Olejki eteryczne są pozyskiwane z różnych części roślin m.in. z kwiatów, owoców, liści, korzeni. Występują obficie w rodzinie jasnotowatych, baldaszkowatych, złożonych, imbirowatych, skalnicowatych, bodziszkowatych, rozpowszechnione są także u roślin nagonasiennych (np. u iglastych). Nadają roślinom nie tylko zapach i aromat, ale także chronią je przed pasożytami i chorobami.

    Ich właściwości zostały wykorzystane przez człowieka w przemyśle kosmetycznym, farmaceutycznym i żywieniowym.

Są silnymi koncentratami uzyskiwanymi z pachnących roślin (całych lub ich części) przez destylację z parą wodną, najpopularniejszą metodę, której produktem ubocznym są hydrolaty, zawierające rozpuszczalne w wodzie części składowe rośliny i ok. 0,5-1% olejku eterycznego.
    Olejki otrzymywane są również : metodą ekstrakcji rozpuszczalnikami organicznymi oraz tłoczenia na zimno (np. ze skórek owoców cytrusowych), w której otrzymuje się nie tylko olejek eteryczny, ale i zawarte w skórce woski. Tego typu olejki nazywane są esencjami. Od metody pozyskiwania olejku zależy jego jakość, na przykład wysoka temperatura podczas procesu destylacji jest przyczyną rozkładu niektórych substancji chemicznych, natomiast przy ekstrakcji rozpuszczalnikami w olejku pozostają minimalne ilości rozpuszczalnika. Otrzymywanie olejków z roślin jest bardzo pracochłonne i np. żeby uzyskać 1 kg esencji olejku różanego trzeba zużyć ponad 2 tony płatków ze świeżo otwartych kwiatów.
 
Dlaczego dodajemy olejki do pasz?
    Olejki eteryczne są często stosowane w mieszankach paszowych dla zwierząt, w celu uzyskania oczekiwanego i planowanego efektu produkcyjnego lub farmakologicznego wystarcza z reguły dodatek 1-2 kg preparatu zawierającego 5-8% olejku eterycznego 80-99% na tonę paszy. Olejki eteryczne w preparatach wymagają stabilizacji i osłony, a pasze bogate w tłuszcze i saponiny wzmagają ich działanie. Należy wykazać ostrożność w łączeniu i dawkowaniu preparatów olejkowych, gdyż nieumiejętnie sporządzone i podane mogą powodować poważne zatrucia, a nawet szybki zgon zwierząt. Należy pamiętać, że nie wszystkie smaki i zapachy preferowane przez ludzi są pozytywnie odbierane przez zwierzęta. Preferowany smak i zapach może nawet spowodować u zwierząt uzależnienie od podawanej paszy.
 
Olejki w paszach dla drobiu
    Roślinne dodatki paszowe najczęściej wykorzystywane w żywieniu drobiu to olejek cynamonowy, eukaliptusowy, herbaciany, lawendowy, tymiankowy, anyżowy i goździkowy.
 
 
Olejek cynamonowy
 
    Olejek cynamonowy uzyskiwany jest głównie z dwóch gatunków drzew: cynamonowca cejlońskiego oraz cynamonowca wonnego, oba należą do rodziny wawrzynowatych. Kora zawiera około 1-1,5%, natomiast liście 1,5-2% olejku eterycznego. 
    Skład chemiczny: aldehyd cynamonowy (do 75%), aldehyd benzoesowy, aldehyd dihydrocynamonowy, octan cynnamylu, eugenol, kuminol. Olejek z kory zawiera więcej aldehydu cynamonowego niż olejek z liści, natomiast olejek z liści ma więcej eugenolu niż olejek z kory. Aldehyd cynamonowy szybko utlenia się do kwasu cynamonowego.
    Olejek cynamonowy jest jednym z najsilniejszych naturalnych antyseptyków. Wrażliwe na jego działanie są min. Escherichia coli, Streptococcus aureus, Bacillus subtilis, Aspergillus Niger.
    Właściwości: pobudzające wydzielanie śliny, soku żołądkowego, trzustkowego i jelitowego, rozkurczowe, żółciopędne, regulujące wypróżnienia, obniżające stężenie glukozy i cholesterolu we krwi, upłynniające śluz w drogach oddechowych, przyśpieszające akcję serca i częstotliwość oddychania, zwiększające ukrwienie mięśni, układu pokarmowego i skóry, pobudzające krążenie, obniżające gorączkę, oddziałujące przeciwbólowo i odkażająco.
 
