Od najdawniejszych czasów rośliny towarzyszyły człowiekowi dostarczając mu zasadniczych składników pożywienia i stały się w dużym stopniu podstawą jego egzystencji i warunkiem przetrwania. Poszukując roślin jadalnych człowiek pierwotny kierował się instynktem, intuicją oraz przypadkowymi obserwacjami. Od zawsze też obserwował dzikie zwierzęta, które podczas choroby zjadały pewne rośliny nie będące ich codziennym pożywieniem.

W ciągu ostatnich lat w Polsce i na świecie obserwuje się olbrzymie zainteresowanie ziołami, które mogą stanowić skuteczną metodę dbania o zdrowie poprzez leczenie oraz zapobieganie chorobom. Przemysł zielarski rozwija na coraz większą skalę produkcję różnych preparatów ziołowych, które znajdują szerokie zastosowanie w praktyce. Kompleksowe działanie ziół sprawiło, że w ostatnich latach stały się one bardzo popularne. Zawierają różnego rodzaju substancje biologicznie czynne, takie jak: fitosterole, flawonoidy, olejki eteryczne, garbniki, terpeny, związki aromatyczne, witaminy i inne związki niezbędne do zachowania właściwej równowagi fizjologicznej zwierząt i ludzi. Wpływają one stymulująco na organizm, dlatego stanowią alternatywę dla leków i preparatów syntetycznych.
 Wykorzystanie ziół jako naturalnego źródła wielu substancji biologicznie czynnych rośnie wraz z rozwojem wiedzy na ten temat. Dążenie do stworzenia modelu zdrowego życia i spożywania tzw. „zdrowej” żywności skłania do stosowania w lecznictwie, profilaktyce, czy żywieniu zwierząt leków i dodatków określanych jako ekologicznie bezpieczne (Fritz i in. 2000).

 Wartość lecznicza roślin zielarskich jest ściśle związana z obecnością w nich określonych związków biologicznie aktywnych, zwanych również substancjami czynnymi. Różnorodność substancji czynnych jest zadziwiająca, mają one różny skład chemiczny i występują w różnych ilościach. Są to grupy substancji chemicznych bądź poszczególne substancje będące produktami przemiany materii roślin. Zioła powinny charakteryzować się określoną zawartością substancji biologicznie czynnych, która zapewnia właściwą skuteczność w działaniu. W roślinach zielarskich występują one przeważnie grupowo, stąd ich działanie na żywy organizm jest zazwyczaj kompleksowe. Znajomość substancji aktywnych, występujących w roślinach zielarskich i ich właściwości farmakologicznych, stanowi podstawę ziołolecznictwa (Kohlmünzer 2000, Senderski 2004).

Co czyni zioła aktywnymi?
 Substancje czynne występujące w roślinach leczniczych można zaliczyć do dwóch grup przemiany materii:
 

• Grupa I zawiera produkty metabolizmu podstawowego, czyli pierwotnego. Mają charakter metabolitów, które w zasadzie są spotykane w każdej roślinie, spełniają w nich bowiem podstawowe funkcje fizjologiczne. Są substancjami niezbędnymi do życia rośliny, ponieważ stanowią substancje energetyczne, budulcowe lub zapasowe. Należą do nich: węglowodany, tłuszcze, białka, aminokwasy, chlorofil, enzymy (Malewska 1995, Senderski 2004);
• Grupa II zawiera produkty metabolizmu wtórnego, którym zazwyczaj nie można przypisać podstawowej funkcji w życiu rośliny. Występują najczęściej kompleksowo, będąc produktami przemiany materii roślin leczniczych. Metabolity wtórne są to substancje powstające podczas procesów asymilacji i przemian azotu. Pozostają one w stanie równowagi fizjologicznej z innymi składnikami, dzięki czemu są bardzo dobrze przyswajane przez organizm i nie działają nań szkodliwie.

Mogą pomagać, ale także szkodzić!
 Substancje czynne występujące w roślinach działają na organizm stymulująco, zapobiegawczo, leczniczo, ale również trująco. Ich aktywność zależy od struktury chemicznej i przestrzennej, od dawki i sposobu zastosowania. Zawartość związków biologicznie aktywnych w surowcu roślinnym zależy nie tylko od warunków środowiskowych, tj. gleby, nasłonecznienia, temperatury, ilości opadów, ale również terminu i techniki zbioru, od warunków suszenia i przechowywania (Senderski 2004, Świerczewska i in. 2005). Wśród nich wyróżnić można m. in.: barwniki roślinne (flawonoidy, antocyjany, glikozydy), taniny i garbniki, śluzy, gorycze, olejki eteryczne, alkaloidy, terpeny i triterpeny, saponiny, irydoidy, naftochinony, antrachinony, polifenole, sole mineralne (Malewska 1995, Kohlmünzer 2000, Sitarska 2003). Znając zawartość i właściwości tych składników, można tak dobrać poszczególne zioła w mieszankach paszowych, aby osiągnąć lub wzmocnić ich działanie oraz uzyskać pożądany efekt produkcyjny bądź hodowlany.

