Zdrowie zwierząt uwarunkowane jest wieloma czynnikami genetycznymi i środowiskowymi. Postęp genetycznym w produkcji drobiarskiej (maksymalizacja wyników produkcyjnych) wiąże się z osłabieniem naturalnych mechanizmów odpornościowych. Dotyczy to przede wszystkim swoistej odporności immunologicznej (produkcja przeciwciał), natomiast wrodzona odporność nieswoista nie zmienia się lub zmiany występują w małym zakresie. Intensyfikacja produkcji zwierzęcej, z którą wiąże się wzrost koncentracji zwierząt w pomieszczeniach gospodarskich oraz nasilone oddziaływanie niekorzystnych warunków środowiskowych na organizm zwierząt, również nie sprzyjają zachowaniu zdrowia.

     Na tym tle pojawiają się nowe uwarunkowania, które pogłębiają problem nasilających się kłopotów zdrowotnych. Należą do nich m.in. zmiany w programie żywienia zwierząt gospodarskich, w tym wycofanie antybiotykowych stymulatorów wzrostu i ograniczenia w zakresie poziomu niektórych mikroelementów w mieszankach paszowych dla drobiu.  
    Wśród uwarunkowań środowiskowych istotne znaczenie dla zachowania dobrego stanu zdrowia ma żywienie. Poprzez żywienie można w pewnym zakresie modyfikować funkcjonowanie systemu immunologicznego (odpornościowego) zwierząt. Żywienie może wpływać na układ immunologiczny w różny sposób. Zaopatrzenie zarodka w składniki pokarmowe wpływa na rozwój układu immunologicznego, a odporność humoralna i komórkowa może być stymulowana przez różne czynniki żywieniowe. Na przykład aktywność makrofagów można zwiększać przez dodatek do mieszanek paszowych prebiotyków, oraz poprzez modyfikacje poziomu witamin A, D, E oraz kompleksu witamin z grupy B w mieszankach paszowych (Qureshi, 2003). Reakcja poszczególnych struktur układu odpornościowego na czynniki żywieniowe jest różna. Limfocyty są bardzie wrażliwe na niedobory składników pokarmowych niż makrofagi (Klasing i Selvaraj, 2005). Szczególnie wrażliwe na niedobory żywieniowe są limfocyty T, a ich funkcje są często upośledzane przez nieduże niedobory składników pokarmowych.  
    Stymulowanie aktywności systemu odpornościowego wymaga nowego spojrzenia na zawartość białka, energii, składników mineralnych i witamin w mieszankach paszowych dla drobiu. Analizując wpływ żywienia na system odpornościowy należy stwierdzić, że dostarczenie zwierzętom odpowiedniej ilości energii i składników pokarmowych jest istotnym warunkiem jego właściwego funkcjonowania. W praktyce sprowadza się to do stosowania zbilansowanych mieszanek paszowych, a w przypadku problemów związanych z pobraniem paszy (np. stres termiczny) do modyfikacji poziomu energii i składników pokarmowych w mieszankach paszowych. Nie bez znaczenia jest również fakt potrzeby stosowania określonego dodatku związków biologicznie czynnych, w niektórych sytuacjach praktycznych, np. stres, rekonwalescencja po przebytych chorobach, zwłaszcza jelitowych.  
    W praktycznym żywieniu można oddziaływać na funkcje układu odpornościowego poprzez stosowanie m.in. dodatków paszowych. Z uwagi na istotną rolę mikroflory przewodu pokarmowego w utrzymaniu zdrowia i wysokiej produkcyjności zwierząt wzrasta zainteresowanie probiotykami i prebiotykami jako dodatkami paszowymi, które mogą stanowić istotny czynnik hamujący namnażanie się patogenów jelitowych u drobiu żywionego mieszankami nie zawierającymi antybiotykowych stymulatorów wzrostu. Ważnym zagadnieniem jest również immunostymulujące działanie tego typu dodatków paszowych. Około 75% wszystkich komórek układu odpornościowego (3% masy ciała) zlokalizowanych jest w przewodzie pokarmowym. Stanowią one składnik jelitowej tkanki limfoidalnej (GALT, gut-associated lymphoid tissue), która jest częścią układu odpornościowego. Wycofanie antybiotykowych stymulatorów wzrostu wpłynęło na wzrost zainteresowania immunomodulatorami, które stymulują GALT. Należą do nich m.in. pro- i prebiotyki.
 
