Antybiotyki są używane w produkcji zwierzęcej od wielu lat. Szereg antybiotyków stosowanych jest w leczeniu różnych jednostek chorobowych, a niektóre wykorzystywane były jako stymulatory wzrostu.

 Antybiotyki w żywieniu zwierząt - korzyści i wady

    Profilaktyczne stosowanie antybiotyków paszowych daje szereg korzyści zarówno produkcyjnych jak i zdrowotnych. Antybiotyki stabilizują mikroflorę przewodu pokarmowego przyczyniając się do poprawy wyników produkcyjnych. Hamują również rozwój patogenów powodujących schorzenia jelit. Obecnie szacuje się, że stosowanie antybiotyków paszowych wpływało na poprawę wyników produkcyjnych (przyrosty masy ciała i wykorzystanie paszy) o 3-5%.

    Niestety od początku ich stosowania większość podawanych zwierzętom antybiotyków, a później także sulfonamidów, była równocześnie wykorzystywana w terapii ludzi. Wkrótce okazało się, że proceder ten jest powodem znacznego przyśpieszenia rozwoju oporności bakterii na antybiotyki i sulfonamidy. W związku z wprowadzeniem i powszechnym stosowaniem coraz większego asortymentu antybiotyków, często w sposób nieprawidłowy, u ludzi i zwierząt nastąpił wzrost zakażeń grzybami patogennymi, wirusami i chlamydiami. Kolejnym następstwem dodawania antybiotyków do pasz i stosowaniem ich w przypadkach nieuzasadnionych (np. profilaktycznie przy chorobach wirusowych) jest pojawienie się enzymów bakteryjnych inaktywujących antybiotyki. Medycyna zmaga się obecnie z problemem beta-laktamazy, dehydropeptydazy oraz enzymami unieczynniającymi antybiotyki aminoglikozydowe.

      Długotrwałe żywienie zwierząt niskimi dawkami antybiotyków powoduje więc powstawanie oporności u bakterii. Subterapeutyczne dawki antybiotyków sprzyjają rozprzestrzenianiu się takich bakterii, gdyż hamując aktywność drobnoustrojów wrażliwych na antybiotyki, powodują wytwarzanie dobrych warunków do rozwoju bakterii odpornych na działanie określonego antybiotyku. Z tego względu, gdy usuwamy antybiotyki ze środowiska, odporność bakterii zmniejsza się.

      W latach osiemdziesiątych stwierdzono również, że antybiotyki oddziaływują na funkcje układu immunologicznego. Okazało się, że większość antybiotyków (z wyjątkiem cefalosporyn i linkozamidów) działa immunosupresyjnie, czyli hamuje czynności układu immunologicznego, zmniejszając odporność zwierząt i ludzi na infekcje.

      Z uwagi na potencjalne ryzyko rozprzestrzeniania się oporności bakterii i inne negatywne następstwa, antybiotykowe stymulatory wzrostu zostały wycofywane z żywienia zwierząt.

      Antybiotyki paszowe wpływały jednak korzystnie na wyniki produkcyjne, a ich efektywność była szczególnie duża w złych warunkach środowiskowych. Zwierzęta przebywające w optymalnych warunkach nie wykazywały lub wykazywały mały wpływ dodatku antybiotyku na efekty produkcyjne. Działanie ergotropowe antybiotyków paszowych było większe u młodych zwierząt. Z uwagi na bardziej stabilną i różnorodną mikroflorę starsze ptaki i świnie są mniej podatne na kolonizację przewodu pokarmowego przez patogeny jelitowe.

   Wycofanie antybiotyków i co dalej?

    Generalnie wycofanie antybiotyków z pasz dla zwierząt monogastrycznych miało niekorzystny wpływ na wyniki produkcyjne. Po wycofaniu antybiotykowych stymulatorów wzrostu z mieszanek paszowych zaobserwowano również zwiększone występowanie problemów jelitowych.

      Wycofanie antybiotyków z żywienia zwierząt wymaga modyfikacji (ulepszenia) warunków utrzymania, zwiększenia czystości pasz oraz zmian w programie żywienia. Zmiany w programie żywienia powinny uwzględniać wzmacnianie naturalnej odporności oraz stabilizację korzystnej mikroflory przewodu pokarmowego, poprzez stosowanie dodatków paszowych oraz modyfikację poziomu niektórych składników pokarmowych.

