Występujące latem upały są uciążliwe zarówno dla ludzi, jak i dla zwierząt gospodarskich. W pomieszczeniach inwentarskich dla trzody chlewnej często dochodzi do nadmiernego wzrostu temperatury, która działając przez dłuższy czas na zwierzęta może wywołać u nich hipertermię, określaną potocznie jako stres cieplny, objawiający się spadkiem produkcyjności i osłabieniem aktywności rozpłodowej zwierząt.

Co to jest stres?
 Stres jest odpowiedzią obronną organizmu wywołaną działaniem szkodliwych czynników środowiska hodowlanego, zaburzających stan homeostazy. Reakcja ustroju jest zależna od wielu czynników takich jak: rasa, wiek, system utrzymania, żywienie czy zagęszczenie zwierząt w kojcu. Stres jest złożoną reakcją, w której można zaobserwować zmiany zarówno w procesach fizjologicznych, jak i behawioralnych.
 Źródłem stresu w chowie trzody chlewnej mogą być: niewłaściwe żywienie, choroby, brak poczucia bezpieczeństwa, transport oraz pozaoptymalne parametry zoohigieniczne, w tym temperatura powietrza.
 Sytuacja stresowa wymusza na organizmie szereg działań adaptacyjnych. W pierwszej fazie stresu następuje pobudzenie nerwowe, wzrost ciśnienia krwi i ciepłoty ciała oraz hiperglikemia. Organizm znajdujący się pod wpływem oddziaływania czynników stresogennych dąży do adaptacji środowiskowej, w której podstawową rolę odgrywają ośrodkowy układ nerwowy i kora nadnerczy. Stymulacja osi przysadkowo-nadnerczowej powoduje zwiększenie poziomu glikokortykoidów w osoczu krwi, co działa korzystnie poprzez uruchomienie lipolizy i dostarczenie energii do procesów adaptacyjnych. Jednak długotrwałe działanie czynników stresogennych powoduje utrzymywanie się wysokiego poziomu glikokortykoidów, co z kolei prowadzi do osłabienia barier immunologicznych i wyniszczenia organizmu.

Temperatura ciała świń
 Świnie należą do zwierząt endotermicznych, czyli stałocieplnych, a ich temperatura ciała wynosi średnio 38,5°C. U prosiąt jest nieco wyższa i może dochodzić do 40°C. W sytuacjach braku komfortu termicznego tracą zbyt dużo ciepła lub mają problemy z jego oddawaniem na zewnątrz organizmu. Spośród zwierząt gospodarskich świnie są szczególnie wrażliwe na wysokie temperatury, gdyż posiadając stosunkowo grubą warstwę tłuszczu podskórnego mają ograniczone możliwości regulacji ciepłoty ciała.

Gdy rośnie temperatura...
 Temperatura powietrza ma wpływ na intensywność wymiany cieplnej organizmu. Przy wzroście temperatury szybkość procesów przemiany materii w organizmie maleje. Uwarunkowania fizjologiczne organizmu sprawiają, że trzoda chlewna jest bardzo wrażliwa na wysoką temperaturę. U zwierząt poddanych dłuższemu oddziaływaniu zbyt wysokiej temperatury dochodzi do zachwiania równowagi cieplnej w organizmie. Następuje wzrost ciepłoty ciała i zwiększa się liczba oddechów. Wysoka temperatura powoduje otępienie, chwiejny chód i nadmierne wydalanie moczu. Skutkiem skrajnego przegrzania jest pojawienie się reakcji stresowych, prowadzących często do udaru cieplnego i padnięć zwierząt. Wrażliwość świń na działanie wysokich temperatur zależy w dużej mierze od masy ciała, intensywności żywienia i systemu utrzymania. Wzrost ciepłoty ciała do 42-43°C kończy się zazwyczaj śmiercią zwierzęcia.
 U tuczników, loch i knurów zakres wartości temperatur krytycznych, wywołujących hipertermię mieści się w granicach od 25°C przy utrzymaniu w systemie ściołowym do 35°C przy utrzymaniu na podłodze betonowej.

