Organizm, którego wnętrze jest zdrowe nie choruje. Każdy organizm tworzy niepowtarzalny, złożony
ekosystem, który zamieszkują miliardy drobnoustrojów. Ich obecność decyduje o prawidłowym funkcjonowaniu narządów i tkanek.

W produkcji drobiarskiej często występują problemy zdrowotne, a najczęstsze związane są z układem oddechowym, układem ruchu oraz schorzeniami jelitowymi. Największe straty związane są z funkcjonowaniem przewodu pokarmowego. Wiele z tych chorób ma charakter zakaźny. Szczególną rolę odgrywają tu choroby wirusowe i bakteryjne, dla których przewód pokarmowy jest główną drogą zakażenia. W warunkach naturalnego chowu, ptaki pozyskują kompletną florę jelitową od swoich rodziców, współtowarzyszy i otaczającego środowiska. W warunkach nowoczesnej produkcji wielkotowarowej, zapewnienie bioasekuracji w wylęgarniach, jak również oddzielny chów rodziców i ich potomstwa opóźniają zasiedlanie jelit piskląt przez florę bakteryjną. Skutkiem tego są one bardzo podatne na kolonizację patogennych bakterii pasażowych. Okresy stresu, takie jak przesiedlanie czy nieprawidłowe żywienie osłabiają prawidłową równowagę flory jelitowej. Terapia antybiotykami również niszczy tę równowagę.

Antybiotykoterapia
Antybiotyki o szerokim zakresie działania hamują rozwój wielu drobnoustrojów, także saprofitycznych, składających się na fizjologiczną mikroflorę organizmu zwierząt. Dopiero w latach osiemdziesiątych zwrócono również uwagę, że antybiotyki oddziałują na funkcje układu immunologicznego. Okazało się, że większość antybiotyków (z wyjątkiem cefalosporyn i linkozamidów) działa immunosupresyjnie, czyli działa hamująco na czynności układu immunologicznego, zmniejszając odporność zwierząt na infekcje. Szkodliwy wpływ antybiotyków na symbiotyczną mikroflorę określono mianem dysbakteriozy. Dysbakterioza prowadzi do zmian patologicznych błon śluzowych, nadkażeń i hipowitaminoz. Chorobowe zmiany w błonach śluzowych są powodem wystąpienia zespołu zaburzonego wchłaniania składników pokarmowych. Objawem dysbakteriozy jest stan zapalny śluzówki przełyku, żołądka, jelit oraz biegunka. W przypadku dłuższego utrzymywania się biegunki zwiększają się również nakłady na stosowanie antybiotyków leczniczych. Ponadto z taką sytuacją może wiązać się wiele problemów zdrowotnych, takich jak wzrost ryzyka wystąpienia kokcydiozy i innych chorób wywoływanych przez pierwotniaki, rozwoju bakterii chorobotwórczych. Z powodu dysbakteriozy i zakłócenia równowagi mikroflory symbiotycznej organizmu wzrasta także ilość zakażeń (nadkażeń) grzybami patogennymi, wirusami i chlamydiami. Następstwem dodawania antybiotyków do pasz i stosowania ich w przypadkach nieuzasadnionych jest pojawienie się enzymów bakteryjnych inaktywujących antybiotyki, w wyniku czego - chemioterapia staje się coraz mniej skuteczna. Nadkażenie to zakażenie organizmu drobnoustrojami niewrażliwymi na stosowany antybiotyk, najczęściej grzybem, penicylinoopornymi gronkowcami lub pałeczkami Gram-ujemnymi (np. ropy błękitnej, okrężnicy). Ogromne straty w produkcji drobiarskiej powoduje także Escherichia coli. Jest to specyficzna bakteria, ponieważ E. coli znajduje się w treści jelit zdrowych ptaków i pełni tam bardzo pożyteczną rolę, syntetyzując enzym laktazę i witaminę K. Jednak, gdy następuje zachwianie równowagi bakteryjnej jelit, ich alkalizacja powoduje, że dochodzi do samozakażenia – E. coli namnaża się, tworzy i wydziela enzym hialuronidazę, wywołując zmiany w jelitach i masowe padnięcia ptaków.

