Odporność można zdefiniować jako zdolność organizmu do wytworzenia i uruchomienia mechanizmów obronnych chroniących przed działaniem szkodliwych czynników obcych.

Za prawidłowy przebieg procesów odpornościowych odpowiada układ immunologiczny, stanowiący skomplikowany zbiór komórek, tkanek i substancji przekaźnikowych. Inaczej ujmując układ odpornościowy rozpoznaje i unieszkodliwia antygeny. Antygen to każda cząsteczka wywołująca w organizmie reakcję immunologiczną (odpornościową), czyli cząsteczka uznana za obcą i szkodliwą. Podstawowymi komórkami układu odpornościowego, które decydują o jego prawidłowym działaniu są leukocyty, czyli białe ciałka krwi. Zaliczamy do nich granulocyty, monocyty różnicujące się w makrofagi oraz limfocyty (limfocyty T, B i komórki NK). Leukocyty powstają w narządach limfoidalnych, do których zaliczamy szpik kostny, grasicę, śledzionę, a u ptaków również torbę Fabrycjusza.
Procesy odpornościowe u kręgowców są bardzo złożone.

Dla uproszczenia odporność możemy podzielić na odporność nieswoistą (wrodzoną) oraz swoistą (nabytą). Odporność nieswoista stanowi „pierwszą linię obrony", a jej działanie rozpoczyna się natychmiast po wtargnięciu patogenów do organizmu. Mechanizmy nieswoiste są mało precyzyjne i niespecyficzne, czyli nie skierowane przeciw określonym czynnikom patogennym. W skład odporności nieswoistej wchodzą naturalne bariery morfologiczne (skóra i błony śluzowe) oraz komórki fagocytujące (np. makrofagi), a także substancje chemiczne o charakterze bakteriobójczym (np. lizozym). W niektórych przypadkach odporność nieswoista nie zapewnia pełnej obrony przed patogenami. Zadania obronne przejmują wówczas mechanizmy odporności swoistej, których działanie jest precyzyjne, wybiórcze i skierowane przeciw konkretnemu mikroorganizmowi. Dzięki tzw. pamięci immunologicznej zapewniają one bardzo skuteczną i szybką obronę organizmu przy powtórnym dostaniu się do organizmu tego samego patogenu. Do odporności swoistej zaliczamy mechanizmy komórkowe, które polegają na bezpośrednim niszczeniu komórek np. zainfekowanych przez wirusy. Oprócz tego zalicza się tutaj mechanizmy humoralne, polegające na bakteriobójczym działaniu przeciwciał wytwarzanych przez limfocyty B. Przeciwciała reagują z określonymi antygenami. Odporność ta chroni przed zakażeniami bakteryjnymi i wirusowymi. Odporność komórkowa jest warunkowana przez limfocyty T. Limfocyty T niszczą antygeny bezpośrednio (powodują lizę antygenu) lub pośrednio za pomocą limfokin. Receptory umieszczone na powierzchni limfocytów umożliwiają rozpoznanie antygenów. Limfocyty T chronią przed zakażeniem wirusowym, grzybiczym i bakteryjnym. Limfokiny pobudzają podziały limfocytów B, ponadto aktywują makrofagi mające zdolność pożerania, czyli fagocytozy antygenów. Odporność miejscowa zagwarantowana jest dzięki funkcjom granulocytów, makrofagów i lokalnych grudek chłonnych (limfatycznych).
Wzrost intensywności produkcji drobiarskiej i selekcja ptaków w kierunku bardzo szybkiego tempa wzrostu wpływają, w ostatnich kilkudziesięciu latach, na stałe osłabianie mechanizmów odpornościowych. Potencjał biologiczny organizmu ptaków zostaje prawie w całości wykorzystywany w celach produkcyjnych, takich jak przyrost tkanki mięśniowej czy produkcja jaj. Jest to główna przyczyna, że mechanizmy odpornościowe wykazują coraz mniej efektywne działanie. W badaniach wykazano, że kurczęta tych ras, na których od wielu lat nie prowadzono pracy hodowlanej, charakteryzują się dużo większą względną masą narządów limfoidalnych oraz wyższą produkcją przeciwciał w porównaniu z ptakami dzisiejszych krzyżówek.
Pomimo coraz doskonalszych programów prewencyjnych, choroby zakaźne powodują duże straty w produkcji drobiarskiej, a zanieczyszczone patogenami produkty pochodzenia zwierzęcego mogą stanowić zagrożenie dla zdrowia konsumentów. Znaczenie naturalnej odporności w kształtowaniu zdrowotności zwierząt gospodarskich wzrosło jeszcze bardziej po wprowadzeniu na początku 2006 r. zakazu stosowania antybiotyków paszowych. Wycofanie z użycia antybiotykowych stymulatorów wzrostu uzmysławia potrzebę wzmocnienia naturalnego systemu odpornościowego, gdyż zwiększa się zagrożenie wystąpieniem schorzeń przewodu pokarmowego. Może o tym chociażby świadczyć wzrost zużycia antybiotyków terapeutycznych w krajach skandynawskich.
Przewód pokarmowy, jako miejsce bezpośredniego kontaktu organizmu ze środowiskiem zewnętrznym, jest szczególnie narażony na infekcje. Tym też należy tłumaczyć duże nagromadzenie ciał odpornościowych (leukocyty, immunoglobuliny) w ścianach jelit. Zabiegi żywieniowe, obok predyspozycji genetycznej zwierząt, szczepień i innych zabiegów profilaktycznych oraz warunków utrzymania - zalicza się do czynników zwiększających lub obniżających naturalną odporność zwierząt gospodarskich.