   Naturalna alternatywa

     Nowa sytuacja zmusiła producentów mieszanek paszowych i premiksów do poszukiwania i opracowania nowych, alternatywnych stymulatorów produkcyjności. Do alternatyw antybiotykowych stymulatorów wzrostu należą preparaty pochodzenia naturalnego (mineralnego, roślinnego) i inne naturalne dodatki paszowe. Stymulatory produkcyjności zwierząt nowej generacji nie mogą ulegać kumulacji w tkankach zwierząt, muszą być bezpieczne dla zdrowia ludzi oraz powinny ulegać biodegradacji.

      Jako stymulatory produkcyjności mogą być stosowane znane naturalne dodatki roślinne, działające systemowo (układowo), które wpływają pobudzająco na anaboliczne procesy biochemiczne, ale nie zwiększające stężenia hormonów sterydowych (np. androgenów). Naturalne stymulatory produkcyjności są substancjami roślinnymi, które przyśpieszają wzrost poszczególnych komórek (np. mięśniowych, łącznotkankowych, tłuszczowych) lub całego organizmu.

      Fitofarmakologia zbadała i opisała szereg składników roślinnych wykazujących wyżej wymienione działanie. Wiele z nich jest obecnie wykorzystywanych w farmakoterapii oraz w medycynie sportowej w celu nasilenia niektórych procesów fizjologicznych (np. w kulturystyce). Warto dodać, że w zootechnice wykorzystywano w przeszłości zioła wpływające pobudzająco na produkcyjność zwierząt, np. rdest ptasi w tuczu drobiu, kozieradkę w tuczu świń i ptaków, żywokost w tuczu bydła, ptaków i świń. Składnikami czynnymi tej grupy preparatów są głównie saponiny, alkaloidy, niektóre glikozydy, irydoidy, fitosterole, stylbeny, ksantony oraz laktony.

    Wspomaganie funkcji wątroby    

     Bardzo ważnym gruczołem organizmu zwierzęcego jest wątroba. Jest ona niezbędna w procesach trawienia, absorpcji, metabolizmu i przechowywania większości składników pokarmowych. Jest również odpowiedzialna za detoksykację, katabolizm i wydalanie wielu toksyn, hormonów i ksenobiotyków. Jest najważniejszym (obok nerek) narządem odtruwającym organizm z trucizn, zarówno dostarczanych z zewnątrz, jak i produkowanych w organizmie. Wątroba służy jako filtr krwi płynącej żyłą wrotną z przewodu pokarmowego, a więc bogatej w składniki pokarmowe, ale także w toksyny, które są w wątrobie neutralizowane. Do funkcji obronnych spełnianych przez wątrobę należy inaktywowanie wchłanianych w przewodzie pokarmowym trucizn (fenole, skatol, indol). Bierze udział w metabolizowaniu hormonów i leków.

      Istotne znaczenie w profilaktyce problemów związanych z funkcjonowaniem wątroby mogą mieć naturalne substancje zawarte w surowcach roślinnych. Na świecie znanych jest wiele preparatów składających z jednej lub kilku roślin o działaniu hepatoprotekcyjnym. Do ich produkcji używa się ponad 100 różnych roślin. Niektóre z nich jak ostropest plamisty, lukrecja gładka, Andrographis paniculata i Picrorhiza kurroa występują w większości znanych preparatów tego typu. Substancje czynne zawarte w tych roślinach mają korzystny wpływ na funkcjonowanie wątroby, zwiększają wydzielanie żółci, regulują syntezę glikogenu, wzmagają funkcje detoksykacyjne tego gruczołu. Ponadto wywierają korzystny efekt na funkcjonowanie śledziony i nerek.

    Wieloskładnikowe preparaty ziołowe wspomagające prawidłowe funkcjonowanie wątroby znajdują zastosowanie w praktycznym żywieniu zwierząt. Poprzez pozytywny wpływ na wątrobę, szczególnie u wysokowydajnych zwierząt, oddziaływują korzystnie na wyniki produkcyjne. W niektórych krajach tego typu preparaty stosowane są jako stymulatory wzrostu. Zastosowanie formuł ziołowych wpływa na poprawę ogólnych wyników produkcyjnych, takich jak przyrosty masy ciała, wykorzystanie paszy i przeżywalność. Efektywność tego typu preparatów jest szczególnie duża, gdy mamy do czynienia z dużym obciążeniem wątroby (zwierzęta wysokowydajne) oraz gdy pasze zawierają związki antyżywieniowe i toksyny, a szczególnie bardzo niebezpieczne dla wątroby mikotoksyny.

