienia, zwalczanie pasożytów, owadów a przede wszystkim systematyczne, zgodne z procedurami, zwalczanie gryzoni). Barierą ograniczającą i jednocześnie zabezpieczającą fermy przed wprowadzeniem czynników chorobotwórczych do organizmu zwierząt i ewentualnemu ich rozprzestrzenianiu się jest bioasekuracja. Jako zespół działań zmierzających w kierunku ochrony zdrowia ptaków, zapobiega ona rozwojowi chorób głównie bakteryjnych i wirusowych, lecz także i pasożytniczych. Niski poziom bioasekuracji na fermie bardzo często przyczynia się do zakażenia stada, co wpływa ujemnie na wydajność zwierząt, a tym samym na wyniki ekonomiczne. Wszelkie zabiegi związane z likwidacją ektopasożytów (zastosowanie profilaktyczne lub lecznicze preparatów skierowanych przeciwko pasożytom), powinno być prowadzone przez lekarza weterynarii.


Endopasożyty
Pasożyty wewnętrzne (endopasożyty) drobiu osiedlają się w różnych częściach ciała (narządy, tkanki). Typowymi przedstawicielami tej grupy są nicienie, pewne pierwotniaki liczne przywry, tasiemce i inne. Niektóre znane parazyty występujące u innych gatunków zwierząt, mogą bytować w różnych narządach swego żywiciela (bąblowiec), inne tylko w określonych narządach (motylica wątrobowa, nicienie płucne), a jeszcze inne (glisty, słupkowce) przechodzą kolejno z narządów do narządów, dopóki nie osiągną ostatecznego miejsca bytowania. Do zarażeń endopasożytami np. pasożytniczymi nicieniami wywołującymi robaczyce u drobiu dochodzi per os wraz z pobieranym pokarmem lub wodą. Zakażenia powodują duże upadki, szczególnie młodych ptaków. Parazyty lokalizują się w różnych odcinkach układu pokarmowego, w układzie rozrodczym oraz oddechowym. Głównym źródłem zarażenia endopasożytami drobiu są ptaki odwiedzające fermy (wróble, gawrony, szpaki itp.), larwy inwazyjne wnikające przez skórę (per cutis), a także bezkręgowce (owady i ich larwy, ślimaki, pierścienice), wchodzące niejednokrotnie w skład diety ptaków na wybiegach.


Niszczący wpływ obecności pasożyta na organizm żywiciela
Szkodliwe działanie pasożytów na organizm żywiciela przejawia się w:
■    działaniu mechanicznym – powodowanie ran narządami czepnymi (haki, zęby, kolce) oraz poprzez wędrujące larwy („furtka” dla bakterii i wirusów),
■    działaniu trującym – wydalanie produktów własnej przemiany materii (np. związki amonowe)
■    działaniu uczulającym – liczne obrzęki, wybroczyny, zwyrodnienia narządów miąższowych
■    odjadaniu żywiciela – opiera się głównie na odżywianiu się pasożyta tkankami żywiciela, przerobionym pokarmem, witaminami, czego efektem jest znaczne wyczerpanie organizmu żywiciela i śmierć.


Monitoring, jako pierwszy stopień kontroli
Hodowle wielkostadne jednogatunkowe np. hodowla indyków, brojlerów kurzych prowadzone są w dość stabilnych warunkach (temperatura i wilgotność względna), co niejednokrotnie sprzyja rozwojowi roztoczy. Aby zapobiec i zwalczyć inwazję pasożytów, należy dokładnie i systematycznie kontrolować stado (monitoring inwazji). Kontrola polega na losowym wyborze ze stada od 20-50 szt. ptaków i poddaniu ich oględzinom zewnętrznym. Następnie stosuje się zabiegi dezynfekcyjne w postaci trzykrotnego (w odstępach 7 dniowych) oprysku (również osprzętu). Stwierdzono, iż osobnicze właściwości żywiciela (np. drobiu), głównie kondycja, na którą ogromny wpływ wywierają warunki hodowli (odżywianie, utrzymanie – stan pomieszczeń), a także jego wiek, płeć, stopień akceptacji pasożyta, wpływają na potencjał inwazyjności. Dzięki intensywności hodowli wielkotowarowej nie tylko drobiu, ale i innych gatunków zwierząt, ewolucja pasożytów poczyniła bardzo duży postęp.

