Wzrost wydajności drobiu wiąże się ze zwiększeniem wymagań dotyczących warunków mikroklimatycznych w budynkach dla drobiu. Kształtowanie mikroklimatu w pomieszczeniach dla drobiu zależy od: klimatu zewnętrznego (temperatury, wilgotności, ruchu powietrza, nasłonecznienia); obsady zwierząt i systemu utrzymania; właściwości termicznych budynku oraz ogrzewania i wentylacji. Na mikroklimat pomieszczenia składają się czynniki fizyczne (temperatura, wilgotność powietrza, ochładzanie i ruch powietrza), chemiczne (szkodliwe domieszki gazowe: NH3, CO2, H3S), mechaniczne (zapylenie) i biologiczne (bakterie, grzyby) oraz natężenie światła i zjawiska akustyczne. Drób bierze udział w wytwarzaniu swoistego mikroklimatu pomieszczenia jednocześnie podlega jego wpływom i reaguje na niego odpowiednią produkcją. W największym stopniu na efekty produkcyjne zwierząt wpływają warunki termiczno-wilgotnościowe panujące w budynku.

Zwierzęta stałocieplne
Ptaki, jako zwierzęta stałocieplne, uniezależniły organizmy od wpływów termicznych środowiska zewnętrznego przy utrzymaniu stałej temperatury ciała, która jest niezbędna do utrzymania wszystkich procesów życiowych. Do utrzymanie stałej temperatury ciała (40°C-42,8°C) organizm ptaka wykształcił wiele mechanizmów termoregulacji, które dostosowują ilość ciepła produkowanego i usuwanego z organizmu. Nie są one jednak w pełni sprawne od razu po wykluciu, dlatego pisklęta są narażone na przegrzanie lub wychłodzenie. Rozwój mechanizmu termoregulacji i zdolności adaptacyjnych do warunków termicznych środowiska polega na wykształceniu szeregu reakcji fizjologicznych i etologicznych. Młodsze pisklęta mają niższą temperaturę ciała w porównaniu ze starszymi. Jest to wynikiem termoregulacyjnej strategii pozwalającej zredukować różnicę temperatury pomiędzy ciałem, a otoczeniem u młodych, słabo opierzonych ptaków. Mechanizm termoregulacji u ptaków w zależności od rasy osiąga dojrzałość w wieku od 12 dni u kur nieśnych do około 40 dniu u indyków, gdy ptaki są już opierzone. Wśród specyficznych właściwości piskląt, znaczenie dla ich termoregulacji ma również stosunek powierzchni ciała do masy ciała. Pisklęta w porównaniu do dorosłych ptaków mają większą powierzchnię ciała (oddającą ciepło) w stosunku do objętości swego ciała (produkującego ciepło). W efekcie pisklęta w odróżnieniu osobników dorosłych, większą powierzchnią tracą ciepło, którego ilość wzrasta w chłodnym środowisku, a pisklęta wówczas szybciej się wychładzają.

