Witaminy to związki organiczne, które w niewielkich ilościach są niezbędne do prawidłowego funkcjonowania organizmu zwierzęcego – wzrostu, produkcji i zachowania zdrowia. Spełniają – z małymi wyjątkami – funkcję regulatorów.

    Witaminy biorą udział w licznych procesach biochemiczno-fizycznych zachodzących w organizmie zwierzęcym. Wiele witamin wchodzi w skład enzymów. Witamina B2 jest częścią składową sporej ilości enzymów katalizujących reakcje oksyredukcyjne. Witamina B6 stanowi m.in. koenzym transaminaz – enzymów biorących udział w przemianach aminokwasów. Niektóre witaminy, jak B1 i C, zwiększają wchłanianie cukrów z przewodu pokarmowego. Witamina C wzmaga czynność kory nadnerczy, natomiast nadmiar witaminy A hamuje czynność tarczycy.

    Zapotrzebowanie na witaminy jest – w porównaniu z zapotrzebowaniem na inne składniki pokarmowe – niewielkie, lecz są one niezbędne dla organizmu. Niedobór witamin w skarmianej paszy powoduje hipowitaminozy, osłaniające i zwalniające przebieg przemian biochemicznych. Brak lub długotrwały niedobów jest przyczyną awitaminozy, wywołującej poważne zaburzenia w funkcjach życiowych organizmu. Hipo- i awitaminozy objawiają się zahamowaniem wzrostu, obniżeniem odporności, niezbornością ruchów (ataksją), różnymi schorzeniami skóry, a także mniejszą płodnością i nieśnością. Nadmiar witamin powoduje hiperwitaminozę, działającą toksycznie na organizm zarówno młodych, rosnących ptaków, jak i dorosłych.
    Wchłanianie witamin rozpuszczalnych tłuszczach (A, D, E, K) wiąże się z absorpcją tłuszczów. Witaminy te są gromadzone w organizmie i mogą stanowić zapas na okres niedoboru, gdyż nie zostają wydalone z moczem. Do rozpuszczalnych w wodzie należą witaminy z grupy B/B1, B2, B6, B12, kwas foliowy, kwas pantotenowy, kwas nikotynowy, cholina, biotyna, witamina C. Nadmiar tych witamin jest natychmiast wydalany przez nerki, organizm więc nie ma ich w zapasie (z wyjątkiem witaminy B12), dlatego muszą być one stale dostarczane w paszy, aby nie dopuścić do niedoboru. 
    Dodatek witamin do paszy dla drobiu stosowany jest rutynowo od dawna. Wiele jednak czynników zakłóca ich skuteczność w żywieniu ptaków. Podzielić je można na dwie grupy. Do pierwszej zalicza się czynniki powodujące niewystarczający poziom witamin w diecie wynikający z:
–    zmienności zawartości witamin w paszy,
–    ograniczonej ich przyswajalności,
–    strat powstających podczas produkcji pasz i ich przechowywania.
    Do drugiej grupy zalicza się czynniki wpływające na pogorszenie wykorzystania witamin przez drób, jak np. potencjał genetyczny, stan fizjologiczny i kondycja ptaków, stresy, choroby oraz zdolność do syntezy i/lub absorpcji witamin w przewodzie pokarmowym.
    Polepszenie genetycznego potencjału kur mięsnych może powodować wzrost zapotrzebowania na witaminy, podobnie jak znaczne zwiększenie dziennych przyrostów masy ciała brojlerów. Stres wywołany niekorzystnymi warunkami środowiskowymi, np. nadmierne ciepło lub zimno, mogą zmniejszyć spożycie paszy lub absorpcję witamin w przewodzie pokarmowym ptaka. To ostatnie może zostać również spowodowane chorobami lub obecnością pasożytów w przewodzie pokarmowym. Innym przykładem jest syndrom złego wchłaniania, który ogranicza absorpcję witamin rozpuszczalnych w tłuszczach.
 
