Stres określany jest często jako stan organizmu, który przejawia się swoistym zespołem odpowiedzi na różne nieswoiste bodźce środowiskowe. Nadmierne narażenie zwierząt na działanie niekorzystnych czynników zewnętrznych (ciepło, zimno, hałas, wprowadzenie do stada nowych osobników, itp.) bądź stany nagłego zagrożenia (walka, obrona, ucieczka) pobudzają część współczulną układu nerwowego zaburzając homeostazę organizmu. Z uwagi na rodzaje czynników stresory) wywołujących stres dzieli się go na fizjologiczny powodowany m.in. zbyt wysoką temperaturą otoczenia, zabiegami
zootechnicznymi (np. przycinanie dziobów), zmianą paszy, nadmiarem szkodliwych substancji w pomieszczeniu (np. NH3, CO2, H2S), zbyt dużym zagęszczeniem ptaków na jednostce powierzchni, itd. oraz immunologiczny spowodowany drobnoustrojami chorobotwórczymi.



O wystąpieniu stresu cieplnego u ptaków mówi się wtedy, gdy następuje zaburzenie równowagi między produkcją ciepła przez organizm, a jego stratą poprzez konwekcje, promieniowanie, przewodzenie bądź parowanie. Stres cieplny dzieli się dalej na tzw. ostry (ang. acute), wynikający z pojawienia się na krótki czas, w pomieszczeniu gdzie przebywają ptaki wysokiej temperatury oraz notoryczny, chroniczny (ang. chronic), gdzie na organizm ptaków działa przez dłuższy czas podwyższona w stosunku do optymalnej temperatura pomieszczenia. Proces przystosowawczy organizmu do nowej sytuacji, wynikającej z działania zbyt wysokiej temperatury otoczenia wymaga zwiększonego nakładu energii. Jest ona czerpana ze składników paszy i wykorzystywana przede wszystkim do podtrzymywania podstawowych funkcji życiowych. Jednocześnie w warunkach stresu cieplnego spada spożycie paszy, co powoduje, że uwalniana z niej energia w ograniczonym stopniu wydatkowana jest na tak ważne ekonomicznie procesy jak wzrost, reprodukcja czy odporność. Głównymi, łatwymi do zaobserwowania, wskaźnikami występowania stresu cieplnego są m.in. przedłużające się dyszenie i ziajanie ptaków, trzepotanie skrzydłami oraz zmniejszenie aktywności.

Pisklęta wymagają wysokich
temperatur, ale...

Ptaki, w tym gatunki zaliczane do drobiu, wymagają w początkowym okresie życia (kilka pierwszych dni) wysokiej temperatury otoczenia (33-38°C) z uwagi na nie w pełni wykształcony jeszcze system termoregulacji. W miarę wzrostu ptaków temperatura winna być jednak sukcesywnie obniżana, gdyż zbyt wysoka może powodować negatywne skutki i obniżać parametry użytkowości. Wykazano m.in., iż wysoka temperatura pomieszczenia (30,4 lub 34,8°C), na jaką narażone były pisklęta kurze w wieku od 10. do 17. dnia życia, spowodowała pogorszenie przyrostów masy ciała oraz wykorzystania paszy (McFarlene i in. 1989). W innych badaniach (Lu i in. 2007) stwierdzono mniejsze spożycie paszy, przyrosty oraz końcową masę ciała u brojlerów poddanych w 5. tygodniu życia dłuższemu działaniu wysokiej temperatury otoczenia (34°C). Również jakość mięsa może obniżać się jeśli temperatura pomieszczenia jest zdecydowanie większa od optymalnej.