Mechanizmy obrony przed ciepłem
 Zwierzęta stałocieplne posiadają cztery mechanizmy fizjologiczne umożliwiające oddawanie nadmiaru ciepła z organizmu. Proces ten może odbywać się poprzez: promieniowanie, konwekcję, przewodzenie i parowanie. Utrata ciepła przez promieniowanie zachodzi wówczas, gdy istnieje różnica temperatur między temperaturą skóry zwierzęcia a temperaturą obiektów otaczających (np. ściany budynku). Ilość ciepła oddawanego drogą promieniowania może dochodzić do 40-50%. Jednak skuteczność ochładzania organizmu zmniejsza się w sytuacji zbyt dużego zagęszczenia zwierząt w kojcu. Efektywną drogą oddawania nadmiaru ciepła z organizmu jest unoszenie, czyli konwekcja. W czasie kontaktu skóry z otaczającym powietrzem, organizm może pozbyć się nawet 40% ciepła. Z kolei przez przewodzenie, czyli leżenie na wilgotnym i chłodnym podłożu świnie trąca około 5-10% ciepła.
 Jeżeli temperatura powietrza wzrasta powyżej 25°C, to możliwości oddawania ciepła na drodze promieniowania, konwekcji czy przewodzenia ulegają istotnemu zmniejszeniu. W tak skrajnej sytuacji zaczynają funkcjonować behawioralne reakcje termoregulacyjne, będące pierwotną formą adaptacji do środowiska termicznego. U świń podstawową reakcją behawioralną mającą na celu zwiększenie strat ciepła z organizmu jest nurzanie się w wodzie i błocie. Przejście wody znajdującej się na powierzchni skóry ze stanu płynnego w stan gazowy wymaga dostarczenia dużej ilości energii cieplnej, toteż parowanie jest jednym z najbardziej skutecznych sposobów ochrony przed stresem cieplnym. Wyparowanie 1 kg wody z powierzchni skóry związane jest z pobraniem 580 kcal ciepła, co powoduje wzrost różnicy temperatury między skórą a wnętrzem organizmu oraz skórą a otoczeniem. Taka sytuacja ułatwia przepływ i oddawanie nadmiaru ciepła z wnętrza organizmu na zewnątrz.

Uff, jak gorąco!
 Latem w pomieszczeniach inwentarskich dla trzody chlewnej często dochodzi do nadmiernego wzrostu temperatury, która może wywoływać stres cieplny. Na odczuwanie przez zwierzęta ciepła w sposób znaczący wpływają dwa czynniki mikroklimatyczne: temperatura i wilgotność. Według zaleceń zootechnicznych w pomieszczeniach dla trzody chlewnej zawartość pary wodnej powinna wynosić od 65 do 75% wilgotności względnej powietrza. Niekorzystnie na organizm działa wysoka temperatura w połączeniu z wysoką wilgotnością, powodując zaburzenia w termoregulacji, czego końcowym efektem jest stres cieplny, którego pierwszymi symptomami są: ospałość zwierząt i przyspieszone oddechy. W wysokiej temperaturze panującej w chlewni tuczniki tracą apetyt, co prowadzi do spadku przyrostów dziennych i wydłużenia okresu tuczu.
 W przypadku loch bardzo ważną rolę w rozrodzie odgrywa zapewnienie odpowiedniej temperatury środowiska. Przy prawidłowym żywieniu niskie temperatury nie mają istotnego wpływu na efektywność rozrodu. Temperatura w pomieszczeniach dla loch luźnych i niskoprośnych powinna wynosić 14-20°C, a dla loch wysokoprośnych 15-25°C. Z kolei lochy karmiące możemy utrzymywać w temperaturze 18-25°C.
 Temperatura powietrza przekraczająca 25°C wpływa negatywnie na rozród, wywołując zaburzenia związane z brakiem lub osłabieniem objawów rui. Stres cieplny obniża przeżywalność zarodków w pierwszych 2-3 tygodniach ciąży i utrudnia ich zagnieżdżenie się w macicy. W końcowym okresie ciąży może być także bezpośrednią przyczyną zamierania płodów. U loch karmiących w warunkach przegrzania ma miejsce osłabienie apetytu, obniżenie mleczności oraz zmiana składu siary i mleka, co wpływa negatywnie na wzrost i rozwój prosiąt.
 Wysokie temperatury niekorzystnie wpływają także na knury, u których łatwo dochodzi do przegrzania jąder w wyniku czego występują zaburzenia w przebiegu procesu spermatogenezy. Przegrzanie powoduje osłabienie libido knura, zmniejsza ruchliwość i koncentrację plemników oraz pogarsza ich jakość i żywotność. W efekcie ulga obniżeniu przydatność rozpłodowa i przy wykorzystaniu takiego rozpłodnika do krycia, skuteczność zapłodnienia jest bardzo niska. Niepłodność u samca może wystąpić nawet po 2 tygodniach od zaistnienia stresu termicznego i utrzymywać się przez kilkanaście dni.