Witaminy a zaburzenia przemiany materii lub choroby o nieznanej etiologii
 
✔ Syndrom stłuszczonej wątroby i nerek (FLKS)
Jest to zakłócenie metabolizmu, które charakteryzuje nagła śmierć pozornie zdrowych, młodych ptaków, o szybkim tempie wzrostu. 
    Choroba występuje głównie u brojlerów w wieku od 2 tyg. z nasileniem śmiertelności w 28-30. dniu życia. W warunkach przemysłowych powoduje ona niekiedy straty wynoszące nawet 30%. Jest to choroba wywołana brakiem biotyny w organizmie. Niedostatek biotyny prowadzi do utraty aktywności enzymów, których koenzymem jest ta witamina. Dodatek wystarczającej ilości biotyny do paszy dla niosek może również wpływać na zmniejszenie śmiertelności potomstwa z powodu syndromu stłuszczonej wątroby i nerek. 
    Przy żywieniu paszą sypką obserwowano mniej przypadków FLKS niż przy skarmianiu mieszanki granulowanej.
 
✔ Syndrom nagłej śmierci (SDS)
Syndrom nagłej śmierci jest drugim zaburzeniem metabolicznym przyczyniającym się do znacznych strat w produkcji brojlerów. Wykazano, że ptaki padłe z powodu SDS mają zmiany typowe dla niedoboru biotyny oraz, że dodatek tej witaminy w ilości 300 mg/kg paszy istotnie zmniejsza śmiertelność spowodowaną tym syndromem. Niedobór biotyny w połączeniu z dodatkiem tłuszczu do paszy, szczególnie bogatego w nienasycone kwasy tłuszczowe, mogą wywołać u kurcząt brojlerów syndrom nagłej śmierci przez zakłócenie syntezy prostaglandyn, które w następstwie może doprowadzić do zaburzeń sercowo-naczyniowych.
 
✔ Wodobrzusze
Wodobrzusze, zwane także „chorobą wysokości”, jest przyczyną dużych strat w produkcji brojlerów, głównie kogutów. Chorują przede wszystkim ptaki o znacznym tempie wzrostu, szczególnie na dużych wysokościach nad poziomem morza. Inne czynniki sprzyjające występowaniu wodobrzusza to: toksyny, nadmiar soli, niska temperatura (większe zapotrzebowanie na tlen), aspergiloza oraz inne choroby układu oddechowego, zła wentylacja (kurz, amoniak, nadmiar CO2).
    Wpływ witamin w zwalczaniu wodobrzusza nie jest do końca poznany. W kilku przypadkach uzyskano spadek śmiertelności po zastosowaniu zwiększonych dawek witamin C, E, B1 i B6 lub C i E w ilościach odpowiednio 150 i 60 ppm do paszy.
 
✔ Mykotosyny
Grzyby rozwijające się w paszy działają dwukierunkowo: zmniejszają zawartość składników odżywczych w mieszance, a także zatruwają toksynami organizm ptaka. Spleśniałe ziarno kukurydzy zawiera tylko 60% normalnego poziomu witaminy E, a niektóre grzyby z rodzaju Fusarium mogą rozkładać enzymatycznie tiaminę w jelitach kurcząt. Mykotoksyny zmieniają metabolizm wielu witamin. Stąd w przypadku pojawienia się pleśni w paszy konieczny jest dodatek witamin przekraczający normę.
    Obecność mykotoksyn w paszy, to także przyczyna powstawania wielu anomalii nóg u młodego drobiu, a w szczególności u szybko rosnących krzyżówek mięsnych. Stwierdzono, że przy skarmianiu pasz skażonych mykotoksynami liczba kurcząt z dyschrondroplazją wzrasta do 90% w porównaniu z ptakami kontrolnymi. Mykotoksyny zmniejszają bowiem stężenie aminokwasów i witamin w grupy B w wątrobie i żółci, pogarszają absorpcję witaminy E, zwiększają zapotrzebowanie organizmu na witaminę D3 do 9 tys. j. m./kg paszy.
 
✔ Skaza moczanowa
Bezpośrednią przyczyną skazy moczanowej jest nadmierne nagromadzenie się we krwi (ponad 8 mg%) kwasu moczowego (produktu przemiany materii białek) oraz odkładanie się jego soli w błonach surowiczych, tkankach i stawach. Stan ten przyczynowo wiąże się z dysfunkcją nerek i trudnościami wydzielniczymi. Objawy chorobowe występują dopiero przy wzroście poziomu kwasu moczowego powyżej 15mg%.
    Skaza moczanowa pojawia się najczęściej przy źle zestawionych składnikach paszowych, z dominującym niedoborem witaminy A, nadmiarem białka, soli kuchennej i soli metali ciężkich. Chorują kury, indyki, gęsi, gołębie, kanarki, kaczki, ptaki łowne i dzikie trzymane w niewoli. Skaza moczanowa występuje w każdym wieku. Zarodki chorują od 11. dnia inkubacji.
    Leczenie polega na uregulowaniu w pierwszej kolejności żywienia i mikroklimatu pomieszczeń. Stosuje się uderzeniowe dawki witaminy A (20 000 j. m. na 1 kg paszy) prze 23 dni, witaminę B12 w ilości 2 mg na 1 ptaka przez 6 dni oraz kwas acetolosalicynowy jako 0,01% dodatek do wody przez 3-4 dni lub dłużej, aż do spadku śmiertelności.
 