Utrzymanie dorosłych ptaków
Utrzymując dorosłe ptaki (produkcja jaj konsumpcyjnych, reprodukcja) również należy liczyć się z możliwością wystąpienia stresu cieplnego, jak również hipertermii, o które zdecydowanie łatwiej niż w przypadku ptaków rosnących. Dzieje się tak dlatego, iż optymalna temperatura dla np. niosących kur wynosi 15-23°C, a w przypadku kaczek czy gęsi może być jeszcze mniejsza. Zatem w gorącym klimacie tropikalnym czy subtropikalnym (np. Hiszpania, Australia, Nowa Zelandia czy Afryka), charakteryzującym się wysokimi temperaturami, nierzadko przekraczającymi 35°C dość często pojawiają się problemy stresu termicznego w chowie i hodowli drobiu. Chociaż należy zauważyć, że również w Polsce, w ostatnim czasie mamy problem z wysokimi temperaturami powietrza w okresie lata, co oczywiście jest konsekwencją globalnego ocieplenia klimatu. Według Dawida (1982) temperatura powietrza kurnika pomiędzy 25 a 30°C może skutkować obniżeniem nieśności o 1-2%, zmniejszeniem spożycia paszy o ok. 1,5% oraz zwiększeniem spożycia wody, a także zmniejszeniem masy jaj. Podczas gdy inni badacze utrzymując kury nieśne przez 7 dni w pomieszczeniu o temperaturze 28,5°C stwierdzili spadek nieśności aż o 24 jednostki procentowe (Klecker i in. 2002). Stwierdzono także wpływ wysokiej temperatury otoczenia na funkcjonowanie samego układu rozrodczego. Krótkotrwałe podwyższenie temperatury do ponad 40°C spowodowało zmniejszenie masy jajników oraz liczby pęcherzyków jajowych (Rozenboim 2007). Ponadto u niektórych ras kur a szczególnie indyków, przebywających w podwyższonej temperaturze, może pojawić się częściej, niekorzystne z punktu widzenia ekonomiki produkcji, zjawisko kwoczenia, objawiające się u tych gatunków chęcią do wysiadywania jaj i wodzenia piskląt.

Pogarsza się jakość jaj
Nie bez znaczenia pozostaje także zmiana jakości jaj a przede wszystkim skorupy na skutek wysokiej temperatury oddziałującej na organizm ptaków. Jest to konsekwencja zmniejszonego pobierania paszy, z którym wiąże się niedostateczny pobór wapnia. Prowadzi to z kolei do uruchomienia składników z kości i pojawienia się zwiększonej ilości fosforanów we krwi. Zjawisko to jest z kolei czynnikiem hamującym powstawanie węglanu wapnia w części macicznej jajowodu. Następstwem tego są jaja o gorszej jakości skorupy (cieńsze, o mniejszej masie). Potwierdzają to obserwacje u kur nieśnych prowadzone w klimacie tropikalnym. Stwierdzono, że udział jaj o gorszej jakościowo skorupie może przekraczać tu nawet 20% (Rama Rao i Nagalakshmi 1998). Wzrost temperatury pomieszczenia, w którym przebywają ptaki poprzez pogorszenie jakości skorup może w sposób pośredni wpływać na obniżenie wyników wylęgowości. Cieńsza skorupa jest bowiem bardziej podatna na stłuczenia oraz charakteryzuje się większym parowaniem wody z jaj, które jest ściśle określone w trakcie lęgu.