Utrata ciepła
Utrata ciepła na drodze promieniowania zachodzi, gdy istnieje różnica temperatur między skórą ptaka a obiektów otoczenia (ściany, podłoga, sufit). Utrata ciepła przez konwekcję (unoszenie) zachodzi podczas kontaktu powietrza ze skórą. Powietrze ogrzewa się i jako lżejsze wolno unosi się do góry. Wielkość strat ciepła przez konwekcję zależy od temperatury i szybkości poruszającego się powietrza. Ptaki wystawione na większe działanie ruchu powietrza w niskiej temperaturze narażone są na duże straty ciepła poprzez konwekcję niż ptaki w pomieszczeniach ciepłych i bez ruchu powierza. Przez przewodzenie ptaki tracą najwięcej ciepła siedząc na wilgotnej i zimnej ściółce. Jeżeli temperatura otoczenia wzrasta powyżej 25-27°C obniża się efektywność oddawania ciepła przez promieniowanie, unoszenie i przewodzenie. Uruchamiany jest wówczas ostatni mechanizm termoregulacji, a organizm zwierząt pozbywa się ciepła przez parowanie wody ze skóry oraz z dróg oddechowych. Drób nie posiada gruczołów potowych w skórze, dlatego parowanie wody zachodzi tylko z powierzchni błon śluzowych układu oddechowego (zianie) oraz z odchodów. Ma to duże znaczenie w regulowaniu temperatury ciała przy stresie cieplnym. Jednak możliwości ptaków do oddawania ciepła w ten sposób są znacznie ograniczone jeżeli powietrze jest zbyt wilgotne.
Gdy ptaki oddają więcej ciepła niż są w stanie wyprodukować, dochodzi do spadku temperatury ciała a tym samym do wyziębienia organizmu (hipotermia). Natomiast, gdy ptaki produkują więcej ciepła niż mogą oddać do otoczenia wówczas dochodzi do kumulacji tego ciepła w organizmie, wzrostu temperatury ciała, co w konsekwencji prowadzi do przegrzania organizmu (hipertermia). Zarówno jedna jak i druga sytuacja wpływa niekorzystnie na stan zdrowia i produkcyjność zwierząt.
Temperatura w pomieszczeniach powinna odpowiadać zakresowi temperatury, w której produkcja ciepła równoważy się z jego oddawaniem, a drób czuje się najlepiej i najefektywniej wykorzystuje spożytą paszę na produkcję. Przy zakresie temperatur określanych jako strefa obojętności cieplnej (strefa termoobojętna lub termicznie neutralna) metaboliczna produkcja ciepła jest najniższa, a wykorzystanie energii z paszy na przyrosty masy ciała wynosi 25-36%. Zakres strefy obojętności cieplnej zależy od wieku, masy ciała, stanu fizjologicznego, kondycji zwierząt, systemu utrzymania i poziomu żywienia. W praktyce hodowlanej wykorzystano temperatury mieszczące się w strefie obojętności cieplnej i opracowano optymalne zakresy temperatury dla zwierząt gospodarskich. Drób najlepiej funkcjonuje, gdy temperatura otoczenia kształtuje się pomiędzy 15 a 25°C. Minimalne wymagania termiczno-wilgotnościowe dla kur, indyków, kaczek i gęsi podaje Rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju wsi w sprawie minimalnych warunków utrzymania poszczególnych gatunków zwierząt gospodarskich (Dz. U. 2003, nr 167, poz. 1629).

Wilgotność równie ważna
Przy rozpatrywaniu wpływu temperatury na drób musimy brać pod uwagę również wilgotność powietrza, gdyż te dwa czynniki są ze sobą związane. Wilgotność względna w pomieszczeniach dla drobiu na poziomie 40-72% jest optymalna dla skóry, piór i ogólnego rozwoju drobiu. Głównym źródłem pary wodnej w pomieszczeniach dla drobiu (oprócz wilgotności powietrza wewnętrznego) są odchody ptaków (około 43%) i oddychanie (około 57%) oraz nieumiejętna gospodarka wodą. W przeciętnych warunkach kurnika woda paruje bardzo szybko. Ze świeżo oddanego kałomoczu po 12 godzinach odparowane jest około 30% wody, a w ciągu następnych 36 godzin około 75% całej zawartości wody. Parowanie to odbywa się kosztem ciepła wytwarzanego przez ptaki, dlatego w okresie wychowu ptaków wymagany jest niższy poziom wilgotności (40-50%), gdyż przy wyższej wilgotności dochodzi do nadmiernego wychłodzenia młodego organizmu.

