W naturalnych warunkach chowu drób chętnie zjada mniszek lekarski, krwawnik pospolity, pokrzywę, miętę, szałwię, pięciornik gęsi, rdest, melisę, dziurawiec i wiele innych. Rośliny te wykazują działanie przeciwzapalne, ściągające, dezynfekujące i odpornościowe. Dzięki zawartości substancji biologicznie czynnych poprawiają smakowitość pasz i ich trawienie. Dodatki roślinne podaje się drobiowi do mieszanek paszowych w formie świeżej, suszonej lub w postaci wyciągów (np. olejków eterycznych). Działają one stymulująco na wątrobę i trzustkę ptaków oraz na śluzówkę jelit, co prowadzi do lepszego wykorzystania składników paszy. Wpływają też na zwiększenie sekrecji pepsyny i kwasu solnego, dzięki temu przyczyniają się do poprawienia procesu trawienia białka. Stymulują również układ immunologiczny, a także mogą wpływać korzystnie na smak i zapach jaj oraz mięsa.

Substancje czynne
Zawarte w ziołach garbniki, alkaloidy, glikozydy, saponiny, salicylany, terpeny, flawonoidy, kumaryna, glikozynolany, olejki eteryczne, śluzy roślinne i pektyny, podawane drobiowi w niewielkich ilościach, mogą działać stymulująco na organizmy ptaków. Uważa się, że zioła mają wpływ na poprawę smakowitości paszy i apetytu drobiu, sprzyjają lepszemu trawieniu, działają przeciwzapalnie, przeciwbiegunkowo i bakteriostatycznie oraz korzystnie wpływają na przemianę materii i stan zdrowia ptaków. Mogą też mieć znaczenie z uwagi na zawartość w ziołach witamin, związków mineralnych i różnych kwasów organicznych, których rola w utrzymywaniu odpowiedniego pH przewodu pokarmowego jest powszechnie znana.
 
Wybarwianie produktów
Suszone zioła służą do produkcji kompozycji ziołowych, np. ziele krwawnika i dziurawca oraz kwiaty nagietka i aksamitki bogate w karotenoidy, mogą mieć korzystny wpływ na barwę żółtek jaj kurzych czy tuszek brojlerów. W tym samym celu wykorzystuje się też rozdrobnioną korę dębu lub wierzby. Uważa się, że ziele mięty i melisy, kwiaty bratka polnego, liście pokrzywy i wiele innych, zjadanych przez drób na pastwisku lub podawane w formie suszonej do mieszanek paszowych, także w połączeniu z nasionami kolendry, gorczycy czy kopru, mogą mieć korzystny wpływ na przyrosty masy ciała, zmniejszają zużycie paszy oraz poprawiają smak mięsa ptaków rzeźnych. Mieszanki ziołowe służą też do przygotowywania wyciągów dodawanych drobiowi do wody pitnej.
    Wprowadzanie różnego rodzaju barwników do mieszanek paszowych wynika przede wszystkim z upodobań konsumentów, którzy chętniej kupują jaja o żółto-pomarańczowym zabarwieniu żółtek oraz tuszki o intensywnym wybarwieniu skóry i tłuszczu podskórnego. Opierają to na nieprawdziwym przeświadczeniu, że silnie wybarwione produkty pochodzą od drobiu utrzymywanego w warunkach zbliżonych do naturalnych, dzięki czemu mają większą wartość odżywczą. Ptaki utrzymywane bez dostępu do pastwiska, nie mają możliwości uzupełnienia dawki w odpowiednie barwniki karotenoidynowe. Rośliny zawierają najczęściej b-karoten, ksantofil, luteinę, zeaksantynę, kapsaksantynę, kryptaksantynę, wiolaksantynę, likopen i inne, które mogą skutecznie zabarwić żółtka jaj i skórę drobiu. Przemysł paszowy wykorzystuje barwniki naturalne w formie skoncentrowanych ekstraktów. Ułatwia to ich dodawanie do mieszanek paszowych. Barwniki naturalne nie są jednak trwałe i ulegają rozkładowi podczas magazynowania. Obecnie produkuje się barwniki syntetyczne o barwie żółtej i czerwonej, które mogą być wprowadzane do mieszanek dla drobiu.
 