 
Olejek eukaliptusowy
 
    Olejek eukaliptusowy otrzymywany z liści Eucalyptus globulus lub z rośliny o nazwie Eucaliptus citrodora. Jest bezbarwną lub zielonkawą cieczą o orzeźwiającym, palącym, a potem chłodzącym smaku oraz specyficznym zapachu. 
    Skład chemiczny: ok. 70-80% eukaliptolu (cyneol, alkohol terpenowy), pinen, kamfen, terpineol, aldehyd masłowy, walerianowy i kapronowy, alkohole etylowy, amylowy i izoamylowy oraz cytroneal, cytronelol i geraniol.
    Właściwości: antyseptyczne, dezynfekcyjne, przeciwgnilne, przeciwfermentacyjne, rozkurczowe, przeciwbólowe, wykrztuśne - stosowany w stanach przewlekłych górnych dróg oddechowych.
 
 
Olejek herbaciany
 
    Olejek herbaciany pozyskiwany jest z liści drzewa herbacianego występującego w Australii. Nazwa drzewa jest myląca, ponieważ nie ma ono nic wspólnego z herbatą. Pochodzi ona z czasów podróży kapitana Cooka i pierwszych kolonizatorów Australii, którzy używali liści tego drzewa do sporządzania leczniczej herbaty. Dobroczynne działanie liści drzewa herbacianego było znane już Aborygenom. Jest bezbarwnym lub słomkowym płynem o silnym, przyjemnym zapachu i gorzkawym terpentynowo-sosnowym smaku.
    Skład chemiczny: pinen, alfa-tujen, alfa-terpinen, gamma-terpinen, kadinen, globulol, cymen, cyneol, felandren, mircen, sabinen, terpinen-4-ol. 
    Właściwości: przeciwbakteryjne i przeciwwirusowe, przeciwgrzybicze, przeciwroztoczowe, przeciwświądowe i przeciwzapalne. Działa osuszająco na błony śluzowe układu oddechowego, odkażająco, żółciopędnie, wiatropędnie, rozkurczowo, przyśpiesza trawienie.
 
 
Olejek lawendowy
 
    Olejek lawendowy pozyskiwany jest z kwiatów lawendy szerokolistnej lub wąskolistnej, kwiaty zawierają około 1,5-1,8% olejku eterycznego. Jest bezbarwną lub żółtawą cieczą.
    Skład chemiczny: octan linalilu (do 60%), linalol, alkohol amylowy, borneol, geraniol, nerol.
    Właściwości: odświeżające, rozkurczowe, wiatropędne, żółciopędne, pobudzające wydzielanie soków trawiennych, przeciwbólowe, uspokajające, nasenne, odkażające.
 
 
Olejek tymiankowy
 
    Olejek tymiankowy jest otrzymywany z tymianku. Ziele tymianku zawiera ok. 2-3,5% olejku eterycznego. Bezbarwna (silnie oczyszczony), czerwonawa lub żółta ciecz o ostrym tymolowym zapachu i drażniącym smaku;
    Skład chemiczny: thymolum (do 40%), pinen, cymol, linalol i borneol.
    Właściwości: antyseptyczne, dezynfekcyjne, silniejsze od krezolu i fenolu; przeciwgrzybicze, przeciwbakteryjne, przeciwroztoczowe, przeciwgnilne, drażniące, rozgrzewające, pobudzające wydzielanie soków trawiennych, silnie żółciopędne, moczopędne. W dużych dawkach poraża ośrodkowy układ nerwowy.
 
 
Olejek anyżowy
 
    Olejek anyżowy otrzymywany z biedrzeńca anyżu. Owoce anyżu zawierają 2-5% olejku eterycznego, bezbarwnej lub jasnożółtej cieczy, która krzepnie w niskiej temperaturze. Roślina jednoroczna, pochodząca z obszarów basenu Morza Śródziemnego. Owoce anyżu mają charakterystyczny zapach, podobny nieco do zapachu kminku, lecz bardziej intensywny i słodkawy. 
    Skład chemiczny: anetol (ok. 85-90%), chawikol, metylochawikol, aldehyd anyżowy, keton anyżowy.
    Właściwości: wykrztuśne, odkażające, mlekopędne, przeciwgnilne, odwadniające, rozgrzewające, wiatropędne, rozkurczowe, przeciwpasożytnicze (odstrasza i niszczy komary, wszy, pchły, roztocza, np. nużeńca, kleszcze, świerzbowca); pobudzające wydzielanie śliny, soku żołądkowego, trzustkowego, żółci i soku jelitowego. Małe dawki olejku pobudzają krążenie i zwiększają częstotliwość oddychania. Większe dawki olejku działają uspokajająco, hipotensyjnie, a nawet nasennie.
 