 
Korzystne “immunoprobiotyki”
Probiotyki są grupą dodatków paszowych stosowanych w żywieniu drobiu od wielu lat. W ostatnim okresie udało się wyselekcjonować „immunoprobiotyki”, czyli szczepy bakterii probiotycznych o szczególnie korzystnym oddziaływaniu na układ odpornościowy. Należą do nich niektóre kultury bakterii Lactobacillus. Bakterie L. paracasei LW 122 mają korzystny wpływ na produkcję specyficznych przeciwciała i odporność nieswoistą. Z kolei bakterie L. plantarum LW 143 wpływają na odporność na zakażenie patogenami Salmonella enteritidis.  
 
 
Prebiotyki zwiększają efektywność szczepień
Prebiotyki są składnikami, które selektywnie stymulują mikroorganizmy w przewodzie pokarmowym. Wzrastające zainteresowanie prebiotykami w żywieniu zwierząt, szczególnie prosiąt, drobiu oraz psów wynika z ich korzystnego wpływu na stan zdrowotny przewodu pokarmowego oraz redukcji problemów jelitowych. Inulina i FOS (fruktooligosacharydy) oraz MOS (mannanooligosacharydy) są głównymi prebiotykami stosowanymi w praktyce. Wiele badań wykazało korzystny wpływ dodatku prebiotyków na wyniki produkcyjne u drobiu. Korzystne oddziaływanie prebiotyków na organizm nie ogranicza się tylko do wpływu na skład mikroflory przewodu pokarmowego. Łącząc się z receptorami ściany jelit stymulują one układ odpornościowy zwierząt. Takie działanie wykazują np. mannanooligosacharydy. Zaobserwowano, że mają one korzystny wpływ na poziom immunoglobulin w jelicie i osoczu krwi, jak również wykazują zdolność absorpcji mikotoksyn. W badaniach własnych u kurcząt brojlerów żywionych mieszankami z udziałem MOS zaobserwowano aktywowanie mechanizmów obrony nieswoistej na zakażenia, czego wyrazem był m.in. wzrost poziomu lizozymu w surowicy krwi.
    Doświadczenia wykazały, że prebiotyki wpływają na układ immunologiczny zwiększając odporność na choroby. W stadach reprodukcyjnych prebiotyki zwiększają efektywność szczepień i transfer przeciwciał do potomstwa (przeciwciała matczyne). Powyższe informacje wskazują, że działanie preparatów prebiotycznych może być wielokierunkowe. Interesujące dane pojawiły się w zakresie efektywności nowych enzymów, np. β-mannazy. Jackson i in. (2003) wykazali, że enzym ten stosowanych w mieszankach paszowych znacząco zmniejsza rozwój oocyst Eimeria sp. i bakterii C. perfringens u kurcząt brojlerów. Wynika to prawdopodobnie z faktu, że ββ-mannany (produkty enzymatycznej aktywności β-mannazy) przechodzą przez śluzówkę jelit i pobudzają układ immunologiczny (aktywacja makrofagów, monocytów i produkcji cytokin) – (Hang i Tizard, 1996, Dunncan i in. 2002). Jest to nowa koncepcja wykorzystania preparatów enzymatycznych do produkcji prebiotyków w przewodzie pokarmowym.  
 