Jakie problemy w polskich kurnikach?
W naszym klimacie najczęściej odnotowujemy w kurnikach zbyt wysoką temperaturą i niską lub za wysoką wilgotność powietrza. Efektem takich warunków termiczno-wilgotnościowych jest przegrzanie drobiu (stres cieplny). Ptaki nie mając możliwości oddawania ciepła z organizmu do otoczenia i tracą zdolność regulacji temperatury ciała. Objawy stresu cieplnego zaczynamy obserwować, gdy temperatura powietrza przekracza 27-28°C, a zdecydowanie objawy występują przy 32°C. Przy temperaturach w kurniku powyżej 38°C można spodziewać się zwiększonej śmiertelności, padają wówczas w pierwszej kolejności osobniki najcięższe. Za śmiertelną dla ptaków granicę temperatury ciała (mierzoną w steku) przyjmuje się 46-47°C. Wysoka wrażliwość ptaków na stres cieplny spowodowana jest niewielką różnicą pomiędzy fizjologiczną temperaturą ich ciała a temperaturą, w której następuje denaturacja białka i przerwanie funkcji życiowych.
Do wzrostu upadków na skutek przegrzania (hipertermii) może dochodzić np. w czasie awarii prądu, gdy nie działają wentylatory. Jednak o wiele częściej dochodzi do chronicznego przegrzania ptaków, gdy temperatura na zewnątrz przekracza 27-30°C. U ptaków narażonych na stres cieplny obserwuje się: zmniejszenie spożycia paszy, zwiększone pragnienie, osowiałość z okresową pobudliwością, dyszenie - zianie, zmiany w wyglądzie zewnętrznym, trzepotanie skrzydłami, chwiejny chód, zwiększoną podatność na zachorowania i wzrost upadków. Podstawowe funkcje organizmu są skierowane na jego oziębienie poprzez zianie, unoszenie, rozpostarcie i machanie skrzydłami (ptaki zwiększają w ten sposób powierzchnię ciała przyspieszają wydzielanie ciepła). Charakterystyczne dla ptaków oddychanie z otwartym dziobem - zianie przyspiesza proces parowania z dróg oddechowych, ale jednocześnie powoduje nadmierną utratę tlenku węgla przez płuca. W konsekwencji dochodzi do zachwiania równowagi kwasowo-zasadowej we krwi, spadku poziomu wapnia oraz makro i mikroelementów.
Wysokie temperatury nie pozostają również bez wpływu na wyniki produkcyjne brojlerów. W temperaturze powyżej 25°C u brojlerów 8 tygodniu odchowu dochodzi do zmniejszenia spożycia paszy o około 50 g/1°C oraz zmniejszenie masy ciała o około 20 g. Ponadto stwierdzono, że w zakresie temperatur od 10 do 30°C wraz ze wzrostem temperatury o 1°C zwiększa się o 0,18% ogólna zawartość tłuszczu w tuszce oraz nieznacznie wzrasta ilość tłuszczu brzusznego. Temperatura wyższa o około 3°C od zalecanego poziomu w końcowym okresie odchowu wpływa ujemnie na te cechy mięsa, które decydują o jego podatności na zakażenia mikrobiologiczne oraz na długość przechowywania mięsa.
Przy wysokiej temperaturze i niskiej wilgotności względnej powietrza dochodzi do wysuszania błon śluzowych górnych dróg oddechowych powodując wtórne zakażenie drobnoustrojami chorobotwórczymi. Niska wilgotność powietrza sprzyja zwiększonej łamliwości piór oraz przyczynia się do wzrostu zapylenia w pomieszczeniu. Z drugiej strony zbyt wysoka wilgotność - powyżej 80%, upośledza oddawanie ciepła z organizmu w wyniku wyłączenia z termoregulacji parowania, a to potęguje hipertermię.

Uwaga na wilgotność przy wysokich temperaturach!
Drastyczne podwyższenie wilgotności połączone z wysoką temperaturą ma miejsce, gdy w czasie upałów producenci próbują obniżać temperaturę poprzez polewanie wodą ścian, ściółki a nawet ptaków! Jest to bardzo niebezpieczne, ponieważ zaburzenia termoregulacji w takich „tropikalnych" warunkach mogą doprowadzić do padnięcia nawet całego pogłowia drobiu. Należy również o tym pamiętać stosując technologie ochładzania budynków drobiarskich na drodze parowania - stosując systemy zamgławiania czy paneli ewaporacyjnych. Wytwarzane przez zamgławiacze wysokociśnieniowe, krople wody o średnicy 1-15 mikronów prawie całkowicie wyparowują schładzając powietrze (o około 5-10°C) i w niewielkim stopniu zawilgacają ściółkę. Metody te wymagają jednak stałej kontroli wilgotności względnej w kurniku, która nie może przekraczać 70-75%.

Wysokie temperatury - jak ograniczyć skutki?
O ograniczeniu negatywnego działania letnich wysokich temperatur na drób powinniśmy zadbać jeszcze przed ich wystąpieniem. W pierwszej kolejności należy dokonać poprawy izolacyjności budynku. Spowoduje to mniejsze przechodzenie ciepła zewnętrznego do budynku latem oraz zmniejszy straty ciepła z budynku na zewnątrz zimą. Szczególnie dobrze powinien być zaizolowany strop, gdyż tą drogą następuje duża wymiana ciepła między pomieszczeniem a powietrzem zewnętrznym. Ponadto możemy pomalować ściany i dach białą farbą, która nie pochłania promieniowania cieplnego, dzięki czemu nie będzie dochodzić do zbytniego nagrzewania się ścian i dachu w czasie upałów.