Wybrane składniki pokarmowe a odporność

Witaminy
Badania wskazują, że na niespecyficzną odporność organizmu ma wpływ zaopatrzenie organizmu w witaminy. Witamina A i witamina D3 biorą udział w regulowaniu różnicowania się monocytów i likwidacji leukocytów. Spośród witamin szczególnie ważną dla procesów odpornościowych jest witamina E. Wykazuje ona w organizmie działanie przeciwutleniające, głównie w obrębie błon komórkowych. Znaczenie witaminy E wiąże się z faktem, że komórki układu immunologicznego są szczególnie wrażliwe na utlenianie. Jest to spowodowane dużą zawartością nienasyconych kwasów tłuszczowych w błonie plazmatycznej leukocytów i ich ciągłym kontaktem z reaktywnymi formami tlenu, które są produktami metabolizmu tych komórek. Wykazano, że zawartość witaminy E w paszy zgodna z normami jest zbyt niska w stosunku do zapotrzebowania układu odpornościowego. W badaniach wykazano, że produkcja przeciwciał i względna masa grasicy są większe u kurcząt żywionych paszą z dwukrotnie większym dodatkiem witaminy E. Istotne znaczenie dla prawidłowego działania układu odpornościowego ma również witamina C.

Aminokwasy
Wśród aminokwasów szczególnie ważne dla prawidłowego funkcjonowania układu immunologicznego są metionina oraz arginina. W badaniach na kurczętach rzeźnych, stwierdzono, że poziom metioniny w diecie wystarczający dla osiągnięcia maksymalnego wzrostu jest zbyt niski dla optymalnego przebiegu procesów odpornościowych. Rola argininy w odporności wynika z tego, że jest ona w organizmie prekursorem tlenku azotu, związku bakteriobójczego, który odgrywa istotną rolę w aktywności bójczej makrofagów i leukocytów. W przeciwieństwie do ssaków organizm ptaków nie syntetyzuje argininy, więc są one całkowicie uzależnione od jej zawartości w paszy. Wyniki niektórych badań wskazują, że podniesienie poziomu argininy ponad wartości normatywne ma korzystny wpływ na komórkowe i humoralne mechanizmy odporności. W przypadku innych aminokwasów niezbędnych, tj. lizyny, treoniny i tryptofanu, wykazano, że zapotrzebowanie organizmu dla uzyskania optymalizacji odporności jest niższe niż dla maksymalizacji wyników produkcyjnych.