 
Korzyści stosowania dodatków ziołowych
W praktycznym żywieniu dużo uwagi poświęca się obecnie ziołom i olejkom eterycznym. Są one często używane jako składniki preparatów antybakteryjnych, zastępujących antybiotykowe stymulatory wzrostu. Niektóre substancje czynne zawarte w ziołach stymulują również układ odpornościowy. Potencjalne korzyści stosowania dodatków ziołowych dla funkcjonowania systemu immunologicznego polegają m.in. na wspomaganiu odporności komórkowej oraz stymulacji rozwoju grasicy, tkanki limfoidalnej i syntezy DNA i RNA w śledzionie. Niektóre substancje roślinne minimalizują wpływ stresu na organizm zwierząt. Jak powszechnie wiadomo stres jest silnym czynnikiem immunosupresyjnym, czyli hamującym aktywność układu odpornościowego (Lawrence i Hahn, 2001).  
 
◆ Jeżówka purpurowa (Echinacea purpurea) należy do roślin, których korzystny wpływ na odporność znany jest z medycyny ludzkiej. Preparaty z tej rośliny wpływają na szereg reakcji charakteryzujących układ odpornościowy, takich jak wskaźnik fagocytozy, produkcja cytokin, czy aktywność limfocytów. W badaniach przeprowadzonych na kurczętach brojlerach (Allen, 2003) stosowano suszony korzeń jeżówki purpurowej w ilości 0.1% lub 0.5% składu mieszanek paszowych. Badano wpływ takiej suplementacji na efektywność stosowania szczepionek przeciwko kokcydiozie. Zaobserwowano, że łączne stosowanie dodatku jeżówki i szczepień wpłynęło korzystnie na wyniki produkcyjne, jak również zmniejszyło wskaźnik zmian w jelitach, w porównaniu z grupą kontrolną (tylko szczepienie). Dodatek jeżówki purpurowej zalecany jest w pierwszych dwóch tygodniach życia kurcząt brojlerów.  
 
◆ Niektóre rośliny zawierają specyficzne polisacharydy stymulujące układ odpornościowy. Jedną z takich roślin jest traganek błoniasty (Astragalus membranaceus) zawierający relatywnie dużą ilość β-glukanu. Stymulujący wpływ polisacharydów z traganka błoniastego (astragalan) i urzetu barwierskiego oraz wielu innych substancji czynnych (flawony, astragalozydy, ginsenozyd) uzyskiwanych z roślin stosowanych w naturalnej medycynie chińskiej na odporność komórkową i humoralna potwierdzono w badaniach na kurczętach (Kong i in. 2004). W cytowanym doświadczeniu substancje czynne podawano w postaci iniekcji. Zaobserwowano, że duży wpływ na efektywność stymulacji układu odpornościowego ma dawka preparatu.
 
◆ Innym polisacharydem o silnych właściwościach immunostymulujących jest achyranthan (ACH) uzyskiwany z rośliny Achyranthes bidentata, która jest używana w medycynie naturalnej (Chen i in. 2003). W badaniach na młodych kurczętach immunostymulujący efekt ACH potwierdzono zarówno w doświadczeniu wzrostowym, jak i w testach in vitro. Badany preparat stosowano w ilości 200 mg/kg mieszanki, a ptaki szczepiono w 7 dniu przeciwko ND (rzekomy pomór drobiu). U kurcząt żywionych mieszanką zawierającą ACH istotnie wzrosła ilość przeciwciał swoistych dla wirusa ND, masa torby Fabrycjusza, oraz koncentracja tlenku azotu w surowicy krwi, nie zaobserwowano natomiast wpływu na proliferację limfocytów. Achyranthan wykazał silniejsze działanie immunostymulujące w porównaniu z astragalanem uzyskiwanym z traganka błoniastego.  
 
◆ Istotnym zagadnieniem w produkcji drobiarskiej jest efektywność szczepionek. Immunogenność antygenu można zwiększyć stosując odpowiednie adiuwanty, czyli czynniki podnoszące skuteczność szczepionek. Jako adiuwanty mogą być stosowane również niektóre substancje roślinne, takie jak np. saponiny. Znaną rośliną stymulującą układ odpornościowy jest mydłodrzew właściwy (Quillaja saponaria), której kora zawierają do 10% saponin. Saponiny z tej rośliny są używane jako adiuwanty, oraz jako składniki preparatów ziołowych wykorzystywanych w żywieniu drobiu.  
 