 
Olejek goździkowy
 
    Olejek goździkowy jest otrzymywany z goździkowca korzennego (jambłusznik goździkowy). Bezbarwna lub żółtawa ciecz o bardzo silnym, przyjemnym korzennym zapachu i palącym smaku. Otrzymywany jest przez destylację z parą wodną pąków (zawierających 16-19% olejku) lub innych części drzewa goździkowego.
    Skład chemiczny: eugenol (ok. 85-90%), octan eugenolu, alfa-kariofilen, beta-kariofilen, salicylan metylu.
    Właściwości: rozkurczowe, odświeżające, odwaniające, znieczulające, przeciwświądowe, ściągające, przeciwkaszlowe, odkażające działanie na układ pokarmowy, żółciowy, oddechowy i drogi moczowe, pobudzające wydzielanie soków trawiennych. 
    Zastosowanie olejków w produkcji wielkotowarowej staje się powszechne ze względu na ich bogaty asortyment i łatwą dostępność. Natomiast w chowie ekstensywnym i produkcji ekologicznej ptactwo domowe pozyskuje olejki eteryczne z roślin dostępnych na wybiegach. Kury i indyki chętnie spożywają krwawnik i mniszek, czyli rośliny bogate w immunostymulatory, witaminy, a przy okazji zapobiegające kokcydiozie i zaburzeniom trawiennym. Ptaki, spożywając przeciwpasożytniczy jałowiec (szyszkojagody), krwawnik, gorczycznik, jemiołę (owoce), młode liście wrotyczu czy podagrycznika w naturalny sposób chronią swój organizm przed rozwojem pierwotniaków (np. Eimeria), nicieni i płazińców pasożytniczych, hamując rozwój wielu bakterii tlenowych i beztlenowych mogących wywołać choroby. Jest to szczególnie ważne w produkcji ekologicznej, ponieważ według norm dotyczących tego systemu chowu zabroniony jest dodatek kokcydiostatyków w paszy, a w przypadku leczenia drobiu stosuje się w pierwszej kolejności preparaty ziołowe i homeopatyczne. 
    Rośliny łąkowe takie jak krwawnik, mniszek, pokrzywa, rdest, również coraz droższa w uprawie szałwia, oregano czy melisa są chętnie spożywane przez ptaki, mają dużą wartością odżywczą, przyczyniają się do zwiększenia tempa wzrostu i rozwoju piór. Pozytywnie na organizm ptaków działają również olejki lotne zawarte w czosnku i tymianku pospolitym oraz cebuli. Mają one odkażające właściwości i działają dezynfekująco, hamując rozwój drobnoustrojów chorobotwórczych. Bardzo ważną wspólną cechą olejków eterycznych jest ich duża skuteczność antyseptyczna i brak potwierdzonych przypadków uodpornienia się drobnoustrojów na ich działanie, co pozwala na tak szerokie wykorzystanie ich w produkcji intensywnej.
    Coraz częściej również ptactwo w ogrodach zoologicznych ma możliwość wyboru roślinności. Urozmaicona pasza często nie wystarcza, aby utrzymać zwierzęta w dobrej kondycji zdrowotnej. Zaobserwowano, iż dużą liczbę jednostek chorobowych można wyeliminować, jeżeli zwierzętom zapewnimy dostęp do wybiegu z roślinnością bogatą w zioła. Na przykład zwierzęta żywiące się padliną preferują rdest ptasi, miętę i krwawnik, ponieważ umożliwiają one zwierzętom strawienie nieświeżego pokarmu oraz zapobiegają ewentualnym dolegliwościom ze strony układu pokarmowego. Wzbogacenie diety w rzepik pospolity, lebiodkę, mniszek lekarski, jaskółcze ziele, kocankę i cykorię wpływa na poprawę strawności tłuszczów. Substancje czynne zawarte w rzepiku pospolitym i mniszku lekarskim pobudzają wątrobę do wydzielania żółci, ułatwiają przepływ żółci do pęcherza żółciowego i dwunastnicy, pobudzają wydzielanie soku żołądkowego, ułatwiając trawienie i przyswajanie składników pokarmowych. Dlatego też zwierzęta w razie dolegliwości pokarmowych intensywnie zjadają wymienione rośliny. Rdest ptasi stymulujący pracę wątroby i przemianę materii pobudza również wzrost ptaków i odkładanie tłuszczu niezbędnego do przetrwania zimy.
 
 
Fotografie zamieszczone w artykule pochodzą ze strony: http://pl.wikipedia.org