  Właściwa mikroflora

    Kluczową rolę w żywieniu zwierząt bez antybiotykowych stymulatorów wzrostu odgrywa właściwa mikroflora przewodu pokarmowego, która zabezpiecza przed infekcjami, a więc minimalizuje użycie antybiotyków. Stosowanie antybiotyków paszowych tylko na krótko zmniejsza ilość bakterii w przewodzie pokarmowym, później ich ilość wraca do normy, ale ma ona inny skład gatunkowy.

      W żywieniu można stosować różne dodatki paszowe, które podobnie jak antybiotyki paszowe, wpływają na mikroflorę przewodu pokarmowego i jego właściwe funkcjonowanie. Stabilność naturalnej mikroflory przybywającej w przewodzie pokarmowym można uzyskać poprzez stosowanie kultur bakterii probiotycznych, prebiotyków, zakwaszaczy oraz dodatków roślinnych.

    Naturalne alternatywy antybiotykowych stymulatorów wzrostu, modyfikujące skład ilościowy i jakościowy mikroflory w układzie pokarmowym, stanowią substancje roślinne o właściwościach bakteriobójczych i bakteriostatycznych. Większość tych związków wykazuje równocześnie wpływ żółciopędny, żółciotwórczy, pobudzający perystaltykę (lub rozkurczowy), hamujący procesy fermentacji i gnicia w przewodzie pokarmowym, zwiększający wydzielanie śliny, soku żołądkowego, trzustkowego i jelitowego. Niektóre substancje roślinne mają charakter związków powierzchniowo czynnych, dzięki czemu modyfikują procesy przenikania składników pokarmowych przez błony komórkowe na poziomie jelito-naczynia krwionośne-krew. Pobudzając wydzielanie lipaz przewodu pokarmowego, proteaz i żółci zapewniają lepsze trawienie i zwiększają biodostępność składników pokarmowych (tłuszczów, białek, cukrów). Naturalne antyoksydanty roślinne - „wymiatacze wolnych rodników” (np. flawonoidy, glikozydy fenolowe, antocyjany) i niektóre saponiny działają stabilizująco na czynności układu pokarmowego oraz zwiększają biodostępność witamin. Bioflawonoidy (np. rutyna, hesperydyna) przedłużają i wzmagają działanie witaminy C. Glikozydowe, terpenowe, laktonowe i huminowe fitoimmunostymulatory wzmagają aktywność i czynności systemu GALT (Gut Associated Lymphoid Tissue) w układzie pokarmowym, zwiększając odporność na infekcje. Układ GALT jest częścią układu odpornościowego i ma charakter tkanki limfoidalnej.

 Fitoncydy - naturalne  stymulatory wzrostu

    Roślinne substancje bakteriostatyczne i bakteriobójcze noszą nazwę fitoncydów. Fitoncydy wykazują podobne działanie jak antybiotyki i stanowią ich alternatywę. Są silnym czynnik zmieniający skład mikroflory w atmosferze, glebie, a po podaniu doustnym w układzie pokarmowym. Fitoncydy były intensywnie badane w pierwszej połowie XX wieku, jednakże na skutek szybkiego rozwoju chemioterapii badania te straciły na znaczeniu. Obecnie wiele ośrodków naukowych zainteresowało się zastosowaniem fitoncydów w produkcji dodatków paszowych. Najlepiej poznane rośliny fitoncydowe to: czarna rzepa, gorczyca, czosnek, cebula, chrzan, czeremcha, cynamonowiec, imbir, brzoza, jałowiec, jodła syberyjska, nasturcja, goździkowiec, papryka, pieprz, tymianek, lebiodka (Origanum), macierzanka, rozmaryn, bazylia, cząber, sosna, kardamon, laurowiec, mięta, kolendra, biedrzeniec, seler, krwawnik. Rośliny te są wykorzystywane obecnie do produkcji naturalnych alternatyw antybiotykowych stymulatorów wzrostu, a nawet alternatyw kokcydiostatyków. Już dawno stwierdzono, że bakterie rzadko wytwarzają oporność na fitoncydy. Ponadto składniki te nie hamują czynności układu odpornościowego, wręcz przeciwnie, często wywierają wpływ immunostymulujący, np. jodła, brzoza, czy czosnek. Większość fitoncydów wykazuje dodatkowo właściwości fungistatyczne, przeciwzapalne i grzybobójcze oraz pierwotniakobójcze. Dzięki temu nie pojawia się zagrożenie nadkażenia podczas ich stosowania.