Wartość odżywcza ziół
Suszone liście pokrzywy, krwawnika czy dziurawca, można stosować pojedynczo lub w mieszankach ziołowych w wychowie drobiu, a także w ilości do 5% dla ptaków dorosłych. Wyższy dodatek ziół zwiększa ilość włókna surowego w mieszance, co może mieć niekorzystny wpływ na wyniki produkcyjne drobiu. Okazuje się, że zawartość włókna surowego w wysuszonych ziołach wynosi 23 do 32% (Petkov, 2001). Wysuszone zioła są też bogate w białko (9,7 do 16,1%), tłuszcz (1,2 do 12,4%) i związki bezazotowe wyciągowe (23,4 do 46,2%). Zioła znajdują coraz większe zastosowanie w leczeniu i żywieniu drobiu. W ostatnich latach dodatki ziół i wyciągów roślinnych do paszy dla drobiu stały się bardzo modne, w związku z przeświadczeniem o ich korzystnym działaniu przy produkcji bezpiecznej żywności (jaj i tuszek). Rodzaj i wielkość dodatku ziół do paszy zależy od gatunku ptaków gospodarskich, wieku ptaków, kierunku produkcji, rodzaju i formy podawanej paszy oraz warunków technologicznych chowu.
    Różne substancje biologicznie czynne znajdujące się w ziołach, współdziałając ze sobą, wywierają wyraźniejszy wpływ na drób, niż pojedyncze substancje wyizolowane z roślin. Można w ten sposób wyodrębnić zestawy o działaniu na wątrobę, żółciopędne, bakteriobójcze czy przeciwdziałające przykremu rybiemu zapachowi produktów. Niektóre zioła niwelują też niekorzystne działanie substancji antyżywieniowych, znajdujących się w ziarnie zbóż i nasionach roślin motylkowych. Wykorzystanie ziół w żywieniu jest związane z dokładną znajomością ich składu chemicznego i działania znajdujących się w nich substancji na organizm ptaka. Do sporządzania dodatków ziołowych dla drobiu, wykorzystuje się też pozostałości przemysłu zielarskiego po produkcji mieszanek ziołowych dla ludzi.
 
Olejki eteryczne
Olejki eteryczne są to pachnące, oleiste produkty otrzymywane z różnych surowców roślinnych w procesie destylacji z parą wodną lub przez wyciskanie owocni np. owoców cytrusowych, zawierające do kilkuset substancji organicznych z grupy terpenoidów, alkoholi, aldehydów, ketonów i wielu innych. Służą one do otrzymywania kompozycji zapachowych, aromatów spożywczych, niektórych leków lub są używane jako dodatki do mieszanek dla zwierząt gospodarskich, w tym także dla drobiu. Do olejkodajnych należą różne części roślin: liście (mięty, szałwi, mniszka lekarskiego, melisy), kwiaty (róży, heliotropu, rumianku), korzenie i kłącza (lubczyk, tatarak) oraz owoce, nasiona a czasem łodygi roślin.
    Wprawdzie ptaki w niewielkim stopniu reagują na smak i zapach pasz, to jednak olejki eteryczne i inne substancje aromatyczne oraz smakowe, znajdują praktyczne zastosowanie w mieszankach mineralnych i w niektórych mieszankach pełnoporcjowych. Np. olejki gorczyczne pobierane w niewielkich ilościach, wywierają dodatni wpływ na apetyt, a nawet na strawność składników pokarmowych paszy, dzięki korzystnemu oddziaływaniu na mikroorganizmy przewodu pokarmowego ptaków. Olejki eteryczne występujące w marchwi nadają charakterystyczny smak i zapach produktom drobiarskim. Surowa marchew podawana w niewielkich ilościach ma właściwości dietetyczne i smakowe. Dlatego warto ją podawać szczególnie młodym ptakom. Rzepa, cykoria podróżnik, cebula i czosnek, zawierają olejki gorczyczne między innymi winylotiooksalidazon. Olejki te działają bakteriostatycznie i dlatego są stosowane w żywieniu drobiu. Substancje gorzkie i ostre występujące w papryce, czosnku, cebuli i chili, nie tylko zwiększają sekrecję śliny, ale przede wszystkim przyspieszają obieg krwi, co powoduje szybsze usuwanie toksycznych produktów przemiany materii z ciała drobiu. Cebula i czosnek działają niekorzystnie na smak i zapach mięsa, dlatego przed ubojem drobiu konieczny jest 7-dniowy okres karencji.
    Olejki eteryczne są łatwo wchłaniane w przewodzie pokarmowym, jednak wiele z nich działa drażniąco na błony śluzowe jelit, a niekiedy wywołują nawet ich stany zapalne. Olejki eteryczne z kwiatów i liści lebiodki pospolitej (Origanum vulgare), byliny rozpowszechnionej w kraju, zawierają związki fenolowe karwakrol i tymol, będące naturalnymi stymulatorami wzrostu oraz hamujące wzrost bakterii chorobotwórczych w jelitach. Działają też korzystnie na regenerację kosmków jelitowych, a tym samym usprawniają proces trawienia. Karwakol i tymol, związki o charakterze aromatycznym, wpływają na smak i zapach paszy, dzięki czemu stymulują wydzielanie śliny i soków żołądkowych. Pobudzają też wątrobę i trzustkę do zwiększonej sekrecji soków trawiennych, co sprzyja lepszemu trawieniu paszy. Niektóre substancje ziołowe są używane w miejsce antybiotyków.
    Olejki eteryczne łączy się z kwasami organicznymi oraz z mrówczanem i propionianem amonu oraz z odpowiednim nośnikiem. Preparaty te łagodzą przebieg zaburzeń pokarmowych oraz stymulują pobieranie paszy. Podaje się je do wody pitnej w ilości 1 l/1000 l wody, a sproszkowane do paszy (0,5 do 1 kg/t). Ekstrakty z cytrusów zawierające bioflawonoidy, które w połączeniu z kwasami organicznymi na nośniku mineralnym, tworzą preparaty o silnych właściwościach bakterio- i grzybobójczych, dodawane w ilości 0,5 do 1 kg/t mieszanki paszowej, redukują skażenia mikrobiologiczne w przewodzie pokarmowym ptaków. Stosuje się też do paszy preparaty z odpowiednio dobranymi kwasami organicznymi i ich solami, zawierające emulgatory i wyciągi oregano. Działając w przewodzie pokarmowym, przeciwdziałają namnażaniu bakterii chorobotwórczych, tym samym zmniejszają częstość występowania biegunek i padnięć u drobiu. Preparaty te stymulują pracę jelit, działając korzystnie na wykorzystanie paszy. Ekstrakty ziołowe w połączeniu ze związkami mineralnymi i kulturami drożdży, podaje się do paszy (1 kg/t) w celu zwiększenia absorpcji wapnia i fosforu przez drób. Skutecznie działają też na wzrost ptaków, poprawiają jakość skorupy i zdolność wylęgową jaj oraz wydłużają okres produkcyjny.
 
