Dzisiejszy sposób intensywnego chowu drobiu i związana z nim produkcyjność są możliwe dzięki celowemu i zgodnemu z normami zaopatrzeniu zwierząt w witaminy zawarte w pełnowartościowych i niedrogich mieszankach paszowych. Zastosowanie dodatków paszowych bogatych w witaminy zapobiega pojawianiu się problemów związanych ze wzrostem, chorobami okresy odchowu, płodnością i zmniejszeniem wydajności, co poprawia rentowność produkcji drobiarskiej.
 Witaminy dzielą się na dwie grupy, w zależności od rozpuszczalności w wodzie (B1, B2, PP, B4, B6, B9, H, B10, B12, C), lub w tłuszczach (A, D, E, K). W niewielkim stopniu są gromadzone w organizmie; tylko rozpuszczalne w tłuszczach w ograniczonych ilościach są akumulowane w tkankach, głównie w wątrobie. Przy obecnym sposobie żywienia drobiu rzadko kiedy spotyka się przypadki niedoboru witamin. Generalną zasadą jest, że nie uwzględnia się zawartości witamin w komponentach paszy, a wprowadza się je do mieszanek w zalecanych ilościach w postaci premiksów witaminowych.

Witamina A (retinol)
Witamina ta występuje jedynie w materiałach paszowych pochodzenia zwierzęcego (tran, mleko pełne, mączka rybna). Materiały paszowe pochodzenia roślinnego zawierają jedynie prekursory witaminy A – karotenolidy. Dominujący wśród nich ββ-karoten stanowi ponad 90% ich ilości. Bogate w ββ-karoten są głównie zielonki, a z okopowych – marchew. Organizm zwierzęcy w różnym stopniu może przetwarzać zróżnicowane formy karotenoidów w witaminę A.
 Witamina A odgrywa ważną rolę w procesach widzenia. Chroni błony śluzowe dróg oddechowych, pokarmowych i rozrodczych oraz skórę przed wtargnięciem zarazków. Bierze udział w procesie regeneracji komórek nabłonka i skóry. Stymuluje wzrost, zdrowie i płodność zwierząt. Bierze udział w procesie spermatogenezy. Uczestniczy w procesie syntezy hormonów kory nadnerczy oraz przemianie białek, tłuszczów i węglowodanów. Wysokie dawki witaminy A powodują wzrost ilości przeciwciał i poprawę odporności organizmu.
 Przyswajalność witaminy A obniża niedobór białka w paszy oraz obecność azotanów i wysoki poziom siarczanów.
 Niedobór witaminy A powoduje tzw. kurzą ślepotę oraz przyczynia się do uszkodzenia błon śluzowych przewodu pokarmowego, moczo-płciowego, oddechowego oraz zaniku nabłonka kanalików nasiennych u kogutów, zaś u kurek prowadzi do obniżenia wylęgowości jaj. Zbyt mały poziom witaminy A w paszy ogranicza przyrosty masy ciała oraz zwiększa podatność ptaków na choroby. Nadmiar witaminy może być toksyczny. Powoduje mniejsze spożycie paszy, spadek masy ciała, zmniejszenie wytrzymałości kości, obrzęk powiek, a nawet śmierć.

Witamina D (kalciferol)
Witamina D w formie naturalnej występuje w nielicznych paszach, jak mleko, mączki rybne oraz w sianie suszonym na słońcu. Spośród związków wykazujących działanie witaminy D, znaczenie mają witamina D2 oraz D3. Organizm ptaka może samodzielnie syntetyzować witaminę D2 pod wpływem działania promieni słonecznych.
 Witamina D reguluje metabolizm wapnia i fosforu, a w szczególności wzmacnia wchłanianie wapnia i fosforu z jelita, reguluje wydalanie tych pierwiastków przez nerki, steruje odkładaniem się wapnia i fosforu w kościach i poprawia proporcje wymiany wapnia i fosforu. Witamina D jest szczególnie ważna, gdy całkowite zaopatrzenie w wapń lub fosfor albo stosunek wapnia do fosforu w paszach nie są optymalne. Niedobór witaminy D prowadzi do zaburzeń w metabolizmie wapnia i fosforu, niedostatecznego odkładania się wapnia w rosnących kościach (krzywica), zaburzeń we wzroście oraz obniżenia twardości skorup jajowych.
 Nadmiar witaminy D wywołuje odwapnienie kości i sprawia, że osadza się on w tkankach miękkich np. w naczyniach krwionośnych. Gromadzenie witaminy D w tkankach jest niewielkie.