Dysbakterioza
Dysbakterioza jelit zawsze towarzyszy każdej ostrej chorobie. To ona jest odpowiedzialna za brak apetytu, wzdęcia czy biegunki towarzyszące infekcji. Objawy te zwykle ustępują samoistnie po wygaśnięciu ostrej fazy choroby. Ekosystem mikroflory jelitowej posiada, bowiem jak każde środowisko naturalne, zdolność powrotu do równowagi. Dość często jednak zdarza się, że spustoszenia wywołane chorobą są duże lub trwają zbyt długo i szybki powrót do równowagi nie jest możliwy. Wówczas dysbakterioza trwa dłużej. To ona właśnie jest odpowiedzialna za przewlekające się objawy poinfekcyjne. Jeżeli stan dysbakteriozy pogłębia się, na przykład w wyniku stosowanych leków czy niewłaściwego żywienia, to prowadzi ona nieuchronnie do rozwoju przewlekłych dolegliwości, często pozornie wcale nie związanych z układem pokarmowym.

Skład i rola mikroflory jelit
Przewód pokarmowy ptaków to wysoce wyspecjalizowany narząd, którego zadaniem jest pobieranie wody i pokarmów i ich trawienie umożliwiające wykorzystanie pobranych składników. Sprawna praca przewodu pokarmowego to podstawa wzrostu i zdrowia organizmu. W przewodzie pokarmowym znajdują się bardzo duże ilości mikroorganizmów (bakterie, grzyby, pierwotniaki), których obecność jest niezbędna do prawidłowego funkcjonowania organizmu. Pisklę kluje się z jałowym, to jest wolnym od mikroorganizmów, przewodem pokarmowym i natychmiast styka się z szeregiem mikroorganizmów pochodzących, tak od rodziców jak i ze środowiska. To właśnie spośród nich pisklę "wybiera" te, które stanowić będą jego własną, charakterystyczną tylko dla niego mikroflorę przewodu pokarmowego. W warunkach naturalnego chowu, ptaki pozyskują kompletną florę jelitową od swoich rodziców, współtowarzyszy i otaczającego środowiska. W warunkach nowoczesnej produkcji wielkotowarowej, zapewnienie bioasekuracji w wylęgarniach, jak również oddzielny chów rodziców i ich potomstwa opóźniają zasiedlanie jelit piskląt przez florę bakteryjną. Skutkiem tego są one bardzo podatne na kolonizację patogennych bakterii pasażowych.Normalna flora przewodu pokarmowego składa się z setek różnych gatunków bakterii, z których wiele nie zostało jeszcze zidentyfikowanych i sklasyfikowanych. W największej ilości reprezentowane są Gram-dodatnie bezwzględne beztlenowce: ziarniaki, Lactobacillus, Bifidobacterium, Eubacterium, Propionibacterium, Clostridium; Gram-ujemne bezwzględne beztlenowce: Fusobacterium, Bacteroides; względne beztlenowce: streptokoki i inne enterobakterie. Mikroorganizmy te grubą warstwą pokrywają błonę śluzową tworząc swojego rodzaju "biofilm" zapewniający normalne funkcjonowanie żołądka i jelit. Znaczenie tej mikroflory jest bardzo istotne ze względu na jej kluczową rolę w trawieniu. Enzymy produkowane przez te mikroorganizmy pozwalają na trawienie składników diety, które bez ich udziału nie zostałyby wykorzystane. Bakterie te wytwarzają wiele składników odżywczych takich jak np. witaminy z grupy B czy witamina K. Bez obecności prawidłowej flory jelitowej procesy trawienia, przemiany materii oraz aktywność układu obronnego nie mogą przebiegać prawidłowo. Równowaga pomiędzy poszczególnymi mikroorganizmami bytującymi w przewodzie pokarmowym jest bardzo dynamiczna. Jest bardzo wiele czynników, które modyfikują skład mikroflory przewodu pokarmowego a największe znaczenie mają:
• żywienie i rodzaj podawanej karmy,
• stres,
• leczenie (stosowanie preparatów przeciwbakteryjnych).