Mikroelementy

• Cynk (Zn) - odgrywa szczególną rolę w pracy układu immunologicznego. Jego oddziaływanie na procesy odpornościowe odbywa się pośrednio poprzez udział w enzymach regulujących metabolizm kwasów nukleinowych, co przekłada się na wydajność syntezy białka w organizmie, w tym również syntezy komórek układu odpornościowego. Niedobór cynku zwiększa podatność zwierząt na choroby i może powodować niedorozwój narządów limfoidalnych. Szczególnie korzystny wpływ na odporność ma organiczna postać Zn, zwłaszcza przy stosowaniu dodatku przekraczającego zalecenia normatywne. W badaniach na indykach stwierdzono, że dodatek Zn w postaci organicznej do paszy o poziomie tego pierwiastka zgodnym z normami, istotnie zwiększył namnażanie limfocytów T i aktywność fagocytarną makrofagów w kierunku bakterii Salmonella enteritidis.
• Selen (Se) - jest składnikiem wielu ważnych selenoprotein, między innymi enzymów biorących udział w ochronie antyoksydacyjnej komórek, w tym leukocytów. Przy niedoborze tego pierwiastka występują zaburzenia swoistych mechanizmów odporności, zarówno komórkowych, jak i humoralnych. Doświadczalnie wykazano korzystny wpływ, u młodych kurek nieśnych, wysokiego dodatku organicznych form tego pierwiastka w postaci drożdży selenowych. Odnotowano także korzystny wpływ Se na układ odpornościowy, co wyrażało się wzrostem koncentracji limfocytów T w treści jelit, torbie Fabrycjusza i w śledzionie.

Znaczenie może mieć też stopień odżywienia białkiem, a wprowadzenie do paszy karnityny wydaje się wpływać na poziom immunoglobulin we krwi. Badania wskazują również na immunomodulacyjne właściwości glukanu ścian komórek drożdży (1,3-1,6-b-glukan), który stymuluje wytwarzanie immunoglobuliny A, regulującej aktywność prozapalnych cytokin.

Naturalne immunomodulatory

W celu wzmocnienia naturalnej odporności zwierząt gospodarskich do mieszanek paszowych wprowadzane są dodatki o charakterze immunomodulacyjnym. Działanie immunomodulatorów polega na bezpośrednim oddziaływaniu na te komórki układu odpornościowego, które warunkują wystąpienie odpowiedzi immunologicznej. Stosowanie w paszy lub wodzie immunomodulatorów jest szczególnie uzasadnione w przypadku produkcji drobiarskiej. Naturalne immunostymulatory egzogenne to preparaty pochodzenia bakteryjnego, roślinnego bądź pozyskiwane z grzybów, pobudzające układ odpornościowy. Obecne badania naukowe ukierunkowane są na poznanie dokładnych mechanizmów ich działania oraz polepszenie ich efektywności przy jednoczesnej redukcji nielicznych objawów ubocznych.