Zdrowotność ptaków
Stres cieplny jest także istotnym czynnikiem upośledzającym odporność organizmu ptaków i pogarszającym ich zdrowotność. Wyraża się to m.in. zmianą wartości wskaźników hematologicznych, a przede wszystkim obrazu białokrwinkowego. Stwierdzono, że podwyższenie temperatury pomieszczenia do 42°C na okres ok. 1-2 h skutkowało u 3-miesięcznych kur zmniejszeniem liczby leukocytów (biorą czynny udział w rozpoznawaniu i niszczeniu wielu typów patogenów) oraz zwiększeniem poziomu kortykosteronu we krwi (Ben Nathan 1976). Nierzadko obserwuje się przy tym również zwiększenie liczby heterofili. Na podstawie wielu badań stwierdzono zatem, iż wzajemny stosunek heterofili i limfocytów we krwi jest równie dobrym wskaźnikiem stresu w organizmie ptaków, co poziom kortykosteronu (Maxwell 1993). W obliczu stresu termicznego obserwuje się zwiększenie wartości obu wskaźników, przy czym zbyt długo utrzymujący się wysoki poziom kortykosteronu we krwi może oddziaływać cytotoksycznie na organizm, obniżając jego zdrowotność i wyniki produkcyjne. Zatem zaburzenia homeostazy układu immunologicznego na skutek stresu cieplnego może się objawiać m.in. zaostrzeniem przebiegu wielu infekcji wirusowych (np. choroba Gumboro, Mareka, reo i retrowirusy), które w optymalnych warunkach utrzymania przebiegałyby najprawdopodobniej bezobjawowo (infekcje podkliniczne). W wielu badaniach wykazano także negatywny wpływ oddziaływania wysokiej temperatury otoczenia na obraz czerwonokrwinkowy co objawiało się najczęściej obniżeniem wartości hemoglobiny i hematokrytu we krwi (Yahav i Hurwitz 1996, Yahav 1999).

Metody zapobiegania skutkom stresu cieplnego
Zapobieganie pojawieniu się stresu cieplnego nie może ograniczać się wyłącznie do próby utrzymania optymalnych parametrów środowiska w pomieszczeniu inwentarskim dla drobiu. Muszą być poza tym prowadzone działania prewencyjne mające na celu nie dopuszczenie do pojawiania się sytuacji, w której ptaki będą odczuwały dyskomfort termiczny. Wyróżnia się szereg takich działań, z których ważniejsze to:

• prawidłowa lokalizacja i konstrukcja budynku,
• izolacja oraz wentylacja,
• odpowiednie żywienie ptaków, stosowanie do paszy dodatków mineralno-witaminowych.

Przed postawieniem nowego budynku czy dobraniem odpowiedniego systemu wentylacji do już istniejącego należy wziąć pod uwagę jego usytuowanie względem stron świata, czy stoi w cieniu czy słońcu, jaki jest rodzaj dachu, kolor, możliwość odbijania promieni słonecznych, itp. Dlatego nieodzowna będzie konsultacja z ekspertem w dziedzinie budownictwa inwentarskiego.

Izolacja budynku
Na szczególną uwagę zasługuje izolacja budynku, w tym samego sufitu. Okazuje się, że w zwykły letni, słoneczny dzień potrafi on się nagrzać do temperatury nawet 60°C. Najprostszym, częściowym rozwiązaniem tego problemu może okazać się zwykłe bieleniu dachu i ścian, dzięki czemu można uzyskać obniżenie temperatury w pomieszczeniu średnio o 5°C.

System wentylacji
Najważniejszą sprawą wydaje się jednak zastosowanie odpowiedniego systemu wentylacji, a przede wszystkim prawidłowego dobrania efektywnych wentylatorów odpowiedzialnych za przepływ (m3/kg m.c./1h) i ruch powietrza (m/s) w budynku. Pierwszy z parametrów waha się najczęściej w granicach od 0,5 do 7-8 m3/kg m.c./1h. Oczywiście uzależnione jest to od wielu czynników, w tym konstrukcji i izolacji pomieszczenia, pory roku, gatunku, wieku oraz obsady ptaków, rodzaju produkcji, itp. Natomiast rekomendowany ruch powietrza w budynku inwentarskim dla drobiu wynosi zwykle od 1 do 3 m/s.
System wentylacji w budynku do intensywnego chowu drobiu jest zazwyczaj grawitacyjno-mechaniczny (częściowo wymuszony), gdzie po jednej jego stronie, w ścianie, zainstalowane są otwory nawiewne, a po drugiej lub w dachu pomieszczenia wentylatory wyciągowe. W gorącym klimacie system ten ma charakter tunelowy a otwory nawiewne zaopatrzone są w maty zwilżane wodą. W momencie podwyższenia się temperatury wewnątrz budynku uruchamia się zwilżanie mat. Skutkuje to wytracaniem energii cieplnej przechodzącego przez nie z zewnątrz powietrza, które jest chłodniejsze o kilka stopni Celsjusza. Innym sposobem na obniżenie temperatury w budynku dla drobiu jest, popularny także w Polsce, system zamgławiania powietrza. Wysokociśnieniowe dysze rozpylają wodę o bardzo małych kroplach, które odparowując w powietrzu absorbują ciepło (fot. 1 i 2). Może to skutkować obniżeniem temperatury nawet o 10-15°C, w zależności od wilgotności względnej powietrza w pomieszczeniu.

