Gryzonie stanowią około 40% żyjącej obecnie populacji ssaków. Ich ewolucyjna elastyczność sprawiła, że zamieszkują prawie wszystkie kontynenty i są w stanie przetrwać praktycznie w każdych warunkach klimatycznych. Większość z nich jest roślinożerna, ale zdarzają się również zwierzęta wszystkożerne. Charakteryzują się w większości dużymi zdolnościami reprodukcyjnymi. Ciąża trwa stosunkowo krótko, tak że samica może wydać w ciągu roku kilka licznych miotów. Młode bardzo szybko dorastają, co pozwala na przeżycie w niekorzystnych warunkach środowiskowych stosunkowo licznej populacji.

   Część gryzoni jest w ścisły i nierozerwalny sposób związana z człowiekiem i jego otoczeniem. Stanowią one dla nas ludzi w większości przypadków szkodniki niszczące nasze uprawy oraz przechowywane plony. Uszkadzają także nasze zabudowania gospodarcze. Kontakt z gryzoniami może stanowić również zagrożenie epidemiologiczne, gdyż są one nosicielami wielu groźnych chorób m.in. dżumy, duru brzusznego i rzekomego, gruźlicy, wścieklizny i wielu innych.
 
 
Szczury
Do najbardziej rozpowszechnionych gryzoni w naszych zabudowaniach inwentarskich, należy zaliczyć szczury – wędrownego i śniadego oraz myszy – domową i polną. Gryzonie te zamieszkują budynki gospodarcze oraz ich bezpośrednie otoczenie. Najbardziej rozpowszechniony z naszych gryzoni jest szczur wędrowny. Żyje on w gospodarstwach, fermach, zakładach produkujących i przetwarzających żywność. Za miejsce swojego bytowania obiera sobie najczęściej piwnice, wszelkiego rodzaju podpiwniczenia, a także przewody kanalizacyjne i ściekowe. Szczur wędrowny doskonale pływa i nurkuje, dobrze się porusza w rurach kanalizacyjnych, ale gorzej się wspina. Jest wszystkożerny, dlatego uważany jest za najgroźniejszego szkodnika żywności. Aktywność szczura wędrownego rozpoczyna się przeważnie o zmierzchu i trwa do rana. Obszar jego żerowania od gniazda wynosi około 50 m. Samica rodzi w roku 4 do 7 miotów a w każdym z nich od 7 do 12 młodych. Średnia długość życia szczura wędrownego wynosi od 12 do 18 miesięcy, niektóre osobniki dożywają nawet 3 lat. 
    Drugi ze szczurów, szczur śniady występuje na znacznie mniejszym obszarze kraju, bo tylko w zachodniej części Polski. Zamieszkuje wyłącznie w pobliżu ludzkich siedzib, gdzie zasiedla magazyny zbożowe, hale targowe i różnego rodzaju zabudowania gospodarcze. W odróżnieniu od szczura wędrownego zajmuje wyższe partie budynków tj. strychy i poddasza. Jest mniejszy od szczura wędrownego i mniej od niego agresywny. Dobrze się wspina i skacze na wysokość około 1 m. Żywi się głównie produktami pochodzenia roślinnego, ale nie gardzi również produktami pochodzenia zwierzęcego. W miejscach gdzie nie jest płoszony wykazuje aktywność całodobową. Obszar żerowania od gniazda wynosi około 30 m. Samica w ciągu roku daje 2 do 6 miotów, a w każdym miocie rodzi od 4 do 9 młodych. Szczur zjada dziennie od 20 do 28 g pożywienia i wypija około 30 ml wody. Wydala natomiast około 20 grudek kału i 16 ml moczu. Sto szczurów w ciągu roku spożywa prawie 1 tonę żywności. 
 
 
Myszy
Drugą grupę gryzoni przebywającą chętnie w pobliżu ludzkich zabudowań stanowią myszy. Najliczniej występująca w całym kraju mysz domowa zakłada gniazda w miejscach ukrytych i trudno dostępnych. Lubi ona kopać podziemne nory i tunele, które rozciągają się siecią kilkumetrowych korytarzy pod zabudowaniami lub w ich pobliżu. Jest roślinożerna, okazjonalnie polująca na małe owady. Najbardziej aktywna jest w nocy, chociaż żeruje także i w ciągu dnia. Podczas żerowania przenosi się z miejsca na miejsce przez co potrafi zanieczyścić w ciągu doby kałem i moczem znaczną ilość zmagazynowanej żywności. Szacuje się, że jedna para myszy w ciągu roku pozostawia w produktach, na których żerowała około 2 litrów moczu i 10 000 grudek kału. Samica rodzi 4 do 8 razy w roku, a każdy miot składa się z 3 do 8 młodych. W warunkach naturalnych mysz domowa żyje około 1,5 do 2 lat. Oddala się od kryjówki na około 5 m. Gryzoń ten odznacza się ogromnymi zdolnościami przystosowawczymi do najrozmaitszych warunków otoczenia i jest jednym z najpoważniejszych szkodników, niszczącym nie tylko zapasy pokarmu dla ludzi i zwierząt, ale także rozmaite wyroby przemysłowe.
    Mysz polna – kuzynka myszy domowej zamieszkuje pola uprawne, które na jesieni po zbiorach zbóż opuszcza i zaczyna migrować w kierunku ludzkich osiedli i zabudowań gospodarczych. Żywi się rozmaitym pokarmem m.in. ziarnem zbóż oraz okopowymi przechowywanymi w kopcach. Większość pokarmu magazynuje w zbudowanych przez siebie spiżarniach. Oszacowano, że jedna para myszy wraz ze swoim potomstwem, żywiąc się tylko ziarnem zbóż, zjadłaby w ciągu roku ¾ tony zboża. W odróżnieniu od myszy domowej wydaje mniej pokoleń lecz osobniki uzyskują dojrzałość płciową już po ukończeniu 8 tygodni życia. W sezonie rozrodczym samica rodzi 3 do 5 razy, a w miocie znajduje się zwykle od 5 do 7 młodych. Długość ich życia wynosi około 1,5 roku. Obszar żerowania wielkością zbliżony jest do obszaru żerowania myszy domowej. 
 
