Sektor produkcji drobiarskiej w Polsce i w Europie rozwija się dynamicznie głównie ze względu na rosnące zapotrzebowanie na produkty oferowane przez ten sektor. Producenci drobiu w celu dostosowania się do rosnących potrzeb konsumentów zmuszeni są do intensyfikowania produkcji. Powstające zakłady związane z produkcją drobiarską chociaż stosują coraz bardziej efektywne metody przetwarzania żywności, wytwarzają także ogromne ilości uciążliwych dla środowiska odpadów na coraz większą skalę. Wydaję się, że ze względu na naturalną kolej rzeczy (intensyfikacja produkcji – wzrost ilości wytwarzanych odpadów) problem jest nie do rozwiązania, jednak należy dołożyć wszelkich starań aby minimalizować zagrożenie.

Problem utylizacji padłych zwierząt jest w naszym kraju istotnym zagadnieniem, gdyż jak podaje Komisja Europejska Polska należy do czołówki producentów drobiowych w Europie. Należy także spodziewać się, iż sektor drobiowy w Polsce będzie cały czas rozwijał się, co prowadzi do wzrostu koncentracji produkcji, aby zaspokoić potrzeby rynku. Koncentracja produkcji drobiarskiej natomiast bezpośrednio przyczynia się do wzrostu ilości produkowanych odpadów organicznych przypadających na stosunkowo małym obszarze, co jest szczególnym zagrożeniem dla środowiska. Skoro więc intensyfikacja produkcji drobiarskiej jest nieunikniona, to należy szukać wszelkich rozwiązań łagodzących jej negatywne oddziaływanie na środowisko.

Skala problemu
Można postawić pytanie czy rzeczywiście padłe ptaki stanowią poważy problem dla hodowców drobiu? Z pozoru wydaje się, iż jest to problem raczej marginalny, jednak gdy sprawie przyjrzeć się bliżej to skala zjawiska jest znacznie poważniejsza.
Przede wszystkim należy uzmysłowić sobie, gdzie należy szukać przyczyn upadków zwierząt na fermie, są to:
•    upadki kurcząt z naturalnych przyczyn, które czasami mogą stanowić nawet do 5% obsady w kurniku,
•    upadki zwierząt spowodowane nieodpowiednimi warunkami zootechnicznymi lub zoohigienicznymi na fermie,
•    upadki spowodowane wystąpieniem w stadzie różnych chorób (zdarza się, że czasami trzeba usunąć całe stado w przypadku gdy stwierdzi się u ptaków niektóre choroby),
•    brakowanie osobników, które nie spełniają norm (zbyt małe, z wadami kończyn, z niewchłoniętym woreczkiem żółciowym, itd.),
•    wreszcie brakowanie zwierząt podczas selekcji jak to ma miejsce w przypadku kur niosek, (kogutki traktuje się jako odpad gdyż nie jest opłacalny ich odchów) tak wiec 50% piskląt musi zostać odpowiednio zutylizowane.
Dopiero więc, gdy weźmiemy pod uwagę wymienione możliwości wystąpienia upadków w stadzie i odniesiemy je do skali produkcji drobiarskiej w Polsce, to po części możemy sobie uzmysłowić, jak ogromna jest ilość biomasy, którą trzeba zagospodarować. Dopiero teraz „widać”, że padłe ptaki są poważnym problemem dla hodowców drobiu.

Aspekt ekonomiczny
Oczywiście oprócz problemów środowiskowych związanych z utylizacją padłych zwierząt istnieje jeszcze aspekt ekonomiczny. Jest tak dlatego, gdyż z jednej strony upadki zwierząt przynoszą straty w produkcji, to jeszcze producenci zmuszeni są do ponoszenia kosztów związanych z ich utylizacją. Jeszcze kilka lat temu skala problemu nie była tak znacząca ponieważ resztki poubojowe można było przeznaczać na mączki mięsno-kostne, które były wykorzystywane na pasze dla innych gatunków zwierząt. Producenci drobiu otrzymywali około 200 zł za tonę odpadów, natomiast obecnie ponoszą koszt utylizacji odpadów średnio 400 zł za tonę. Jest to więc dla nich znaczący wzrost kosztów dlatego racjonalnym rozwiązaniem wydaje się utylizacja padłych ptaków we własnym zakresie.