Charakterystyka najważniejszych chorób pasożytniczych spotykanych u drobiu rzeźnego

Parazytozy wywołane przez nicienie:

• Heterakioza (Hetarakiosis) – nematoza wywoływana obecnością nicieni. Ptaki zarażają się poprzez połknięcie jaj, z których w jelitach (jelito cienkie) wylegają się larwy, wędrujące do jelita ślepego. Tam przybierają postać osobnika dorosłego i poprzez wydzielanie toksyn oraz działanie mechaniczne powodują zaburzenia w trawieniu (liczne biegunki), utratę apetytu i anemię. U ptaków dorosłych niejednokrotnie zarażenia są bezobjawowe.
• Syngamoza (Syngamosis) wywołana przez nicienie Syngamus trachea pasożytujące głównie w tchawicy, pojawiające się niekiedy w oskrzelach i oskrzelikach. Na tę chorobę najczęściej zapadają indyki do 10. tygodnia życia. Odsetek upadków na skutek uduszenia wynosi 50%. Objawami choroby jest najczęściej duszność, ziewanie, potrząsanie głową, wyksztuszanie, anemia, spadek masy ciała, nastroszenie piór, zmniejszony apetyt.
• Kapilarioza (Capillarioses) – choroba wywołana przez obecność Capillaria obsignata, C. caudinflata, C. anasis, C. anseris. Pasożyt bytujący w różnych odcinkach przewodu pokarmowego powoduje znaczne uszkodzenia błony śluzowej, a wydzielane przez niego toksyny wywołują uporczywe biegunki. Obecność pasożyta powoduje zwiększone pragnienie u ptaków, wychudzenie, matowe upierzenie, niedowład kończyn, również trudności w przełykaniu, zaleganie karmy, charczenie.

Parazytozy wywołane przez stawonogi:
pajęczaki – roztocze, owady)

• Dermanyssoza (Dermanyssosis) wywoływana przez roztocze – ptaszyńca kurzego, zasiedlającego gniazda ptaków, osprzęt oraz zakamarki (szpary, szczeliny w ścianach, podłogach), atakującego głównie nocą, ale przy masowej inwazji uaktywniającego się także w ciągu dnia. Atakowane ptaki okazują wówczas niepokój, utratę kondycji, zmniejszenie masy ciała na skutek zmniejszonego spożycia paszy. Dermanyssoza objawia się niedokrwistością, zmniejszeniem odporności ptaków. Ptaszyńce uszkadzają w znacznym stopniu naskórek ptaka. Inwazje mogą doprowadzić do dużych upadków, szczególnie piskląt i młodych ptaków.
• Knemidocoptoza (Cnemidocoptosis) wywoływana przez różne gatunki świerzbowców spotykane głównie u kur, ale atakujące także indyki. Cykl rozwojowy świerzbowca przebiega w skórze właściwej żywiciela. Inwazji świerzbowca sprzyja głównie bezpośredni kontakt ptaków oraz błędy w utrzymaniu higieny otoczenia. Knemidokoptoza objawia się obecnością białawych strupów -„wapienna noga” oraz silnym świądem. Ptaki są wówczas niespokojne, wychudzone, tracą na wadze.
• Laminosioptoza (Laminosioptosis) wywoływana przez roztocze Laminosioptes cysticola. Lokalizują się głównie w układzie oddechowym (worki powietrzne, zajmują często płuca, oskrzeliki, niekiedy przy silnej inwazji, narządy wewnętrzne (wątrobę, nerki). Typowymi objawami choroby są tworzące się żółtawe guzki wapniejące, wielkości ziarna prosa Niekiedy zmiany te uważane są, jako objawy gruźlicy.
• Mallofagoza (Mallpphagosis) – wszołowica, wywoływana przez różne gatunki wszołów. U indyków pasożytuje głównie Chelopistes meleagridis, Oxylipeurus corpelentus. Inwazjom sprzyja słaba kondycja ptaków oraz zły stan sanitarno-higieniczny pomieszczeń. Ptaki zarażają się podczas bliskiego kontaktu żywicieli bądź drogą forezji (przenoszenie przez muchówki). Typowym objawem choroby jest uszkodzenie piór pokrywowych (prześwity), poraniona skóra, niepokój ptaków, chudnięcie
• Ceratofylloza (Ceratophyllosis) – parazytoza wywołana przez pchły z rodzaju Ceratophyllus. Miejscem przebywania pcheł są zakamarki budynków, a objawami inwazji jest świąd skóry i niepokój ptaków.