Zmiana składu paszy
Zmiana składu mieszanki pełnoporcjowej, stosowana pod nadzorem zootechnika lub lekarza weterynarii, okazuje się być z kolei bardzo przydatna w celu łagodzenia skutków stresu termicznego. Jednak wszelkie modyfikacje składników pokarmowych paszy należy przeprowadzać bardzo ostrożnie przez cały czas obserwując ptaki i kontrolując spożycie mieszanki. Jeśli rzeczywiście okazuje się, iż na skutek długo działającego stresu cieplnego ptaki ograniczyły znacznie spożycie paszy należy zwiększyć w niej udział białka (w praktyce wystarczy zwiększyć podaż metioniny, lizyny i treoniny) oraz witamin i składników mineralnych. Badania dowiodły, że bardzo dobrym suplementem diety o działaniu antystresowym jest witamina C (kwas L-askorbinowy). Do niedawna w wielu opracowaniach dotyczących żywienia drobiu czy nawet w normach żywieniowych nie można było znaleźć informacji o zapotrzebowaniu drobiu na tę witaminę (Larbier i Leclercq 1995, Normy Żywienia Drobiu 1996). Zakładano bowiem, że ilość kwasu askorbinowego syntetyzowana endogennie przez organizm ptaków jest wystarczająca do pokrycia potrzeb bytowych i produkcyjnych. Jednak ilość biosyntetyzowanej witaminy C i jej zużycie przez organizm uzależnione jest od szeregu czynników. Zalicza się do nich m.in.: gatunek, płeć oraz wiek ptaków, a także warunki środowiskowe, w tym przede wszystkim temperaturę otoczenia. Z drugiej strony w warunkach stresu termicznego ilość endogennie produkowanego kwasu askorbinowego jest często niewystarczająca, a jego poziom stwierdzany w organach i krwi bardzo niski. Wynika to przede wszystkim ze zwiększonego ponad normę zużycia witaminy C w takich warunkach. Prowadzi to najczęściej do stanu hipowitaminozy (częściowy niedobór kwasu askorbinowego) objawiającego się m.in. pogorszeniem zdrowotności ptaków, zahamowaniem wzrostu czy pogorszeniem reprodukcji. O sile korzystnego działania witaminy C na organizm ptaków świadczyć może fakt, iż wykazano mniejszy wzrost ciepłoty ciała kur nieśnych, narażonych na działanie podwyższonej temperatury otoczenia, którym podano do paszy witaminę C w ilości 50 mg/kg (Pardue i Thaxtonem 1986).
Kwas askorbinowy niwelując skutki stresu wpływa na stabilizację, a nawet poprawę wyników produkcyjnych oraz zdrowotność ptaków. Wykazano m.in. istotnie szybszy wzrost kurcząt, utrzymywanych w podwyższonej temperaturze otoczenia, którym podawano kwas askorbinowy do paszy (Pardue i Thaxtonem 1986). Z kolei utrzymując kury w temperaturze uważanej za optymalną (ok. 18°C), a następnie podwyższając ją do ponad 30°C w okresie od 24. do 40. tygodnia życia stwierdzono, że ptaki żywione mieszanką zawierającą 800 mg/kg witaminy C charakteryzowała większa nieśność w porównaniu z grupą kontrolną (Whiteheadem i Keller 2003). W innym doświadczeniu wykazano, że dodatek kwasu askorbinowego w ilości 200, 400 i 600 mg/kg mieszanki dla kur utrzymywanych w warunkach tropikalnych spowodował proporcjonalne do podawanej jego ilości zwiększenie liczby zniesionych jaj (Njoku i Nwazota 1989).