Synergizm wspólnego stołu
W celu ograniczenia strat spowodowanych przez zakaźne enteropatie podejmowane są działania o zróżnicowanej skuteczności. Jedną z bardziej interesujących metod w tym zakresie jest tak zwane konkurencyjne wykluczanie - Competitive Exclusion - CE . Na początku lat siedemdziesiątych wykazano, ze podanie pisklętom po wykluciu mikroflory jelitowej dorosłych osobników prowadzi w następstwie do konkurencyjnego zahamowania kolonizacji przez chorobotwórcze enteropatogeny. Zjawisko to występuje jeśli mikroorganizmy wchodzące w skład preparatu zasiedlającego zajmują nisze (receptory), które w innym wypadku mogłyby zajmować mikroby patogenne. Szczególne znaczenie ma tu zjawisko adhezji czyli przylegania bakterii do komórek nabłonka jelit. Adhezja do komórek nabłonka jelitowego jest, w przypadku wielu patogennych bakterii przewodu pokarmowego, niezbędna do zasiedlenia jelita i wywołania choroby. Wcześniejsza adhezja mikroorganizmów podanych w preparacie zasiedlającym do komórek będących celem bakterii patogennych uniemożliwia rozwój tych ostatnich, a co za tym idzie zabezpiecza organizm gospodarza przed wystąpieniem objawów choroby. Jeśli przyrównać przewód pokarmowy ptaka do stołu, przy którym jest określona liczba miejsc, to zajęcie wszystkich miejsc przez korzystne bakterie powoduje, że mikroorganizmy chorobotwórcze nie mogąc znaleźć miejsca "przechodzą" przez przewód pokarmowy nie wywołując procesu chorobowego. Po wprowadzeniu sztucznych lęgów, "macierzyńska" rola kury nioski ograniczyła się jedynie do składania jaj. Taki stan rzeczy jest oczywiście jednym z filarów umożliwiających rozwój wielkotowarowego drobiarstwa. Jednak ten stan i zasady higieny w odniesieniu do jaj wylęgowych są obciążone jedną poważną wadą. Ta wada to "mikrobiologiczne" oddzielenie piskląt od ich matek jak również, w związku z zasadą "ferma pełna - ferma pusta", od starszego rodzeństwa. Z jednej strony to rozdzielenie nie pozbawia piskląt zabezpieczenia przed infekcjami jakim jest odporność bierna, z drugiej jednak nie pozwala, lub bardzo utrudnia, tworzenie się tak zwanej korzystnej autochtonicznej flory bakteryjnej przewodu pokarmowego. Można wyróżnić cztery podstawowe obszary jej symbiotycznego oddziaływania:
• ograniczają kolonizację nabłonka jelitowego przez bakterie chorobotwórcze,
• hamują aktywność toksyn bakteryjnych,
• stymulują miejscową aktywność układu obronnego,
• odżywiają komórki nabłonka jelitowego.
Flora jelit kontroluje też procesy przemiany materii. Co więcej, współuczestnicząc w trawieniu produktów roślinnych bakterie te wytwarzają krótkołańcuchowe kwasy tłuszczowe, które odżywiają komórki nabłonka jelit. Okazuje się, że ta armia przyjaznych mikroorganizmów pełni rolę zwiadowców i strategów odpowiedzi obronnej. Podczas infekcji, którą można by porównać do wojny, te niezwykłe bakterie rozpoznają przeciwnika i ustalają strategie walki. Same też nie są bezbronne. Potrafią wydzielać substancje o działaniu zbliżonym do antybiotyków, które hamują namnażanie się chorobotwórczych drobnoustrojów. Można by, więc powiedzieć, że mikroflora jelit pełni rolę zwiadowczą wobec potencjalnego zagrożenia i dyscyplinuje odpowiedź immunologiczną. Zjawisko to ma ogromne znaczenie, ponieważ obszar przewodu pokarmowego jest doskonale wyposażony w bastiony obronne układu immunologicznego. Tutaj znajdują się wielkie ilości skupisk komórek układu obronnego. W stanie dysbakteriozy, kiedy mikroflora jelit nie jest prawidłowa, naturalna odporność ulega obniżeniu i łatwiej o infekcje, zwłaszcza wirusowe. Dotyczy to nie tylko infekcji w obszarze przewodu pokarmowego, ale prawdopodobnie także w innych obszarach błon śluzowych w tym również dróg oddechowych. Dbałość o nienaruszony, prawidłowy skład mikroflory jelit, jest więc najlepszym sposobem podnoszenia odporności organizmu. Bakterie jelitowe biorą też aktywny udział w odtruwaniu, czyli biotransformacji toksyn. Po pierwsze, dlatego że prawidłowa mikroflora jelit sama bierze aktywny udział w dezintegracji toksyn. Po drugie, ma ona istotny wpływ na prawidłową morfologię i czynność wątroby, która jest kluczowym narządem ustrojowego „detoksu”.