Prebiotyki i probiotyki
Prebiotyki - to składniki diety nie ulegające trawieniu i wchłanianiu w przewodzie pokarmowym, które stymulują namnażanie i aktywność korzystnej mikroflory bakteryjnej jelit, a przez to pozytywnie wpływają na stan zdrowotny organizmu gospodarza. Do najbardziej wydajnych prebiotyków zaliczane są fruktany. Należą do nich takie związki jak inulina i oligofruktoza. Inulina jest wielocukrem zapasowym, szeroko występującym w świecie roślinnym i otrzymuje się ją z takich roślin jak cykoria odmiany korzeniowej i słonecznik bulwiasty (topinambur). Oligofruktozę wytwarza się natomiast poprzez częściową hydrolizę enzymatyczną inuliny. Fruktany stymulują wzrost w jelitach pałeczek kwasu mlekowego, szczególnie z rodzaju Bifidobacterium.
Probiotyki - to żywe mikroorganizmy dodawane do paszy lub żywności, które zasiedlając odcinki przewodu pokarmowego korzystnie wpływają na zdrowie gospodarza, głównie poprzez poprawę równowagi mikrobiologicznej. Tworząc w śluzówce jelita naturalny „biofilm" (zdolność adhezji), stanowią barierę przeciw potencjalnie patogennym czynnikom i zwiększają w ten sposób odporność organizmu. Zaliczamy do nich szczepy bakterii fermentacji mlekowej, m.in. Lactobacillus, Bifidobacterium i inne. Immunomodulacyjny wpływ pre- i probiotyków związany jest z oddziaływaniem w organizmie laseczek kwasu mlekowego. Bakterie te stymulują wszystkie rodzaje mechanizmów odpornościowych. U drobiu wykazano między innymi, że stosowanie bakterii probiotycznych podnosi poziom przeciwciał i limfocytów we krwi i treści jelitowej oraz zwiększa aktywność bakteriobójczą niektórych rodzajów leukocytów. Probiotyczna stymulacja immunologiczna przejawia się również we wzmożonej produkcji immunoglobin, podwyższeniu aktywności makrofagów i limfocytów i stymulacji produkcji interferonu. Składniki ściany komórkowej bakterii fermentacji mlekowej pobudzają aktywność makrofagów, które poprzez zwiększoną ilość wolnych rodników tlenowych i enzymów lizosomalnych są zdolne do szybkiego niszczenia drobnoustrojów.

Składniki ścian komórkowych drożdży
Źródłem związków biologicznie czynnych o działaniu immunomodulacyjnym, które wykorzystywane są jako dodatki paszowe, są przede wszystkim drożdże piekarnicze Saccharomyces cerevisiae zawierające mannano-oligosacharydy (MOS). Immunomodulacyjne działanie MOS jest związane z faktem, że stanowią one fragment obcej dla organizmu struktury ściany komórkowej. Przykładem działania MOS są badania na indykach, w których wykazano, że dodatek tego związku do paszy polepsza odporność, zwiększając poziom przeciwciał IgG i IgM we krwi oraz IgA w żółci. 1,3/1,6 - b-glukan, występujący w drożdżach charakteryzuje się specyficzną budową, odmienną od b-glukanów występujących np. w zbożach. Za immunomodulujące działanie b-glukanu drożdży odpowiada obecność wiązań typu b-1,3. W badaniach na drobiu wykazano m.in., że stosowanie 1,3/1,6 b-glukanu zwiększa aktywność bakteriobójczą makrofagów i granulocytów.

Ekstrakty roślinne
W przypadku preparatów roślinnych sytuacja wygląda nieco inaczej. W trakcie ewolucji, w związku z brakiem bezpośrednich zagrożeń zdrowotnych ze strony roślin (w przeciwieństwie do czynników zakaźnych, takich jak: bakterie, wirusy, a także pasożytów wielokomórkowych) organizmy wyższe, w tym człowiek, nie wykształciły mechanizmów obronnych. Rośliny są jednak źródłem olbrzymiej ilości biologicznie czynnych związków chemicznych, które dzięki nieswoistej interakcji z powierzchnią komórek układu odpornościowego, niejako .przypadkowo aktywują komórki (np. określonego rodzaju polisacharydy roślinne identyfikowane są przez komórkowe receptory o charakterze lektyn).