      Ze względu na labilność (nietrwałość) aktywnych składników opracowanie preparatu zawierającego fitoncydy nie jest łatwe. Konieczne jest odpowiednie wyekstrahowanie i ustabilizowanie fitoncydów, ponadto dobranie odpowiednich kompozycji zwiększających ich wchłanianie oraz przedłużających trwałość i działanie. Podczas opracowywania alternatywy antybiotykowych stymulatorów wzrostu niezbędna jest wiedza na temat właściwości farmakologicznych roślin i ich składników, znajomość synergizmu i antagonizmu fitofarmakologicznego. Pewniejsze i silniejsze w działaniu są bowiem preparaty złożone, zawierające co najmniej 3 główne grupy fitoncydowe.

    Co z profilaktyką  kokcydiozy?

    Z innych zagadnień istotnych w przypadku wycofania antybiotykowych stymulatorów wzrostu z mieszanek dla drobiu należy wymienić znaczenie profilaktyki kokcydiozy. Kokcydia uszkadzają nabłonek jelit czyniąc go bardziej podatnym na infekcje (np. nekrotyczne zapalenie jelit). Z tego względu właściwa profilaktyka kokcydiozy będzie ogrywać kluczową rolę w mieszankach bez antybiotykowych stymulatorów wzrostu. W ostatnich latach kwestionowana jest możliwość dalszego stosowania kokcydiostatyków w paszach.

    Znanych jest wiele roślin, które mogą być pomocne w walce z pasożytami. Wykazano, że niektóre rośliny działają na czynniki chorobotwórcze, które wywołują malarię, amebozę i toksoplazmozę. Zauważono, że pewne rośliny wpływają korzystnie na zwalczanie kokcydiozy. Na przykład bylica roczna (Artemisia annua) podawana przed zakażeniem ptaków oocytami zmniejsza uszkodzenia jelit. Substancje czynne zawarte w tej roślinie hamują rozwój choroby u zakażonych kurcząt. Wykazano, że ekstrakt z innej rośliny o nazwie perełkowiec (Sophora flavescens) był bardziej efektywny przeciwko zakażeniu E. tenella niż bylica. Inną rośliną o silnych właściwościach antybakteryjnych, przeciwgrzybowych oraz aktywną w zwalczaniu oocyst Eimeria sp. jest lebiodka (oregano). Olejek eteryczny z oregano zawiera ponad 30 aktywnych substancji, większość o charakterze fenolowym, które mają szerokie spektrum działania. Badania sugerują, że olejek eteryczny z oregano może być skuteczny w profilaktyce kokcydiozy. Inna roślina, która może znaleźć zastosowanie w profilaktyce kokcydiozy, to jeżówka (Echinacea). Również powszechnie znane rośliny zielarskie mogą mieć wspomagające działanie w przebiegu kokcydiozy. Pokrzywa zwyczajna, mięta pieprzowa z uwagi na działanie przeciwkrwotoczne mogą zmniejszać skutki krwawień spowodowanych przez kokcydiozę. Opracowano już preparaty do stosowania w profilaktyce kokcydiozy oparte na surowcach roślinnych.

      W podsumowaniu należy stwierdzić, że wycofywanie antybiotykowych stymulatorów wzrostu z żywienia zwierząt wymaga, obok innych zmian (zarządzanie stadem, higiena, zwalczanie chorób itp.), również modyfikacji programu żywienia. Dotyczy to w szczególności wzmacniania systemu immunologicznego. Zabiegi żywieniowe powinny być również ukierunkowane na zachowanie właściwej równowagi mikrobiologicznej w przewodzie pokarmowym. Dodatkami, które stymulują wzrost, oddziaływują na system odpornościowy oraz mikroflorę przewodu pokarmowego są preparaty roślinne nowej generacji. Wprowadzenie do mieszanek dla zwierząt alternatywnych dodatków roślinnych (stymulatorów produkcyjności) pozwala na uzyskanie wyników produkcyjnych, które nie odbiegają od rezultatów uzyskiwanych przy stosowaniu antybiotyków paszowych.

Tags: brojlery , dodatki paszowe , dodatki roślinne , drób , nioski , pasze , stymulatory , zioła , żywienie , żywienie drobiu