Jakie rozwiązanie wybrać
Fermy, które charakteryzowały się małą obsadą drobiu mogły pozwolić sobie na spalanie padłych sztuk w zwykłych piecach, natomiast gdy stado liczy już ponad 10 tys. kur lub 20 tys. brojlerów, taki zabieg jest już po prostu niemożliwy choćby z technicznego punktu widzenia (także z prawnego punktu widzenia jest to niedopuszczalne). Dlatego niezbędne jest zastosowanie specjalnych rozwiązań takich jak np. spopielanie odpadów w piecach do spalania tego typu odpadów, karbonizacja (zwęglanie) czy pasteryzacja i sterylizacja padłych zwierząt. Oczywiście istnieje jeszcze kilka innych rozwiązań, jednak wymienione wyżej wydają się być najbardziej skuteczne. Przede wszystkim metody te spełniają wszystkie warunki prawne związane z utylizacją padłych zwierząt. Przepisy te są regulowane rozporządzeniem Nr 1069/2009 Parlamentu Europejskiego z dnia 21 października 2009 r. dotyczącego postępowania z produktami pochodzenia zwierzęcego nie przeznaczonymi do spożycia przez ludzi.
Sterylizacja odpadów przebiega w podwyższonej temperaturze oraz ciśnieniu w określonym czasie w higienizatorze. W przypadku odpadów poubojowych kategorii II (tabela 1), jest to temperatura 133°C, ciśnienie 3 bary, przez minimum 20 minut. Odpady kategorii III sterylizowane są w temperaturze 70°C przez minimum 60 minut. Zaletą tej metody jest możliwość wykorzystania „bezpiecznych” już odpadów na cele nawozowe po uzyskaniu odpowiedniej certyfikacji.

Piece do spalania odpadów organicznych także dają możliwość skutecznej utylizacji odpadów kategorii II i III, ponieważ zapewniają temperaturę spalania ponad 900°C (gdyż są zasilane dodatkowym medium grzewczym – paliwo, gaz). Piece do spalania odpadów są dobrym rozwiązaniem, gdyż są wysoce skuteczne w unieszkodliwianiu substancji trujących. Ponadto są na stałe zainstalowane na terenie fermy, co zmniejsza koszty związane np. z transportem materii organicznej do miejsca utylizacji. Ponadto istnieje także możliwość wykorzystania ciepła (np. do ogrzewania kurnika), które powstaje podczas spalania odpadów. Piece są proste w obsłudze i dają możliwość pełnej kontroli nad ilością spalanych odpadów (ciekawy artykuł na temat pieca do spalania odpadów organicznych ukazał się w Hodowcy Drobiu 5/2011).
Zwęglanie odpadów organicznych jest to proces, w którym unieszkodliwiany materiał poddaje się procesowi suszenia, a następnie trafia do specjalnego reaktora, gdzie pod wpływem np. mikrofali poddawany jest działaniu wysokiej temperatury rzędu 600°C. Opisana metoda także daję gwarancję sterylności utylizowanych ptaków, a ponadto otrzymany ze spalania materii organicznej produkt (węgiel) nie stanowi problemu do zagospodarowania. Zaletą jest także możliwość użytkowania technologii bezpośrednio na fermie.


Czy to się opłaca…
Na temat aspektu ekonomicznego utylizacji odpadów z fermy drobiu zostało wspomniane w poprzednim akapicie, jednak chodzi przede wszystkim o to, że skuteczne zagospodarowanie padłych zwierząt jest zabiegiem niezbędnym na każdej fermie. Każdy hodowca powinien zdawać sobie sprawę, że pojawienie się ogniska choroby spowodowane przez złe warunki zoohigieniczne na fermie przyniesie poważne straty finansowe. Tak więc nie należy zaniedbywać spraw związanych z utylizacją padłych ptaków, tylko zastanowić się jakie rozwiązanie będzie najbardziej odpowiednie do warunków fermy. Skuteczne zagospodarowanie odpadów w ujęciu długookresowym z pewnością przyniesie korzyści dla hodowcy. Warto o tym pamiętać!

Paweł Konieczka

Instytut Fizjologii i Żywienia Zwierząt im. Jana Kielanowskiego, PAN, Jabłonna

Tags: higiena na fermie