Witamina E (tokoferol)
Witamina E występuje głownie w zielonkach, ziarnie zbóż, nasionach oleistych oraz w mączce rybnej. Witamina ta wykazuje działanie przeciwutleniające, stabilizując podatne na utlenianie nienasycone kwasy tłuszczowe, witaminy, karotenoidy oraz związki pośrednie, powstające podczas przemian węglowodanów. Warunkuje prawidłową przemianę w mięśniach i wątrobie, steruje przemianą kreatynową. Odpowiedzialna jest za tworzenie się przeciwciał. Zapobiega zwyrodnieniom wątroby oraz degeneracji mięśni, współdziałając z witaminą C. Zwiększa odporność na stres cieplny. W usuwaniu wolnych rodników z błon komórkowych współdziała z selenem poprzez enzym peroksydazę glutationu.
 Niedobór witaminy E prowadzi do zaburzeń płodności oraz do zmian w systemie nerwowym. Przy niedoborze witaminy E tworzą się nadtlenki i wolne rodniki, które uszkadzają mięsień sercowy, powodując nawet nagłe zejście śmiertelne. Uszkadzają też mięśnie szkieletowe. W przypadku drobiu, na skutek zwiększonej przepuszczalności naczyń krwionośnych dochodzi do encefalomalacji – niedoborowego rozmiękczenia mózgu, a zwłaszcza krwotoków i obrzęków w obrębie móżdżku. Zewnętrznymi objawami są nieskoordynowane ruchy i niewłaściwe trzymanie głowy. Nadmiar witaminy E powoduje zwiększony popyt na witaminy A oraz D. Dawki witaminy E przekraczające wynikające z potrzeb fizjologicznych zaopatrzenie, poprawiają cechy przechowalnicze mięsa i jego wyrobów.
 

Witamina K (filochinon)
Witamina ta występuje w zielonkach, ziemniakach, w nasionach roślin strączkowych i mączce rybnej. Częściowo może być syntetyzowana przez mikroflorę przewodu pokarmowego, jednak u drobiu, z racji krótkich jelit, jest ona ograniczona i nie pokrywa zapotrzebowania ptaków na tę witaminę.
 Bierze udział w syntezie białek odgrywających istotną rolę w procesie krzepnięcia krwi. Niedobór witaminy K powoduje zaburzenia w krzepnięciu krwi, łatwe pękanie naczyń krwionośnych, ponadto powstające krwiaki w tkance mięśniowej powodują znaczne straty w zakładach przetwórstwa mięsnego. Niedoborowe zaopatrzenie w witaminę K przyczynia się do zwiększonego zamierania zarodków u kur hodowlanych. Nawet u już wyklutych piskląt bardzo niski poziom witaminy K i wynikająca z niego zwiększona skłonność do krwotoków prowadzi do względnie wysokiej śmiertelności.

Witamina B1 (tiamina)
Witamina B1 występuje dość powszechnie w paszach roślinnych. Szczególnie dużo jej jest w drożdżach, zbożach i śrutach poekstrakcyjnych z nasion roślin oleistych. Ubogie w witaminę B1 są wysłodki, mączki zwierzęce oraz niektóre śruty.
 Witamina ta reguluje przemianę węglowodanów. Pobudza wytwarzanie erytrocytów, warunkuje niektóre czynności układu krążenia, gruczołów wewnętrznego wydzielania oraz działania tkanki nerwowej i mięśnia sercowego. Niedobór witaminy B1 powoduje zahamowanie wzrostu, charłactwo i zaburzenia w funkcjonowaniu układu nerwowego. Zakłócona zostaje przemiana węglowodanowa i gospodarka wodna organizmu. Dalszymi objawami są brak apetytu, zaburzenia w perystaltyce jelit i niedostateczne wykorzystanie energii.