◆ Znanym związkiem o właściwościach immunostymulujących jest kurkumina zawarta w roślinie kurkuma długa zwanej inaczej ostryżem indyjskim (Curcuma longa). Kurkumina, żółty pigment występujący w kłączach kurkumy, ma silne działanie przeciwzapalne i jest przeciwutleniaczem, który posiada właściwości ochronne i przeciwnowotworowe. Korzystny wpływ kurkuminy na funkcjonowanie układu odpornościowego zaobserwowano również w doświadczeniu na kurczętach (AL-Sultan, 2003). W porównaniu z grupą kontrolną u ptaków doświadczalnych (dodatek kurkuminy) zaobserwowano korzystniejszy indeks masy torby Fabrycjusza, grasicy i śledziony.  

Z uwagi na istotną rolę mikroflory przewodu pokarmowego  w utrzymaniu zdrowia i wysokiej produkcyjności zwierząt wzrasta zainteresowanie probiotykami i prebiotykami jako dodatkami  paszowymi, które mogą stanowić istotny czynnik hamujący  namnażanie się patogenów jelitowych u drobiu żywionego mieszankami nie zawierającymi antybiotykowych  stymulatorów wzrostu. 
Około 75% wszystkich komórek układu odpornościowego (3% masy ciała) zlokalizowanych jest w przewodzie pokarmowym.

    W wielu badaniach, w których oceniano efektywność wieloskładnikowych preparatów ziołowych w żywieniu drobiu koncentrowano się głównie nad oceną wpływu badanych dodatków na wyniki produkcyjne (masa ciała, pobranie i wykorzystanie paszy, upadki), w mniejszym zakresie analizowano ich wpływ na układ immunologiczny. Wiele dodatków ziołowych zawiera jednak wcześniej opisane substancje. Z tego względu należy oczekiwać, że niektóre z nich mogą korzystnie oddziaływać na status immunologiczny ptaków. Bardzo ważne znaczenie ma również fakt, że stosowane w nowoczesnych preparatach ziołowych (naturalne stymulatory wzrostu) substancje bakteriostatyczne i bakteriobójcze, które noszą nazwę fitoncydów nie hamują czynności układu odpornościowego (takie działanie wykazywały niektóre antybiotyki), wręcz przeciwnie, często wywierają wpływ immunostymulujący.
 
 
Badania nad immunoglobinami stosowanymi w żywieniu
Ciekawym zagadnieniem jest stosowanie źródeł białka bogatych w immunoglobuliny. Wykazano, że żółtko jaja kurzego może być bogatym źródłem przeciwciał. Istnieje możliwość uzyskania przeciwciał na określone antygeny z żółtka jaj immunizowanych (zakażonych) kur. Mogą to być przeciwciała skierowane np. na szczepy bakterii C. perfringens. Jedna kura może produkować rocznie 40 g przeciwciał. Obecnie analizowana jest możliwość stosowania takich rozwiązań w żywieniu drobiu (rozwiązania tego typu stosowane są już w żywieniu prosiąt). W warunkach doświadczalnych, stosując żółtko z przeciwciałami ograniczono liczebność bakterii Salmonella enteritidis u kaczek (Fulton i in. 2002). Pewnym problemem może być termiczna obróbka często stosowana w produkcji mieszanek dla drobiu.
 
