Co to jest ptaszyniec i skąd się wziął?
Jedną z największych plag pasożytniczych, występujących w hodowli drobiu jest maleńki roztocz, odżywiający się krwią ptaków. Pasożyt ten, znany jako ptaszyniec (Dermanyssus gallinae) – do połowy lat 90-tych występował głównie w przyzagrodowej hodowli drobiu. Gwałtowne narastanie problemu ptaszyńców w produkcji wielkotowarowej drobiu wg opinii służb weterynaryjnych związane jest z wykorzystywaniem klatek hodowlanych, sprowadzanych z krajów zachodnich (głównie Holandii i Niemiec) jako sprzęt po likwidowanych klatkowych systemach chowu kur niosek. Ogromne ilości niemal niezauważalnych roztoczy przenoszone były wraz z elementami metalowych klatek, schowane w zamkniętych profilach konstrukcyjnych, załamaniach i połączeniach elementów. Ptaszyniec charakteryzuje się ogromną umiejętnością przystosowywania do warunków, w jakich zmuszony jest przebywać i pozbawiony pokarmu i żywiciela może bez szkody dla organizmu przetrwać przez okres kilku miesięcy w stanie głębokiego uśpienia, zachowując pełną zdolność do żerowania i rozmnażania natychmiast z chwilą pojawienia się żywiciela.

Najlepsze warunki rozwoju stwarzają ptaszyńcom wielkotowarowe systemy chowu drobiu. Temperatura utrzymywana zazwyczaj na poziomie ok. 20 do 25°C stwarza ptaszyńcom idealne warunki rozwoju populacji. Brak systematycznej dezynsekcji może doprowadzić do niewyobrażalnego wprost namnożenia się pasożytów, które żerując na drobiu powodują znaczne straty, związane głównie z pogorszeniem się kondycji fizycznej ptaków.

Czym zwalczać ptaszyńca?
Do zwalczania ptaszyńców stosowano różne preparaty. Skuteczność dostępnych na rynku preparatów oraz metod zwalczania tych pasożytów również jest bardzo zróżnicowana. Kilka lat temu na rynku pojawił się produkowany przez firmę Asplant – Skotniccy Sp.j. preparat pod nazwą SCORPION, zawierający 38% karbarylu oraz 0,8% alfacypermetryny jako substancje biologicznie czynne. W większości przypadków stosowanie Scorpiona dawało dobre efekty. Na dzień dzisiejszy ze względu na wycofanie z rynku karbarylu, preparat nie jest już oferowany. Firma Asplant – zdając sobie sprawę z wagi problemu – bardzo mocno zaangażowała się w jego rozwiązanie, próbując opracować taki skład i formę preparatu, aby skuteczność zwalczania tego uciążliwego pasożyta była możliwie maksymalna. W podjętych szeroko pracach badawczo-wdrożeniowych wykorzystywano nie tylko badania naukowe, ale i indywidualne doświadczenia i spostrzeżenia użytkowników preparatów produkowanych przez firmę. W ten sposób m.in. powstawały i nadal powstają nie tylko kolejne wersje preparatów, przeznaczonych do zwalczania ptaszyńca, a także metody jego zwalczania.
 Dzięki współpracy z Państwowym Instytutem Weterynaryjnym w Puławach opracowano nowy preparat, który jako jedyny z kilkunastu testowanych dostępnych na rynku insektycydów okazał się wysoce skutecznym w zwalczaniu Dermanyssus gallinae. Preparat ten pod nazwą GALTOX B, jest zarejestrowany w  Urzędzie Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych.
 Formułę GALTOXU B opracowano w taki sposób, aby wykorzystać wszystkie zdobyte do tej pory doświadczenia w skutecznym zwalczaniu ptaszyńca. Preparat jest formą płynną do sporządzania emulsji wodnej i jako substancja biologicznie czynna zawiera 20% fenitrotionu, 2% alfacypermetryny oraz 7% dichlorfosu. W odróżnieniu od Scorpiona działa nie tylko kontaktowo, ale i oddechowo – w sposób analogiczny, jak samoopróżnialny aerozol AEROFUM, a ponadto zawiera dodatki, działające jak Astick Forte. W tym sensie GALTOX B należy traktować jako kompilację Skorpiona, Aerofumu i Asticku Forte (Trzy w Jednym!).