Witamina B2 (ryboflawina)
Dobrym źródłem tej witaminy są zielonki, susze, drożdże, serwatka oraz pasze pochodzenia zwierzęcego. Stosunkowo ubogie w witaminę B2 są zboża, produkty uboczne młynarstwa, okopowe i pasze białkowe pochodzenia roślinnego.
 Witamina ta uczestniczy w przemianie białkowej, tłuszczowej i kwasów nukleinowych. Jest niezbędna do wzrostu i odbudowy tkanek zwierzęcych. Niedobór jej wywołuje zahamowanie wzrostu, gorsze wykorzystanie paszy, biegunki. U kurcząt typowym objawem niedoboru witaminy B2 w paszy są pazury zakrzywione do wewnątrz. Nadmiar witaminy B2 jest nieszkodliwy.
 

Witamina B4 (cholina)
Dobrym źródłem witaminy B4 są drożdże, zboża, rośliny zielone, nasiona roślin oleistych i mączki zwierzęce. Uboga jest natomiast kukurydza.
 Witamina B4 bierze udział w budowie fosfolipidów. Jest niezbędna w transporcie i przemianie tłuszczowców. Uczestniczy też w przekazywaniu bodźców nerwowych.
 W żywieniu drobiu niedobór choliny jest szczególnie silny. W zależności od stopnia prowadzi u kurcząt do perozy (wykrzywienie nóg w następstwie przemieszczenia się ścięgna Achillesa), opóźnienia wzrostu i tłuszczowego zwyrodnienia wątroby. W przypadku niosek zmniejsza się nieśność, masa jaj, co powoduje pogorszenie wylęgowości.

Witamina B6 (pirydoksyna)
Witamina B6 występuje w ziarnach zbóż, śrutach poekstrakcyjnych oraz drożdżach. Stosunkowo mało jej jest w paszach pochodzenia zwierzęcego.
 Witamina ta uczestniczy w przemianie białek, węglowodanów, tłuszczów i związków mineralnych. Niedobór tej witaminy powoduje zahamowanie wzrostu, charłactwo, zmiany w obwodowym i centralnym układzie nerwowym, ograniczenie produkcji białek, uszkodzenia wątroby i serca, pogorszenie wyników inkubacji i wylęgowości. Zapotrzebowanie na witaminę B6 wzrasta w przypadku stosowania dawek bogatych w białko i energię. Nadmiar tej witaminy nie jest szkodliwy.

Witamina B9 (kwas pantotenowy)
Witamina ta praktycznie występuje we wszystkich paszach. Szczególnie bogate są drożdże, susze z roślin zielonych, zboża i śruty poekstrakcyjne. Stosunkowo ubogie w kwas pantotenowy są jęczmień i kukurydza.
 Witamina B9 jako składnik koenzymu A, bierze udział w przemianach białek, węglowodanów i tłuszczów. Wpływa na syntezę cholesterolu, hormonów sterydowych oraz kwasów tłuszczowych. Witamina B9 jest niezbędna do prawidłowego funkcjonowania układu pokarmowego, skóry i błon śluzowych. Uczestniczy też w syntezie witaminy C.
 Niedobór witaminy B9 występuje rzadko. U drobiu obserwuje się zmiany skórne w postaci krost na dziobie i wokół oczu. Czasami występują też zaburzenia w koordynacji ruchu. U kur może mieć miejsce zmniejszona nieśność i niezadowalające wyniki wylęgowości. Nadmiar witaminy B9 nie jest szkodliwy.

Witamina B10 (kwas foliowy)
Witamina B10 występuje praktycznie we wszystkich paszach, szczególnie w drożdżach, suszu z lucerny, mączce rybnej, otrębach pszennych, poekstrakcyjnej śrucie sojowej i w rzepaku. Wszystkie zboża i mączki rybne są ubogie w kwas foliowy.
 Bierze udział w wielu reakcjach przemiany białek i kwasów nukleinowych. Wraz z witaminą B12 i witaminą C uczestniczy w tworzeniu hemoglobiny w erytrocytach oraz przeciwciał odpornościowych. Niedobór kwasu foliowego powoduje anemię, która jest jeszcze bardziej wyraźniejsza, gdy występuje niedobór witaminy B12. Mogą pojawiać się zakłócenia we wzroście oraz biegunki na skutek uszkodzeń ścian jelit, a dalej zakłócenia w reprodukcji, które w przypadku drobiu prowadzą do słabej wylęgowości. U ptaków na niedobór kwasu foliowego może wskazywać niedostateczne opierzanie się, odbarwianie się kolorowych piór i uszkodzenia nóg podobne jak w perozie i niska nieśność.
 