Chłodzenie budynków
 Chcąc uniknąć niekorzystnego wpływu wysokich temperatur na świnie można stosować różne sposoby umożliwiające schłodzenie budynków. Do najpopularniejszych należy zaliczyć: zacienianie obiektów inwentarskich poprzez sadzenie drzew, przysłanianie okien w pomieszczeniach oraz dobre izolowanie termiczne dachów i ścian.
 W chlewniach z wentylacją mechaniczną można zwiększyć prędkość przepływu powietrza. Duża prędkość ruchu powietrza powoduje intensywne oddawanie ciepła z organizmu. Latem ruch powietrza jest czynnikiem korzystnym, stymulującym ochładzanie i chroniącym świnie przed przegrzaniem. Przyjmuje się, że w budynkach dla trzody chlewnej prędkość ruchu powietrza nie powinna przekraczać latem 0,3 m/s.
 Jednak w bardzo gorące dni efekty takich działań są niewystarczające. W praktyce konieczne jest zastosowanie doraźnych metod pozwalających na stworzenie uczucia chłodu. W małych pomieszczeniach należy zwiększyć ruch powietrza poprzez otwarcie wrót i okien. W dużych chlewniach można zastosować natrysk wodą na zwierzęta (za wyjątkiem loch z prosiętami) lub wykonać zabieg zamgławiania powietrza. Niewskazane jest gwałtowne i obfite polewanie zimną wodą rozgrzanych zwierząt.
 Dobre efekty daje rozpylanie mgły, która pozwala obniżyć temperaturę powietrza. Jednak skuteczność tej metody zależna jest od poziomu wilgotności powietrza w chlewni. Jeżeli wysokiej temperaturze towarzyszy wysoka wilgotność, to stosowanie zamgławiania jest nieefektywne. Warto także zwrócić uwagę na zagęszczenie świń w chlewni, gdyż nadmierna koncentracja zwierząt utrudnia proces wydalania ciepła z organizmu.

Dobra chłodna woda
 W okresie letnich upałów wzrasta 2-3-krotnie spożycie wody w porównaniu z pozostałymi porami roku. Dlatego niezbędne jest zapewnienie świniom stałego dostępu do wody, najlepiej poprzez zainstalowanie w kojcach poideł automatycznych. Skutki stresu cieplnego łagodzi wzmacniająca odporność organizmu witamina C, która powinna być podawana wraz z wodą. Również skarmianie pasz natłuszczanych jest zalecane w okresie upałów, gdyż metabolizm tłuszczów nie powoduje wydzielania dużych ilości ciepła jak to ma miejsce w przypadku przemiany węglowodanów, dzięki czemu świnie łagodniej przechodzą stres cieplny.
 Na zakończenie należy podkreślić, że ograniczanie występowania stresu cieplnego u świń jest jednym z czynników, wpływającym na wyniki produkcyjne w chowie trzody chlewnej. Hodowca dążąc do optymalizacji ekonomiki chowu świń powinien stwarzać takie warunki zoohigieniczne i mikroklimatyczne, które zapewnią komfort termiczny, będący podstawowym elementem dobrostanu zwierząt.

Tags: fizjologia