 
Negatywne czynniki w produkcji
Istotnym czynnikiem odpowiedzialnym za pogorszenie wyników produkcyjnych, uszkodzenie wątroby i innych narządów, problemy w rozrodzie oraz osłabienie układu odpornościowego są mikotoksyny. W ostatnich latach zainteresowano się substancjami immunosupresyjnymi występującymi w paszach, należą do nich metale ciężkie, dioksyny, pestycydy oraz wyżej wymienione mikotoksyny. Negatywne działanie mikotoksyn jest wielokierunkowe. Uszkadzają wątrobę, nerki, układ pokarmowy, krwionośny, nerwowy. W dużej ilości powodują schorzenia zwane mikotoksykozami. Są również niebezpieczne w małej dawce prowadząc do osłabienia aktywności układu immunologicznego oraz zmniejszenia wydajności zwierząt. W praktycznym żywieniu coraz rzadziej obserwujemy objawy mikotoksykoz u drobiu. Wyniki wielu badań wskazują jednak, że nawet stosunkowo mały poziom mikotoksyn w paszach dla drobiu może być przyczyną osłabienia układu odpornościowego lub wpływać na zmniejszenie pobrania paszy. Wiele toksyn grzybowych wpływa na odporność humoralną (produkcja przeciwciał) i komórkową. Szerokie spektrum immunosupresyjnego oddziaływania mikotoksyn prowadzi do zwiększonej wrażliwości drobiu na różne jednostki chorobowe. Pogorszeniu ulega również efektywność szczepień. Negatywny wpływ toksyn grzybowych na układ odpornościowy jest wielokierunkowy, obserwuje się np. osłabienie funkcji fagocytarnych makrofagów, oraz zmniejszenie produkcji przez te komórki cytokin. Mają one również wpływ na reakcje zapalne będące częścią działań obronnych organizmu. Szereg mikotoksyn ma wpływ na produkcję przeciwciał. Na przykład u wielu gatunków zwierząt pod wpływem deoksyniwalenolu (DON) obserwuje się wzrost poziom IgA w surowicy krwi, przy jednoczesnym spadku zawartości IgM i IgG.  
    Kontrola problemu mikotoksyn rozpoczyna się od grzybów polowych, które produkują toksyny (dobór odpowiednich odmian odpornych na choroby grzybowe, przestrzeganie zasad agrotechniki), kolejnym etapem jest doskonalenie technologii przechowywania i konserwowania pasz oraz neutralizacja mikotoksyn występujących w paszach i mieszankach paszowych. W praktyce żywieniowej stosowane są dodatki paszowe (detoksykanty) wiążące toksyny grzybowe, które są następnie wydalane z przewodu pokarmowego.  
    Wśród dostępnych rozwiązań można wymienić proste produkty zawierające absorbenty oraz złożone dodatki, które w swoim składzie zawierają obok absorbentów inne komponenty, jak np. enzymy, ściany drożdży, ekstrakty roślinne i inne. Dobry detoksykant powinien odznaczać się następującymi właściwościami: zdolność absorpcji szerokiego spektrum mikotoksyn, mała dawka, szybkie i dokładne mieszanie z paszą, stabilność w procesach przetwarzania pasz (granulowanie) i przechowywania. Powinien on ponadto odznaczać się brakiem powinowactwa do witamin, składników mineralnych i innych składników pokarmowych. Wysoka stabilność w szerokim zakresie pH, biodegradacja po wydaleniu z przewodu pokarmowego, bezpieczeństwo dla ludzi i zwierząt oraz brak wpływu na pobieranie paszy, to kolejne cechy jakimi powinien charakteryzować się detoksykant (Devegowda i Murthy 2005).  
 
 
Podsumowanie
W podsumowaniu należy stwierdzić, iż w praktyce wzmacnianie systemu odpornościowego poprzez żywienie polega głównie na dokładnym bilansowaniu dawek pokarmowych oraz stosowaniu bardzo dobrej jakości premiksów i dodatków paszowych. Dotyczy to zarówno ilości jak i jakości stosowanych witamin i mikroelementów. Istotna jest forma mikroelementów i witamin, która decyduje o ich biodostępnością (połączenia mineralne i organiczne mikroelementów, tlenki, siarczany, różne sposoby stabilizacji witamin). Wzmacnianie układu immunologicznego uzyskuje się również poprzez stosowanie zwiększonego, a nawet dużego poziomu niektórych witamin (np. E, C) i mikroelementów (np. Zn, Mn). W ostatnim okresie wzrasta rola wielu dodatków paszowych w stymulowaniu odporności drobiu na choroby. Nie bez znaczenia jest również fakt konieczności stosowania w żywieniu drobiu pasz wolnych od czynników immunosupresyjnych.

Tags: chów drobiu , drób , żywienie