Witamina B12 (cyjanokobalamina)
Witaminę B12 zawierają tylko pasze pochodzenia zwierzęcego: mączki rybne, mleko w proszku, sproszkowana serwatka i inne.
 Witamina B12 ma znaczenie w procesach wzrostu, tworzenia się krwi, jest niezbędna do przemiany białek i syntezy kwasów nukleinowych. Warunkuje aktywność przeciwciał i soków trawiennych. Potrzebna jest do prawidłowego wzrostu oraz bierze udział w syntezie aminokwasów.
 Niedobór witaminy B12 w dawce pokarmowej może powodować zaburzenia we wzroście oraz złe wykorzystanie paszy. U drobiu ponadto, prowadzi do zwiększonej obumieralności zarodków i wzrostu śmiertelności wyklutych kurcząt. W przypadku dłużej trwającego deficytu witaminy B12 może także dojść do spadku nieśności.

Witamina H (biotyna)
Witamina H występuje w roślinach, jednak w znikomych ilościach. Najwięcej jej znajduje się w drożdżach, melasie oraz mączce rybnej. W ziarnie zbóż występuje w formie trudno przyswajalnej.
 Witamina ta jest aktywatorem enzymów biorących udział w syntezie kwasów tłuszczowych, w procesie glikogenezy a także w przemianie białek. Uczestniczy w syntezie witaminy C. Niedobór biotyny hamuje wzrost zwierząt na skutek zakłóconej przemiany węglowodanów, tłuszczy i białek. Ponadto u drobiu ma miejsce słabe opierzanie się, występują dermatozy, szczególnie w okolicach pazurów, nóg i kącikach dzioba. Występuje utrata apetytu, powolny wzrost, obrzmienie powiek, peroza, niska wylęgowość, słabość nóg oraz syndrom otłuszczonej wątroby i nerek. Liczne doświadczenia dowiodły, że biotyna w formie związanej jest słabo wykorzystywana przez drób, szczególnie przez indyki.

Witamina PP (niacyna, kwas nikotynowy)
Witamina PP występuje we wszystkich paszach pochodzenia roślinnego, szczególnie w drożdżach, otrębach, zielonce i śrutach poekstrakcyjnych. Niewiele tej witaminy znajduje się w kukurydzy, życie, owsie i produktach mlecznych.
 Wchodzi w skład enzymów uczestniczących w procesach oksydoredukcyjnych przemiany białek, tłuszczów oraz węglowodanów. Jest niezbędna do prawidłowego funkcjonowania skóry, błon śluzowych i przewodu pokarmowego. Objawami niedoboru witaminy PP są zmiany skórne, choroby żołądka i jelit, opóźnienie wzrostu, zaburzenia w tworzeniu się piór, zmniejszona nieśność, zapalenia i owrzodzenia błon śluzowych oraz zmiany w stawach, podobne do perozy.

Witamina C (kwas L-askorbinowy)
Witamina C występuje w niewielu paszach. Są to ziemniaki, buraki, rośliny zielone i mleko w proszku.
 Witamina ta uczestniczy w budowie hormonów sterydowych oraz w krzepnięciu krwi. Wzmaga odporność organizmu w czasie upałów, współdziała z witaminami E i B1. Zapewnia prawidłowy rozwój tkanki łącznej.
 Niedobór witaminy C powoduje zaburzenia wzrostu i płodności oraz zwiększoną podatność na infekcje oraz spontaniczne krwawienie z błon śluzowych. U niosek ma miejsce zmniejszona stabilność skorupy jaj, szczególnie obserwowana podczas stresu cieplnego. Nadmierny dodatek witaminy C jest usuwany z moczem.
 Dodatek witaminy C do dawki pokarmowej szczególnie wskazany jest przy zmianie pasz, przed i po transporcie, przy zakażeniach pasożytniczych oraz podczas upalnych miesięcy letnich.

Tags: gospodarka paszowa , witaminy , żywienie