Przyczyną wielu groźnych chorób indyków mogą być inne owady występujące na fermach, pośrednio atakujące ptaki. Należą do nich: mucha domowa (Musca domestica), trojszyk ulec (Trybolium confusum), chrząszcze – pleśniakowiec lśniący (Alphitobius diaperinus), mącznik młynarek (Tenebrio molior L.), komary (z rodzaju: Aedes, Anopheles, Culex), pluskwy (z rodziny Cimicidae), muchówki (meszki z rodzaju Simullinum) oraz kuczmany (z rodzaju Culicoides).

Parazytozy wywołane przez tasiemce (Cestoda)

• Tasiemczyce (cestodozy) – choroby wywoływane przez Raillietina cesticillus, R. Echinobothrida, Davainea proglottina, Choanotaenia infundibulum. Zatrucie toksynami prowadzi niejednokrotnie do dużych upadków. Pod wpływem uszkodzeń mechanicznych błony śluzowej często dochodzi do pękania naczyń krwionośnych, co w konsekwencji prowadzi do licznych wybroczyn. Objawami tasiemczycy jest anemia, wychudzenie, matowe upierzenie, niedowład kończyn i osowiałość.

Parazytozy wywołane przez przywry (Trematoda)

• Prostogonimoza (Prosthogonimosis) – wywoływana najczęściej przez Prosthogonimus ovatus, P. cuneatus. Pasożyty umiejscawiają się najczęściej w jajowodach oraz torebce Fabrycjusza. Pasożytnicze działanie polega na wywołaniu stanów zapalnych jajowodów, zaburzeń w wytwarzaniu otoczek jajowych. Charakterystycznymi objawami jest biegunka, zwiększone pragnienie, utrudnione poruszanie się.

Parazytozy wywołane przez pierwotniaki

• Kokcydioza (Coccidiosis) – choroba identyfikowana z obecnością Eimeria spp. (E. meleagrimitis, E. adenoids, E. dispersa). Objawy tej choroby są mało charakterystyczne. Kokcydioza może wystąpić u indyków w każdym wieku, najczęściej jednak między 3. a 6. tygodniem życia. Indyki charakteryzuje najczęściej brak apetytu, wodnista biegunka, ptaki mogą być odwodnione, Pogarsza się wykorzystanie paszy przez stado, zwiększają się upadki. W obrazie mikroskopowym tkanek widoczne są stadia rozwojowe Eimerii.
• Histomonoza – Czarna główka (Histomonosis) – wywoływana przez wiciowce Histomonas meleagridis). Występuje u indyków w wieku 3-12 tygodni. Wiciowce osiedlają się w błonie śluzowej jelit, gdzie wywołują stany zapalne i powstawanie owrzodzeń, a następnie przedostają się do wątroby. Inwazji pasożytów sprzyja obecność Clostridium perfringens, Candida albicans, Eimeria spp. Inkubacja choroby trwa 7-12 dni. U indyków stwierdza się brak apetytu, osłabienie, matowe upierzenie, niechęć do poruszania się, cuchnącą biegunkę, pienisty kał koloru siarki. Cechą charakterystyczną dla tej choroby jest wyniszczenie i zasinienie korali, stąd nazwa choroby (czarna główka).

Podsumowanie
Zapobieganie chorobom wywołanym przez pasożyty jest nierozerwalnie związane z zabiegami profilaktycznymi. Inwazję pasożytów ogranicza dbałość o warunki zoohigieniczne oraz przestrzeganie zasad higieny, między innymi czyszczenia i mycia pomieszczeń, a także karmideł i poideł dla drobiu. Aby jednocześnie oszczędzić stresu zwierzętom, należy stosować mechaniczne środki ochrony, w postaci np. siatek, drzwi, kurtyn itp. zabezpieczeń. Należy okresowo dokonywać przeglądów ptaków w stadach, a w przypadku wątpliwości zlecać wykonanie badań parazytologicznych. Obok stosowania mechanicznych środków ochrony, ważnym czynnikiem zapobiegania inwazji pasożytów zewnętrznych jest szybkie wprowadzenie leczenia farmakologicznego.

Katarzyna Jankowska

IRZ i BŻ PAN Olsztyn

Tags: choroby drobiu