Ekstrakty wieloskładnikowe
Wieloskładnikowe ekstrakty ziołowe jako immunomodulatory, są wykorzystywane w przypadku stresów drobiu. Stymulują pracę wątroby wykazując działanie ochronne, stymulujące i regeneracyjne, tym samym polepszają wykorzystanie paszy, zwiększają szybkość wzrostu i zdrowotność, a także poprawiają wydajność rzeźną. Dzięki przygotowaniu składników preparatów do absorpcji, wykazują szybkie i skuteczne działanie, dlatego są stosowane tylko w ilości 0,5 kg/t paszy. Tego rodzaju preparaty powodują również pozytywną reakcję na szczepienia, zmniejszają występowanie infekcji bakteryjnych i wirusowych w przewodzie pokarmowym oraz podwyższają biologiczną wartość jaj wylęgowych. Mają poza tym działanie neutralizujące toksyny w tym mikotoksyny. Ekstrakty ziołowe wykorzystuje się również w połączeniu ze związkami magnezu, b-karotenem i glinokrzemianami, jako składniki smakowe i antybakteryjne mieszanek. Działają też korzystnie na zdrowie drobiu, poprawiają apetyt i wykorzystanie paszy. Wyprodukowano także preparaty łączące w jednym produkcie kilka ekstraktów roślinnych, a mianowicie olejki eteryczne, substancje gorzkie, substancje ostre oraz saponiny. Preparaty te o różnym składzie ilościowym zawierają poza tym bioflawonoidy, żywe drożdże i inne.
    Saponiny triterpenowe uzyskiwane z drzewa Quillaia saponaria rosnącego w Ameryce Płd. drażnią śluzówkę jelit, dzięki temu zwiększają ich przepuszczalność i retencję białka, tłuszczu, fosforu i wapnia. Wykazują też działanie immuno-stymulujące. Wyraźnie obniżają aktywność ureazy, podobnie jak sok szpilecznicy jukki (Yucca schidigera), południowoamerykańskiej palmy z rodziny liliowatych, zawierający wielkocząsteczkowe saponiny. Ekstrakty z jukki stanowią ważną substancję w preparatach dezodoryzujących, stanowiących dodatek do wody lub do paszy. Preparaty te nie ulegają wchłanianiu w przewodzie pokarmowym drobiu i nie mają ujemnego wpływu na procesy trawienia, a nawet działają korzystnie na przyrosty masy ciała oraz wpływają na lepsze wykorzystanie paszy. Ekstrakty z jukki umieszczone na nośniku z węglanu wapnia z dodatkiem enzymów celulolitycznych i innych oraz konserwantów, są zalecane jako dodatki do paszy lub wody, a także do spryskiwania ściółki, w celu zmniejszenia wytwarzania i emisji amoniaku.
    Na podstawie obecnego stanu wiedzy, kiedy nie wszystkie reakcje organizmu ptaków na zioła i ekstrakty ziołowe zostały do końca poznane, nie można im przypisywać zbyt jednoznacznego działania, a raczej oddziaływanie wspierające procesy fizjologiczne w organizmach ptaków. Dlatego dodatek ziół lub ich produktów, powinien być dobrze przemyślany i dotyczyć stad drobiu utrzymywanych bez dostępu do pastwiska. Dobrze pielęgnowane i bogate w różne rośliny pastwisko jest bowiem dla ptaków najlepszym źródłem naturalnych składników biologicznie czynnych.

Tags: brojlery , dodatki paszowe , dodatki roślinne , drób , nioski , pasze , stymulatory , zioła , żywienie , żywienie drobiu