Składniki mineralne mają kluczowe znaczenie dla zdrowia i produkcji drobiu. Omawiane poniżej elektrolity warunkują podstawę prawidłowych procesów metabolizmu komórkowego, stąd ważny jest ich odpowiedni udział w dawce pokarmowej.

Prawidłowo zbilansowana dawka pokarmowa powinna zawierać związki budulcowe i energetyczne, przyczyniające się do syntezy białka na poziomie komórkowym. Aby taka synteza mogła odbywać się prawidłowo w organizmie ptaka niezbędne są także pierwiastki umożliwiające przedostanie się składników odżywczych do komórki organizmu i odprowadzenie z niej produktów przemiany materii. Pierwiastki te noszą nazwę elektrolitów, występują w organizmie ptaków w postaci zjonizowanej, częściowo w płynach zewnątrzkomórkowych a częściowo wewnątrzkomórkowych.
Elektrolity biorą udział w szeregu przemian metabolicznych zachodzących w organizmie na poziomie komórkowym, najważniejsze z nich to: sód (Na+), potas (K+) oraz chlor (Cl–).

Sód (Na+)
Jest głównym kationem płynu zewnątrzkomórkowego. Ilość sodu występująca w przestrzeni poza komórkowej wynosi aż 91%, pozostałe 9% znajduje się wewnątrz komórek. Zawartość Na w komórkach waha się w dość szerokich granicach w zależności od rodzaju tkanki. Wyróżnić możemy dwie pule sodu w organizmie: łatwo i trudno wymienialną. Sód łatwo wymienialny stanowi ok. 2/3 całkowitej ilości tego pierwiastka, z czego 16% znajduje się w osoczu krwi. Pula trudno wymienialna to 1/3 pozostałego sodu zdeponowana głównie w kościach.
 Sód po dostarczeniu do organizmu jest wchłaniany w jelicie cienkim a wydalany przez nerki, przewód pokarmowy i skórę. Zawarty w osoczu wywiera znaczący wpływ na utrzymanie ciśnienia osmotycznego oraz utrzymanie prawidłowych relacji pomiędzy nim a jonami potasu i chloru. Dodatkową funkcją Na w organizmie jest antagonistyczne oddziaływanie na enzymy komórkowe aktywowane przez jony magnezu i potasu oraz pośredni wpływ na rozwój tkanki kostnej. Obniżenie poziomu sodu w organizmie określa się jako hiponatremia, która może być spowodowana utratą tego pierwiastka na skutek małej podaży bądź nadmiernej ilości wody w przestrzeni międzykomórkowej. Wzrost stężenia Na to z kolei hipernatremia, występująca najczęściej w wyniku nadmiernego parowania, wymiotów, biegunek lub nadmiernej podaży jonów sodu. Skutkiem hipernatremii jest wzrost ciśnienia osmotycznego płynu zewnątrzkomórkowego, co może doprowadzić do odwodnienia komórki.

Potas (K+)
W odróżnieniu od sodu spełnia rolę głównego kationu kontrolującego ciśnienie oraz objętość płynu wewnątrzkomórkowego. Zawartość potasu kształtuje się na poziomie 10% w przestrzeni wewnątrzkomórkowej z czego 1-2% znajduje się w płynie zewnątrzkomórkowym a reszta w kościach. Ilość K w tkankach zależy przede wszystkim od ilości zgromadzonego w organizmie tłuszczu. Im więcej tłuszczu tym dostępność potasu staje się gorsza. Dostarczany wraz z pokarmem K wchłaniany jest biernie z dwunastnicy i jelita czczego do krwi skąd dostaje się do płynu wewnątrz i zewnątrzkomórkowego. Potas usuwany jest głównie przez nerki i w mniejszym stopniu przez przewód pokarmowy. Rola K w organizmie ptaków to przede wszystkim przeciwstawność do jonów sodowych w układzie zewnątrz i wewnątrzkomórkowym. Podobnie jak w przypadku sodu, potas bierze udział w aktywacji niektórych enzymów czy przemianie mikroelementów takich jak fosfor.
 Regulacja procesu wydalania K jest dużo bardziej uboga niż wydalanie sodu. Niedobór potasu (hipokaliemia) wpływa na zmniejszenie ciśnienia osmotycznego płynu wewnątrzkomórkowego i przesunięcie wody z wnętrza komórek na zewnątrz. Objawy niedoboru możemy zaobserwować głównie w mięśniach, nerkach i układzie nerwowym. Nadmiar tego pierwiastka nazywany hiperkaliemią jest związany ze zbyt dużą podażą K do organizmu i skutkuje najczęściej porażeniem mięśni szkieletowych i mięśnia sercowego.