Jak zwalczać ptaszyńca?
Dezynsekcja ferm drobiarskich jest bardzo trudna. Jest rzeczą niemal niemożliwą uzyskanie dobrych efektów w zwalczaniu ptaszyńców bez równoczesnego szczegółowego rozpoznania ich biologii. Cykl rozwojowy ptaszyńców jest bardzo krótki i zależny od temperatury w pomieszczeniu. W sprzyjających warunkach trwa on nawet poniżej 7 dni. Żaden z oferowanych do zwalczania ptaszyńców preparatów nie zwalcza skutecznie wszystkich form rozwojowych tego pasożyta. Jaja ptaszyńców są odporne na zdecydowaną większość stosowanych pestycydów, toteż zabieg dezynsekcji winien być wykonywany w takich przedziałach czasowych, aby uprzedzić moment składania jaj przez dorosłe samice ptaszyńców. Jest to o tyle trudne do zdefiniowania w czasie, że cykl ten zależy w głównej mierze od temperatury panującej w pomieszczeniu inwentarskim.
 Poniżej przedstawiono kilkanaście podstawowych wskazówek i zasad, którymi powinny się kierować ekipy wykonujące zabiegi dezynsekcyjne przy zwalczaniu ptaszyńców na fermach drobiu. Zasady te opracowano w ścisłej współpracy zarówno z naukowcami z Instytutu Weterynarii w Puławach, jak i profesjonalistami skutecznie wykonującymi zabiegi zwalczania ptaszyńców na fermach drobiu.
 O czym należy pamiętać przy zwalczaniu ptaszyńców:
 1. Jednorazowy zabieg dezynsekcji nie gwarantuje zniszczenia wszystkich faz rozwojowych ptaszyńca.
 2. Pierwszy zabieg dezynsekcji powinien być wykonany w okresie 3–5 dni po usunięciu ptaków z kurnika.
 3. Aktywność ptaszyńców wzrasta wraz z temperaturą w kurnikach, a cykl rozwojowy ptaszyńców skraca się w miarę wzrostu temperatury i wzrostu ich aktywności, a wydłuża w miarę spadku temperatury w kurnikach.
 4. Termin następnego zabiegu dezynsekcji należy ustalać zależnie od temperatury w kurnikach. Należy stosować zasadę, że im wyższa temperatura, tym krótsza przerwa pomiędzy zabiegami.
 5. Należy koncentrować opryski głównie na miejscach gromadzenia się skupisk ptaszyńców, które są różne w zależności od typu hodowli. I tak:
  • w chowie ściółkowych – w budkach lęgowych, gniazdach i w ściółce,
  • na rusztach – w budkach lęgowych i na dolnych powierzchniach rusztów,
  • w chowie klatkowym – w szczelinach klatek powstałych poprzez nałożenie na siebie dwóch elementów blaszanych (np. zakładki w rynienkach karmników), wewnątrz elementów profilowanych, a także na powierzchni karmników i na pasach transmisyjnych.
  Bardzo liczne kolonie pasożytów występują też wewnątrz przewodów wentylacyjnych i przewodów nawiewu powietrza do osuszania gromadzących się odchodów.
 6. Dokładność wykonania zabiegu Galtoxem B w miejscach trudno dostępnych jest podstawowym warunkiem powodzenia zabiegu dezynsekcji.
 7. W hodowlach ściółkowych jednym z ważniejszych elementów zabiegów dezynsekcyjnych jest usunięcie ściółki (najlepiej po wcześniejszym opryskaniu jej roztworem insektycydu). Usuniętą ściółkę i wyściółkę gniazd najlepiej spalić.
 8. Z powierzchni karmideł i poideł roztocza usunąć przy pomocy pary lub wody gorącej.
 9. Budki lęgowe blaszane można opalić, albo poddać działaniu pary lub wody gorącej.
 10. Budki z dykty wymienić na nowe, albo przynajmniej kilkakrotnie spryskać roztworem Galtoxu B.
 11. Jeśli w chowie klatkowym dotarcie z opryskiem do przewodów wentylacyjnych jest niemożliwe – należy zastosować insektycyd w postaci gazowej (np. Aerofum), z zachowaniem środków ostrożności i zabezpieczeń wynikających z klasy toksyczności danego preparatu.
 12. Jeśli w fermach hodowlanych równocześnie występują gryzonie (myszy lub szczury) – przed przystąpieniem do dezynsekcji niezbędnym jest przeprowadzenie zabiegów deratyzacji. Należy bowiem pamiętać, że gryzonie stanowią doskonałe zastępcze źródło pokarmu dla ptaszyńców i w takim przypadku przeprowadzenie skutecznej dezynsekcji jest praktycznie niemożliwe.