• sprawna wentylacja

Prawidłowo działająca wentylacja powinna zapewnić w okresie lata odpowiednią temperaturę i ochładzanie. Wymiana powietrza w kurnikach powinna kształtować się na poziomie 4-5 m3/h/kg masy ciała, w indycznikach natomiast 5-7 m3/h/kg masy ciała. Prędkości przepływu powietrza przy utrzymaniu ptaków na ściółce może wynosić około 0,8-1 m/s i do 1,5 m/s przy utrzymaniu ptaków klatkach. Wentylatory powinny pracować również w nocy i wcześnie rano, aby umożliwić ptakom przebywanie w umiarkowanej temperaturze przez możliwie długi okres czasu. Inną możliwością kształtowania odpowiednich warunków termicznych jest instalowanie w hali wentylatorów o dużej wydajności do 40 000 m3/h.

• zmiany w żywieniu

Ograniczenia niekorzystnego działania wysokich letnich temperatur możemy również dokonać poprzez odpowiednie zmiany w żywieniu drobiu. Gdy wzrasta temperatura powietrza powyżej strefy termoneutralnej spada spożycie paszy. Aby utrzymać produkcyjność drobiu na dotychczasowym poziomie i zapewnić ptakom wszystkie niezbędne składniki pokarmowe należy przygotować pasze bardziej skoncentrowane. Ponadto należy zamienić energię pochodzącą z węglowodanów na pochodzącą z tłuszczu, gdyż produkcja ciepła z tłuszczu jest mniejsza niż z węglowodanów lub białek. Udział w dawce pokarmowej 3-4% tłuszczu ponadto pobudza spożycie paszy nawet w wysokiej temperaturze. Taka pasza powinna być przechowywana w umiarkowanej temperaturze, aby nie doszło do jełczenia tłuszczu i zatrucia drobiu. Produkcja ciepła metabolicznego w czasie upałów będzie mniejsza gdy w dawce pokarmowej zredukuje się również poziom białka surowego, zastępując je syntetycznymi aminokwasami. W czasie wystąpienia ostrego stresu cieplnego zmiana systemu żywienia nie jest wskazana, ponieważ nagła zmiana paszy może jeszcze pogłębić straty.

• chłodna woda

W czasie, gdy już wystąpią upały, należy pamiętać aby zwiększyć ptakom dostęp do wody możliwie ochłodzonej (10-12°C). Spożycie wody w temperaturach między 21 a 38°C wzrasta 2-2,5-krotnie, co spowodowane jest wzmożonym parowaniem z dróg oddechowych i wydalaniem wody przez nerki. W przypadku kurcząt brojlerów stwierdzono, że w temperaturze od 18 do 25°C zużywają one około 2 litry wody w przeliczeniu na 1 kg spożytej paszy. Zaleca się także nasycenie wody pitnej dwutlenkiem węgla, aby ustabilizować równowagę kwasowo-zasadową.

• konieczne witaminy

W godzinach południowych, gdy odnotowujemy najwyższą temperaturę w pomieszczeniu powinniśmy ograniczyć dostęp do paszy (przez 3-4 godz.), a zwiększyć go w godzinach rannych i późnym wieczorem. System ten ogranicza ujemny wpływ wysokich temperatur i poprawia apetyt ptaków. Na skutek pobierania mniejszej ilości paszy w czasie upałów, ptaki pobierają również mniejsze ilości witamin. Dlatego należy dodatkowo podawać w paszy witaminy rozpuszczalne w tłuszczach (A,D,E,K) a do wody witaminę B. Korzystnie na zmniejszenie skutków przegrzania wpływa podawanie do wody witaminy C łącznie z aspiryną.