Przywrócenie prawidłowej mikroflory jelit
Podstawowym orężem w walce z dysbakteriozą są probiotyki. Probiotyk jest preparatem zawierającym żywe kultury takich mikroorganizmów, których obecność wpływa korzystnie na przywrócenie równowagi w całym ekosystemie flory jelit. Doceniając znaczenie mikroflory jelitowej w ostatnich 20 latach wyprodukowano wiele preparatów zawierających żywe kultury mikrobów, których celem jest wspomaganie mikroorganizmów przewodu pokarmowego. Na polskim rynku można bez problemów zaopatrzyć się w probiotyki (różne nazwy handlowe). Najlepszy efekt ich podania uzyskuje się w przypadku młodych ptaków, które nie mają dobrze rozwiniętej flory przewodu pokarmowego. Praktycznie, podając probiotyk można od razu zasiedlić przewód pokarmowy korzystną mikroflorą. Po dostaniu się do przewodu pokarmowego mikroorganizmy zasiedlając go w krótkim czasie tworzą na powierzchni błony śluzowej jelita barierę uniemożliwiającą kolonizację bakterii enteropatogennych. Przedstawiony wcześniej mechanizm "konkurencyjnego wykluczania" tłumaczy się nie tylko blokowaniem możliwych miejsc do kolonizacji w śluzówce jelita. Dostarczona mikroflora skutecznie konkuruje z enteropatogennymi bakteriami w wykorzystaniu ograniczonej puli substancji pokarmowych w jelicie, a także produkuje czynniki przeciwbakteryjne (bakteriocyny, lotne kwasy tłuszczowe, itp.). W praktyce proces zasiedlania przewodu pokarmowego jest często dodatkowo zakłócany przez nieumiejętne postępowanie z pisklętami w pierwszych dniach po wykluciu. Często błędnie zaleca się podawanie pisklętom preparatów witaminowych, energetycznych, antybiotyków, sulfonamidów, preparatów ziołowych. Jeśli na skutek leczenia zostanie zniszczona część mikroflory przewodu pokarmowego (np. Lactobacillus bytujący w przedniej części jelit) to wolne miejsce "zajmą" beztlenowce obecne w jelitach grubych i wystąpią wtedy objawy martwicowego zapalenia jelit. W takiej sytuacji "łatwiejsze" zadanie mają również obecne w środowisku bakterie chorobotwórcze np. pałeczki Salmonella, które mogą się zasiedlić, namnożyć i wywołać objawy chorobowe. Najważniejsze wskazania do stosowania preparatów zawierających żywe kultury mikroorganizmów są następujące: regulacja zaburzeń w składzie flory przewodu pokarmowego, wspomaganie odtwarzania mikroflory przewodu pokarmowego po antybiotykoterapii, stymulacja układu odpornościowego, zmniejszony apetyt, upośledzone wchłanianie witamin, rekonwalescencja po przebytych chorobach, zwłaszcza przewodu pokarmowego a także po zatruciach pokarmowych, po odrobaczaniu i po zmianie karmy. Wydaje się, że dla skutecznego działania preparatu zasiedlającego najważniejsze znaczenie ma jego skład (im bogatszy tym silniejszy efekt ochronny) i koncentracja zawartych w nim drobnoustrojów (im wyższa tym większa skuteczność). Pozytywny wpływ preparatów zawierających żywe mikroorganizmy nie ogranicza się tylko do przewodu pokarmowego. Stosowanie żywych kultur mikroorganizmów wzmaga odpowiedź immunologiczną, co manifestuje się wzrostem poziomu ciał odpornościowych (IgA, IgG i IgM), wzrostem liczby komórek cytotoksycznych a także pobudzeniem aktywności fagocytarnej makrofagów. Zmiany te mogą występować miejscowo w przewodzie pokarmowym lub ogólnie w całym organizmie tak więc probiotyki posiadają właściwości ochronne nie tylko w obrębie przewodu pokarmowego ale także w innych częściach organizmu, np. w układzie oddechowym.Proces zasiedlania przewodu pokarmowego jest często dodatkowo zakłócany przez nieumiejętne postępowanie z pisklętami w pierwszych dniach po wykluciu. Często błędnie zaleca się podawanie pisklętom preparatów witaminowych, energetycznych, antybiotyków,sulfonamidów, preparatów ziołowych. Jeśli na skutek leczenia zostanie zniszczona część mikroflory przewodu pokarmowego to wolne miejsce "zajmą" beztlenowce obecne w jelitach grubych i wystąpią wtedy objawy martwicowego zapalenia jelit.