Na podstawie wielu przeprowadzonych badań i uzyskanych wyników dotyczących podawania witaminy C do paszy dla drobiu zaleca się stosowanie różnych jego dawek w zależności od wieku ptaków, a także kierunku użytkowania. U piskląt w początkowym okresie życia, niezależnie od gatunku i przeznaczenia, dobre rezultaty uzyskuje się stosując dawkę 100-300 mg witaminy C na 1 kg paszy. Ptakom rzeźnym szczególnie w miesiącach letnich lub w gorącym klimacie sugeruje się podawanie kwasu askorbinowego w ilości 100-200 mg/kg paszy. Podobne ilości podawanej w mieszance witaminy C proponuje się dla kur nieśnych. Zainteresowanie kwasem askorbinowym jako czynnikiem antystresowym w intensywnej produkcji drobiarskiej spowodowało, iż zaczęto uwzględniać ją m.in. w krajowych normach żywienia drobiu (Smulikowska i Rutkowski 2005).
Parametry inkubacji jaj (temperatura, wilgotność, wentylacja, obracanie) wszystkich gatunków drobiu są dość dobrze poznane. Jednak jeśli nie są utrzymywane na optymalnym poziomie może to spowodować straty w lęgach i obniżenie wyników wylęgowości piskląt. Dotyczy to również temperatury inkubacji. Zazwyczaj zawiera się ona między 37 a 38°C w komorze lęgowej przy czym w klujnikowej winna być ona nieco mniejsza (o ok. 0,5-1°C). Przegrzanie jaj w trakcie lęgu skutkuje zazwyczaj jego przyspieszeniem i wcześniejszym kluciem się piskląt. Niestety, odbija się to niekorzystnie na rozwoju ptaków. Po wykluciu cechuje je niska masa ciała, (u kur często poniżej 35 g) oraz nieprawidłowo wykształcony puch (Mazurkiewicz i in. 2005). Praktycznie dość łatwo, w oparciu o ocenę odpadów powylęgowych, a ściślej mówiąc skorup, stwierdzić czy inkubacja przebiegała pod względem warunków termicznych w sposób prawidłowy. W przypadku przegrzania jaj w czasie lęgu, na błonach jajowych w okolicach tępego końca widoczne są często naczynia krwionośne. Należy podkreślić, że w przypadku lęgów, w czasie rozwoju zarodkowego, możemy mieć również do czynienia ze zjawiskiem hipotermii, czyli niedogrzania, które rzadko dotyczy ptaków rosnących i dorosłych. Chociaż zarodki lepiej znoszą niższe niż wyższe temperatury w stosunku do optymalnych, to najbardziej wrażliwe są na niedogrzanie w okresie od 5. do 12. dnia inkubacji.
Reasumując można stwierdzić, iż temat dotyczący stresu cieplnego w drobiarstwie jest wielowątkowy i na pewno nie został do końca zbadany. Najważniejsze jest jednak to, że dzięki prowadzonym badaniom, na dzień dzisiejszy hodowcy czy producenci dysponują pewnymi narzędziami i sposobami, które w znacznym stopniu pozwalają zapobiec pojawieniu się stresu cieplnego u ptaków, a w razie jego wystąpienia potrafią w mniejszym lub większym stopniu łagodzić jego negatywne skutki.

Piśmiennictwo dostępne u autora opracowania

Tags: brojlery , dobrostan , drób , jakość jaj , pisklęta , temperatura , wentylacja