Niska temperatura i wysoka wilgotność
Drugim niekorzystnym układem termiczno-wilgotnościowym jest niska temperatura i wysoka wilgotność powietrza. Ptaki przebywające w kurnikach o temperaturze niższej od optymalnej dla danej grupy i o wysokiej wilgotności powietrza, narażone są na zwiększoną utratę ciepła z organizmu, gdyż przewodnictwo cieplne powietrza wilgotnego jest kilkanaście razy większe niż powietrza suchego. Drób przebywający w takich zimnych i wilgotnych pomieszczeniach zmuszony jest do zwiększonego oddawania ciepła w celu ogrzania powietrza, a tym samym swojego środowiska. Pióra ulegają zawilgoceniu i tracą swoje właściwości izolacyjne. Oddawanie ciepła z organizmu do otoczenia wzmaga się znacznie, gdy w pomieszczeniu są przeciągi (ruch powietrza powyżej 0,3 m/s). Duże ochłodzenie organizmu zwierząt w tych warunkach prowadzi do obniżenia odporności i pogorszenia stanu zdrowia (choroby układu oddechowego). Należy pamiętać również, że drobnoustroje chorobotwórcze łatwiej przenoszą się na drodze aerogennej w środowisku wilgotnym, powodując w ten sposób rozprzestrzenianie się niektórych chorób. W takich warunkach termiczno-wilgotnościowych dochodzi również do spadku produkcji: obniżenia dobowych przyrostów masy ciała oraz wzrostu spożycia paszy. Aby podwyższyć temperaturę i pozbyć się nadmiaru wilgoci w takich pomieszczeniach należy je dodatkowo ogrzewać oraz zwrócić uwagę na stan techniczny ścian, stropu i w razie konieczności dokonać ich ocieplenia.

• pisklęta - ważna temperatura ściółki

Najbardziej wrażliwe na niską temperaturę otoczenia, są pisklęta. Aby uchronić je przed wychłodzeniem, należy zadbać o właściwą temperaturę ściółki i powietrza. Temperatura ściółki w chwili umieszczenia piskląt powinna wynosić 30°C przy temperaturze powietrza powyżej 32°C pod sztuczną kwoką oraz 22-24°C na wysokości 1,5 m od podłoża w pozostałej części pomieszczenia. W tym okresie to właśnie temperatura ściółki, a nie temperatura powietrza, ma zasadnicze znaczenie. Pisklęta jednodniowe mierzą około 5 cm, a temperatura powietrza na tej wysokości zależy temperatury ściółki. W pomieszczeniach nieodpowiednio dogrzanych temperatura ściółki jest nawet o 10°C niższa niż temperatura powietrza kilkadziesiąt centymetrów powyżej. Nawet w dobrze dogrzanych pomieszczeniach temperatura podłoża jest o 2-3 stopnie niższa niż temperatura powietrza.
Innym czynnikiem, który musi być brany pod uwagę, jest wilgotność ściółki. Wilgotna ściółka jest zimniejsza niż sucha. Ptaki przysiadając na zimnej i mokrej ściółce tracą wiele ciepła z organizmu na drodze przewodzenia. Aby zminimalizować stres zimna, należy chronić ściółkę przed zamoknięciem, a w przypadku rozścielenia wilgotnej ściółki należy dwukrotnie wydłużyć czas ogrzewania pomieszczenia przed wprowadzeniem ptaków. Właściwą dla piskląt temperaturę w pomieszczeniu uzyskuje się stosując sztuczne kwoki i ogrzewanie ciepłym powietrzem. Najlepszym weryfikatorem właściwej temperatury w pomieszczeniu i pod kwoką są same pisklęta. W momencie zasiedlenia pisklęta wykazują skłonność do natychmiastowego rozbiegnięcia się po całej powierzchni, nawet gdy temperatura nie jest właściwa. Po godzinie lub dwóch widać wyraźnie, czy temperatura jest odpowiednia. Gdy pisklęta są dobrze ogrzane instynktownie tworzą grupki, z których dość szybko się oddzielają, tworząc losowo nowe grupki. Jeśli ściółka jest zimna lub wilgotna, pisklęta się szybko wyziębiają i zbijają się w grupki pozostając w nich przez dłuższy czas. Mogą poszukiwać cieplejszego miejsca i jeśli je znajdą, pozostają w nim nie szukając wody ani paszy. Może to doprowadzić do wygłodzenia i odwodnienia. Czasami opuszczają ciepłe miejsce w grupie poszukując paszy, lecz w tych warunkach muszą zjeść znacznie więcej aby podtrzymać temperaturę ciała.
Znajomość znaczenia wpływu warunków termiczno-wilgotnościowych na zachodzące w organizmie drobiu procesy fizjologiczne, a przez to na ich produkcyjność i stan zdrowia, pozwalają nam na świadome kształtowanie środowiska w budynkach dla drobiu.

Tags: brojlery , dobrostan , drób , kurniki , pisklęta , temperatura