• Jeżówka (Echinacea purpurea, E. angustifolia, E. pallida).Wyciągi z jeżówki purpurowej i jeżówki wąskolistnej są ważnymi modulatorami systemu odpornościowego. Właściwości immunostymulujące jeżówek zostały potwierdzone badaniami, w których obserwowano między innymi korzystny wpływ tej rośliny na aktywność bakteriobójczą różnych rodzajów leukocytów i produkcję substancji przekaźnikowych.

• Ciemiężyk białokwiatowy (Vincetoxinum officinale) pobudza układ odpornościowy, oddziałując przez układ naczyniowy i współczulny. Zawiera związki pobudzające funkcję granulocytów, w wyniku czego mogą one wspomagać stymulację reakcji obronnej w przypadku infekcji bakteryjnych. W pośredni sposób zwiększa działanie komórek "naturalnych zabójców" co wyjaśnia fakt blokowania namnażania wirusów i przyspieszone usuwanie uszkodzonych komórek.
• Żeńszeń (Panax ginseng) jest tradycyjnym lekiem ziołowym stosowanym w medycynie chińskiej. Zawiera takie substancje czynne jak glukozydy, saponiny triterpenowe i polisacharydy nieskrobiowe. W badaniach na kurczętach wykazano m.in., że preparat z żeńszenia zwiększa odporność ptaków na bakterię Salmonella gallinarum.
• Aloes (Aloe vera). Liście tej pochodzącej z suchych obszarów Afryki rośliny są bardzo bogate w długołańcuchowe mannany połączone wiązaniami 1,4 (aloemannany). W doświadczeniach na drobiu ekstrakt z aloesu zwiększał między innymi produkcję tlenku azotu przez makrofagi i syntezę mediatorów układu odpornościowego.

Prawidłowy przebieg procesów odpornościowych jest warunkiem dobrej zdrowotności, produkcyjności i dobrostanu drobiu. Dla optymalnego działania układu immunologicznego ważnym jest prawidłowe żywienie, polegające na zapewnieniu ptakom odpowiedniej ilości składników pokarmowych. Z uwagi na zasobność stosowanych obecnie premiksów witaminowo-mineralnych możliwości wystąpienia stanów niedoborowych i w konsekwencji obniżenia odporności zwierząt są mało prawdopodobne.
W nawrotach i przewlekłych stanach infekcyjnych obserwuje się wiele niedoborów immunologicznych, dlatego tak istotne wydaje się stosowanie leków normalizujących funkcje czynnościowe układu odpornościowego. Dostępność biogennych stymulatorów układu odpornościowego daje możliwość powszechnego zastosowania ich w profilaktyce chorób infekcyjnych oraz kojarzenia z lekami w terapii zasadniczej tych schorzeń. Efekt i mechanizm działania immunomodulatorów w dużym stopniu zależy od zastosowanej dawki i drogi podania oraz aktualnego stanu czynnościowego i osobniczej reaktywności układu immunologicznego gospodarza. Wzrost zainteresowania fitoterapią sprawia, że na rynku farmaceutycznym pojawia się ogromna liczba powszechnie dostępnych preparatów pochodzenia roślinnego o działaniu immunotropowym. Należy pamiętać, że nieumiejętne dobranie dawek może spowodować, że środek nie zadziała lub wywoła efekt odmienny od oczekiwanego. Prawidłowo stosowane naturalne preparaty immunomodulacyjne (w których skład wchodzą związki o udokumentowanym działaniu farmakologicznym, mające opracowane metody standaryzacji) są cennym uzupełnieniem terapii konwencjonalnych.
Immunostymulatory działają na układ immunologiczny różnie. Mają jednak wspólną cechę charakterystyczną: wpływają przede wszystkim na niespecyficzny, niezależny od antygenów system obrony organizmu. Ponieważ immunostymulatory działają automatycznie na cały system regulujący w układzie immunologicznym, mogą poprzez różne związki, tzw. mediatory, wzmagać również odpowiedź immunologiczną układu swoistego.

Tags: brojlery , drób , nioski , profilaktyka , zdrowie , żywienie , żywienie drobiu