 
Jakie straty?
Występowanie wymienionych wyżej gryzoni w budynkach inwentarskich oraz w ich pobliżu, powoduje znaczące straty w gospodarce człowieka. Powodują one szkody na kilka sposobów. Żerujące w silosach zbożowych i magazynach pasz gryzonie, zjadają i niszczą znaczącą ilość składowanych produktów. Pozostałą resztę zanieczyszczają swoimi odchodami (kałem i moczem), sierścią, martwymi osobnikami oraz drobnoustrojami przenoszonymi w sierści, co ma to istotny wpływ na obniżenie jakości przechowywanych produktów i płodów rolnych. Powodują też inne, liczne straty materialne. Ich silne i mocne siekacze potrafią uszkadzać przewody instalacji wodnokanalizacyjnej, elektrycznej oraz telefonicznej co jest częstą przyczyną różnych awarii. Uszkadzają także elementy wyposażenia zabudowań. Są zdolne naruszyć nawet konstrukcję całego budynku poprzez podgryzanie drewnianych i betonowych elementów. Przenoszone przez gryzonie a zwłaszcza szczury drobnoustroje chorobotwórcze i pasożyty mogą stanowić poważne zagrożenie dla zdrowia ludzi i zwierząt. 
 
 
Metody zwalczania
Istnieje wiele metod zwalczania gryzoni (mechanicznych, fizycznych, chemicznych). Niektóre są bardziej a inne mniej skuteczne. Ważnym elementem ochrony przed gryzoniami są działania zapobiegawcze. Mają one na celu stworzenie warunków tzw. szczuroszczelności, polegających na zabezpieczeniu budynków inwentarskich przed możliwością wtargnięcia do ich wnętrza gryzoni. W tym celu zakłada się w oknach piwnicznych i kratkach wentylacyjnych drobną stalową siatkę, odporną na przegryzienia mocnymi siekaczami gryzoni. Otwory kanalizacyjne i ściekowe zasłania się stalowymi kratkami, aby gryzonie jak np. szczur wędrowny, który jest dobrym pływakiem nie dostały się do ich wnętrza. Należy pamiętać też o zabezpieczeniu przejść instalacji wodnokanalizacyjnej i elektrycznej przez ściany budynków. Gryzoniom wystarczy bowiem niewielki otwór, aby móc się przez niego przedostać. 
    Drzwi do magazynów, powinny być obite stalową blachą przynajmniej do wysokości 30 cm od powierzchni podłogi. Ściany powinny mieć gładką strukturę powierzchni, bez pęknięć, szpar i ubytków dających gryzoniom możliwość łatwiejszego wspinania się po nich. Wszystkie powierzchnie w pomieszczeniach muszą być utrzymane w stałej czystości. Utrzymanie stałego porządku i czystości dotyczy także terenu całego gospodarstwa. Żywność i wszystkie zmagazynowane produkty należy przechowywać w odpowiedni sposób m.in. na regałach i paletach, ułożonych względem siebie oraz od podłogi i ścian w odpowiedniej odległości, co utrudnia gryzoniom dostanie się do niej. Należy również prowadzić monitoring dostarczanych do magazynów produktów, czy nie są one zaatakowane już na tym etapie przez szkodniki. 
    W walce z gryzoniami wykorzystywane są m.in. urządzenia wytwarzające ultradźwięki (jedna z metod fizycznych). Jest to jednak mało skuteczny sposób na pozbycie się gryzoni, ponieważ bardzo szybko przyzwyczajają się one do emitowanych dźwięków i rozbłysków świateł im towarzyszących. Po krótkim okresie czasu, są w stanie przyzwyczaić się do tego stopnia, że nie przeszkadza im to w zagnieżdżeniu się w bezpośrednim pobliżu źródła fal ultradźwiękowych. Stosuje się także metody mechaniczne polegające na zakładaniu różnego typu potrzasków, chwytaczy i łapek na gryzonie. 
    Jeżeli usuwanie gryzoni metodą fizyczną lub mechaniczną nie przyniosło oczekiwanych rezultatów należy przeprowadzić deratyzację chemiczną. Deratyzacja powinna być przeprowadzana przez osoby odpowiednio wykwalifikowane i przeszkolone do tego typu działań. Polega ona na stosowaniu trutek pokarmowych (rodentycydów), które gryzonie chętnie zjadają. Wyżej wymienione metody pozwalają w mniej lub bardziej skuteczny sposób walczyć z gryzoniami, lecz należy pamiętać, że prewencja jest najważniejszą formą ochrony przed nimi. Zwracajmy szczególną uwagę zwłaszcza w okresie jesiennym na migrację gryzoni w kierunku zabudowań inwentarskich i próby przedostawania się do ich wnętrza. Zapobiegać temu możemy zakładając wzdłuż ogrodzeń i wokół zabudowań stacje trutek deratyzacyjnych a wewnątrz budynków poprzez zakładanie pułapek żywołownych. Dbajmy także w szczególny sposób o higienę i porządek w zabudowaniach inwentarskich. W przypadku dużego zagrożenia gryzoniami najlepiej jest skorzystać z pomocy specjalistycznych firm oferujących usługi w zakresie deratyzacji.

Tags: gryzonie , myszy , szczury , zoohigiena