✔ Krzywica – rachitis
Krzywica jest chorobą niedoborową układu kostnego o złożonej etiologii. Występuje na skutek niedoboru witaminy D3, obniżonej zawartości wapnia i fosforu w organizmie lub niewłaściwego stosunku obu tych pierwiastków do siebie, co powoduje wadliwą mineralizację i zaburzenia funkcji kości.
    Przy krzywicy ulegają zakłóceniu wszystkie fazy tworzenia się kości. Gwałtownie bowiem zmniejsza się w nich zawartość wapnia. Obserwuje się rozmiękczenie kości i dzioba, chwiejność chodu, kulawiznę, zahamowanie wzrostu. Krzywica u ptaków i w stadzie trwa przez cały okres wzrostu (do kilkunastu tygodni).
    Do prawidłowego metabolizmu kości obok Ca, P, wit. D3, enzymów, niezbędna jest witamina A, mangan, magnez, prawidłowa funkcja przytarczyc oraz hormony kalcytonina i parahormon. Stwierdzono jednak, że znaczna zawartość tłuszczu (7%) i witamin A (44 tys. j. m. kg) w paszy dla kurcząt i indycząt w początkowym okresie wzrostu sprzyja pojawianiu się krzywicy po 18. dniach życia. Tłuszcz utrudnia przyswajanie wapnia i witaminy D, a wysoki poziom witaminy A – przyswajalność innych witamin. Przy zawartości w paszy 48 tys. j. m. witaminy A średnia masa ciała brojlerów po 7. tygodniach życia ulega zmniejszeniu z 1744 do 1653 g, ilość witaminy A w wątrobie wzrosła z 138 do 2566 j.m./g, a śmiertelność z 3,5 do 8,0%. Znacznie zwiększyła się liczba kogutków ze słabymi nogami. Przy wyższych poziomach witaminy A (ponad 1500 j. m. (kg) pogarszała się przyswajalność paszy, pojawiła się dyschondroplazja piszczelowa.
 
✔ Schorzenia nóg
Do najbardziej rozpowszechnionych chorób nóg wynikających z zakłóceń w żywieniu należą: wspomniana wyżej krzywica, chondrodystrofia, syschondroplazja piszczelowa, pałąkowate wykrzywienie kości (skręcone, zgięte).
    Przy chondrodystrofii następuje uszkodzenie powierzchni wzrostowych kości długich i osłabienie tempa wzrostu. Korzyści te ulegają skróceniu i grubieją. Staw kolanowy guzowacieje, kości podudzia wykrzywiają się iksowato, ścięgna mięśni podudzia mogą zsuwać się z zaczepów mięśniowych.
    Dyschondroplazja kości piszczelowych pojawia się zasadniczo u młodego drobiu normalnie lub szybkorosnącego w wieku 4.-3. tygodni. Przy tej chorobie ulega zakłóceniu proces tworzenia się tkanki kostnej z tkanki chrząstkowej. Pierwszymi oznakami choroby jest jednostronna lub dwustronna kulawizna, niepewny chód, podpieranie się skrzydłami. W miarę postępowania chowają się pod karmidłami, poidłami i po kątach. W ciężkich przypadkach główka kości piszczelowej wychodzi poza panewkę stawu, unieruchamiając tym samym ptaka i prowadząc do odwodnienia i śmierci.
    W ostatnich latach u młodego drobiu coraz częściej spotyka się pałąkowate wygięcie nóg. Przy tej chorobie nie obserwuje się skrócenia kości i powiększenia stawu skokowego. W celu zapobieżenia słabości nóg u młodego drobiu żywionego paszami roślinnymi należy zwiększyć poziom dodatku witaminy D, której udział w przemianach mineralnych polega na aktywnym działaniu jej metabolitów. Do najważniejszych należą 25-oksycholekalciferol i 1,25 dioksycholekalciferol. Miejscem tworzenia się pierwszego z nich jest wątroba. Metabolit ten stanowi transportową formę witaminy D3, z której w nerkach tworzy się 1,25 dioksycholekalciferol. W efekcie wapń w postaci kompleksów z białkami transportowany jest z jelit do krwi.
    Witaminy z grupy B są odpowiedzialne za: utrzymanie stężenia wapnia we krwi na normalnym fizjologicznym poziomie, mineralizację tkanki kostnej poprzez dostarczanie wapnia i fosforu w miejscach kostnienia, reabsorpcję fosforu w kanalikach nerkowych i wchłanianie fosforu w jelitach.
    W praktyce w leczeniu chorób układu kostnego z powodzeniem stosuje się syntetyczne analogi witaminy D3. Po wprowadzeniu do paszy dla indycząt 1000 j. m. /kg 250 oksycholekalciferolu, zamiast witaminy D3, w okresie pierwszych 4. tygodni życia liczba osobników ze słabymi nogami zmniejszyła się o 13,4%.
    Witamina C jest niezbędna dla syntezy podstawowego białka tkanki kostnej – kolagenu. Przy jej niedoborze następuje resorpcja substancji kostnej, pocienienie i pękanie korowej warstwy kości. Dlatego też ptaki są najbardziej wrażliwe na niedobór witaminy C w okresie wzrostu i budowy tkanki kostnej.
    Niedobór ryboflawiny prowadzi do paraliżu nóg, a niacyny – do ich deformacji.
 