Co zrobić, jeśli preparat okaże się nie dość skuteczny?
Często się zdarza, że przeprowadzający zabieg dezynsekcji wykonał go, zachowawszy wszystkie uwagi i zalecenia, nie osiągając mimo to zadowalających rezultatów. Dzieje się tak najczęściej wszędzie tam, gdzie preparaty oparte na tej samej substancji aktywnej stosowano wielokrotnie, w krótkich odstępach czasowych. Bardzo krótki cykl rozwojowy pasożytów i duża częstotliwość występowania kolejnych pokoleń sprzyjają uodpornianiu się ptaszyńców na daną substancję aktywną. Proces uodporniania przebiega szybciej zwłaszcza wtedy, gdy użytkownik stosuje niższe dawki preparatu od zalecanych. Przy niższych dawkach preparat działa podobnie jak szczepionka, zawierająca bakterie wywołujące chorobę, przeciwko której ma być użyta.
 W takich przypadkach skutecznym rozwiązaniem jest zastosowanie do dezynsekcji preparatów, zawierających inną substancję biologicznie czynną, której mechanizm działania na pasożyty wyraźnie różni się od mechanizmu działania dotychczas używanego preparatu. Cały problem w tym, że wybór odpowiednich środków jest niewielki. Jednym z niewielu dobrze działających na ptaszyńca preparatów jest samoopróżnialny aerozol pod nazwą AEROFUM, jednakże ze względu na jego toksyczność nie może on być zalecany do stosowania przez użytkowników, nie posiadających odpowiednich uprawnień do wykonywania zabiegów preparatami toksycznymi (T+). W tym przypadku należałoby zrezygnować z samodzielnego wykonywania zabiegów dezynsekcyjnych, zlecając je osobom do nich uprawnionym. Trzeba też zaznaczyć, że preparaty tego typu działają szybko, ale dość krótko. Byłoby niestety dużą naiwnością sądzić, że wprowadzenie na rynek Galtoxu B załatwi problem zwalczania ptaszyńca natychmiast i na zawsze. Doświadczenie uczy, że wyłączne stosowanie jednej substancji biologicznie czynnej do zwalczania tego typu patogena wcześniej, czy później wywoła oporność, toteż stosowanie zasady przemiennego zwalczania patogenów insektycydami różnych grup jest absolutnie konieczne.

Gramy w tej samej drużynie
Przedstawiając powyższe uwagi zarówno, co do preparatów do zwalczania ptaszyńców, sposobu wykonywania zabiegów jak i co do realnych, niestety zagrożeń, chciałbym, aby moje intencje zostały przez Czytelników właściwie zrozumiane. Zależy nam na tym, aby oferowane przez naszą firmę produkty były akceptowane, oraz aby pozwoliły Państwu skutecznie uporać się z plagą drobiowych pasożytów. Powodzenie naszych zamierzeń w dużej mierze zależy od dalszych, ścisłych kontaktów z naszymi klientami i mamy nadzieję, że wspólnie osiągniemy znacznie lepsze rezultaty, niż dotychczas.

W materiale wykorzystano m.in. artykuł „Dezynsekcja kurników w okresie przerw pomiędzy cyklami produkcyjnymi – podstawową metodą zwalczania inwazji ptaszyńców”, opracowany przez Tomasza Cencka, Irenę Ziomko oraz Jacka Karamona z Państwowego Instytutu Weterynaryjnego w Puławach.

Tags: pasożyty , ptaszyniec , roztocza