Chlor (Cl–)
Jest jonem ujemnym, głównym anionem płynu zewnątrzkomórkowego. Jedynie 15% chloru znajduje się w płynie wewnątrzkomórkowym. Stężenie jonu chlorowego w organizmie jest bardzo zróżnicowane. Metabolizm chloru jest ściśle powiązany z metabolizmem sodu. Podstawowe funkcje Cl to regulacja oddziaływań jonowych poza komórką i wpływ na stężenie jonów wodorowych. Chlor bierze też udział w syntezie kwasu solnego a więc ma wpływ na stopień trawienia białka pasz, jego kwaśny odczyn powoduje, że warunkuje on biodostępność innych składników mineralnych ze światła przewodu pokarmowego. Ponadto jon ten wpływa na zagęszczenie krwi czy wraz z Na+ i K+ na proces tworzenia się tkanki chrzęstnej.
 Chlor resorbowany jest w jelicie cienkim i w większości (ok. 98%) wydalany z moczem. Niedobór chloru w organizmie nazywany hipochloremią wiąże się z obniżeniem jonów Cl– we krwi, obniżeniem jonów H+ i wzrostem jonów HCO3–. Hiperchloremia, czyli podwyższony poziom Cl wiąże się głównie z utratą z organizmu wodorowęglanów HCO3–.

 Za wyjątkiem wymienionych wcześniej skrajnych przypadków niedoboru jonów organizm ptaków toleruje wahania stężeń każdego z nich dzięki wyspecjalizowanym mechanizmom regulacyjnym. Najbardziej znanym układem regulującym stężenia jest pompa sodowo-potasowa uczestnicząca przy pomocy ATP w aktywnym transporcie i koncentracji wewnątrz komórki potasu, oraz usuwaniu na zewnątrz sodu. Sód jest pierwiastkiem deficytowym, dlatego istnieje jego ciągła resorbcja w kanalikach nerkowych przy użyciu wyspecjalizowanych układów hormonalnych. Wchłanianie zwrotne sodu jest także sprzężone z regulacją potasu w organizmie.

Potas dostarczany jest ptakom wraz z paszami pochodzenia roślinnego, które zawierają go na tyle dużo, że bardzo często te ilości przekraczają zapotrzebowanie organizmu. Inaczej wygląda sytuacja w przypadku sodu oraz chloru, których zawartość np. w zbożach jest bardzo niska [tab. 1]. Konieczne wówczas jest wzbogacanie mieszanek paszowych przy użyciu NaCl. Sól kuchenna ze względu na łatwą rozpuszczalność i bardzo dobrą przyswajalność w przewodzie pokarmowym jest doskonałym źródłem jonów sodu, pozwala również na dostarczenie do organizmu innego ważnego pierwiastka chloru. Hodowca powinien wiedzieć, że bezpieczna ilość stosowanej soli nie powinna przekroczyć 1% w 1 kg przygotowywanej karmy, co w praktyce przekłada się na odpowiednio dla sodu i chloru – 4 i 6 g.
 Elektrolity podawane ptakom w postaci soli rozpuszczonych w wodzie powinny być stosowane przede wszystkim w stanach zaburzeń fizjologicznych. Nie należy stosować tej metody jako podstawowego źródła tych pierwiastków.
 Koncentracja omawianych wcześniej jonów w organizmach ptaków wykazuje zróżnicowanie głównie przy podziale na tkanki i organy, ich poziom w odniesieniu do 1kg masy ciała jest raczej stały i ulega jedynie nieznacznej zmianie wraz z wiekiem [tab. 2].

 Zawartość poszczególnych elektrolitów w całym jaju kształtuje się na zbliżonym poziomie. Zróżnicowanie można zaobserwować jedynie przy podziale na poszczególne elementy morfologiczne jaja [tab. 3]
 Zaspakajanie potrzeb pokarmowych ptaków w zakresie omawianych elektrolitów w praktyce stanowi zagadnienie niezwykle ważne i jednocześnie trudne. Dlatego najbardziej właściwe jest dobieranie możliwie jak największej liczby źródeł tych pierwiastków jako komponentów mieszanek paszowych.

Tags: fizjologia , żywienie