✔ Paraliż jajowy niosek (łomikost)
Paraliż jajowy jest niedoborową chorobą o złożonej etiologii. Występuje na skutek niedoboru witaminy D3 i braku jonów Ca i P w organizmie, co przyczynia się do postępującego odwapnienia kości. Witamina D3 jest niezbędna do metabolizmu wapnia i fosforu w procesie kostnienia i budowy skorupy jaja. Niewyrównany deficyt wapnia lub równocześnie innych składników powoduje zużytkowanie wapnia znajdującego się w kościach jako zapasu, aż do niebezpiecznych, rozległych odwapnień układu kostnego. Równolegle pojawia się hiperkalcemia, następnie obniża się poziom wapnia we krwi, jaja znoszone są bez skorupy lub ustaje ich produkcja.
    Choroba powstaje w czasie intensywnej nieśności i nierzadko rozpoczyna się od zjadania jaj. Początkowo kury jedzą jaja dla samych skorup, później zjadają z chęcią całe jajo. W fermach, gdzie prowadzi się kontrolę nieśności i jaja są starannie wybierane, paraliż jajowy może zacząć się od progresywnie malejącej grubości skorupy, aż do znoszenia jaj w błonach podskorupowych lub „lania jaj”.
    O wiele bardziej niebezpieczny dla zdrowia ptaków jest paraliż jajowy rozpoczynający się nagle od niedowładów. Kury w dobrej kondycji z wysoką nieśnością, nagle przestają nieść, siedzą na skokach, które są bolesne i gorące. Chód ich jest sztywny z częstymi przysiadami. Koguty nie chorują, lecz nie kryją. Im wcześniej nastąpi wyrównanie deficytu mineralne-go i witaminowego, 
tym łagodniejszy jest przebieg choroby. Lek pomocniczy stanowi witamina D3 (1000 j. m. na 1 kg paszy), witamina C, którą stosuje się ilości 20 mg na 1 kg paszy, a w czasie upałów 100 mg aż do poprawy jakości skorup.
 
✔ Witaminy a choroby zakaźne
Witaminy odgrywają istotną rolę w tworzeniu odporności ptaków na choroby. Taką rolę pełnią witaminy A, C oraz E. Ta ostatnia wpływa na wzrost immunoglobulin i fagocytozę.
    Zapotrzebowanie drobiu na witaminy jest bardzo duże. Wynika ono ze szczególnej budowy przewodu pokarmowego, wprowadzenia nowoczesnych, wrażliwych na niedobory żywieniowe linii ptaków oraz intensywnych warunków chowu. Witaminy są potrzebne ptakom zarówno młodym, jak i dorosłym, lecz zapotrzebowanie na nie jest różne w poszczególnych okresach życia. Szczególnie duże wymagania mają osobniki bardzo młode oraz nioski produkujące jaja wylęgowe.

Tags: choroby drobiu , drób , profilaktyka , witaminy , zdrowie , żywienie drobiu