Zioła w żywieniu zwierząt
 Preparaty ziołowe odgrywają dziś bardzo ważną role w hodowli i żywieniu zwierząt. Jednym z głównych celów nowoczesnych metod żywienia jest poszukiwanie coraz wyższych poziomów ochrony zdrowia zwierząt, poprzez stosowanie w ich żywieniu leków i dodatków, które nie będą wywierały negatywnych skutków na organizm zwierząt, a w konsekwencji również i na ludzi. W przyjętej strategii bezpiecznej żywności pochodzenia zwierzęcego, zwierzęta hodowlane nie mogą być skarmiane paszami z dodatkami syntetycznych substancji chemicznych z uwagi na ich pozostałości spożywane przez konsumentów wraz z produktem spożywczym. Fakt ten otwiera wielkie możliwości przed preparatami ziołowymi, gdyż zawarte w nich substancje czynne wykazują w wielu przypadkach działanie podobne do syntetycznych substancji chemicznych, a przy odpowiednim zestawieniu ziół, nawet działanie szersze, nie wywołujące efektów niepożądanych, a przede wszystkim wpływające na dobrą zdrowotność żywności pochodzenia zwierzęcego, co jest warunkiem zdrowia konsumenta.
 Powodem rozpoczęcia badań nad zastosowaniem ziół w żywieniu trzody chlewnej, był znaczny wzrost liczebności stad, związany z prowadzoną na dużą skalę przemysłową produkcją wieprzowiny, pociągający za sobą pogorszenie warunków utrzymania zwierząt. Stosowane wówczas preparaty syntetyczne charakteryzowały się często szkodliwym działaniem ubocznym, wobec czego zainteresowano się możliwością stosowania w żywieniu świń dodatków naturalnych.

Korzystne działanie ziół
 W licznych badaniach prowadzonych przez wielu autorów uzyskano wyniki potwierdzające opinie o pozytywnym wpływie dodatków ziołowych na efekty produkcyjne i możliwości wykorzystania ich w żywieniu trzody chlewnej. Zioła oprócz walorów smakowych i zapachowych, dzięki którym stymulują apetyt i żerność świń, odgrywają ważną rolę w regulacji funkcji trawiennej przewodu pokarmowego (np. tymianek, kminek), przede wszystkim stymulując sekrecję żółci, enzymów trawiennych, motorykę jelit oraz działają osłonowo, przyczyniając się do lepszego wykorzystania składników pokarmowych paszy (pokrzywa, koper włoski, czosnek). Wiele badań wykazało, że zastosowany w dawce pokarmowej dla tuczników dodatek mieszaniny ziół miał dodatni wpływ na takie cechy produkcyjne, jak tempo wzrostu oraz umięśnienie tusz. Tusze tych zwierząt były lepiej umięśnione, a próbki mięsa polędwicy zawierały mniej cholesterolu całkowitego i cechował je nieco wyższy poziom nienasyconych kwasów tłuszczowych. Ponadto zaobserwowano korzystne działanie dodatku ziół na ważną z punktu widzenia konsumenta wartość kulinarną i dietetyczną mięsa wieprzowego (Paschma i Wawrzyński, 2003).

• Wskaźnik rozrodu
   Niektóre zestawy ziół mogą wpływać na wyniki reprodukcyjne zwierząt. Badania nad wpływem różnych surowców zielarskich w paszy na użytkowość rozpłodową macior podejmowało wielu autorów. Uzyskane wyniki badań świadczą o korzystnym działaniu niektórych zestawów ziół na efekty reprodukcyjne świń. Stosowanie mieszanek ziołowych z udziałem ziela pokrzywy oraz kopru włoskiego wpłynęło na skrócenie czasu trwania porodu i przyśpieszenie odejścia łożyska. Istnieje również opinia, że podawana lochom wysokoprośnym profilaktycznie mieszanka ziół z udziałem kminku ogrodowego i kopru włoskiego może skutecznie przeciwdziałać bezmleczności poporodowej (Fritz i Grela, 1995). Duży udział rumianku w mieszance ziołowej dla macior, z uwagi na zawartość flawonoidów, powszechnie znanych z właściwości przeciwzapalnych, pozytywnie wpływa na przebieg porodu oraz zdrowotność miotu. Ponadto podawanie lochom w okresie okołoporodowym kopru włoskiego, pokrzywy i przewrotnika, wywiera korzystny wpływ na przemianę materii loch oraz skrócenie czasu trwania akcji porodowej i poprawę zdrowotności prosiąt. Autorzy podkreślają przy tym istotną rolę, jaką może odegrać w zakresie efektywności stosowania dodatków ziołowych dla loch, znajomość właściwości poszczególnych ziół i ich proporcji w dawce oraz okres stosowania dodatku.
• Układ immunologiczny
   Obok zastosowania leczniczego, zioła działają również stymulująco na układ immunologiczny (jeżówka), podwyższają naturalną odporność, wzmacniają organizm, łagodzą stres, a także hamują rozwój infekcji bakteryjnych i wirusowych. Łagodzą również działanie substancji antyżywieniowych ze zbóż i nasion strączkowych (tymianek, kminek, czosnek), poprawiają trawienie tłuszczu. Ponadto posiadają właściwości detoksykujące oraz moczopędne, przez co pomagają w wydalaniu szkodliwych substancji.
   Dodatkowymi istotnymi zaletami stosowania mieszanek ziołowych w żywieniu i produkcji trzody chlewnej są: skrócenie okresu tuczu, ograniczenie kosztów leczenia poprzez poprawienie ogólnego stanu zdrowia zwierząt, optymalizacja warunków środowiskowych, poprzez ograniczenie emisji amoniaku, głównie przez obniżenie wydzielania związków azotowych z kału.
   Można stwierdzić, że o przyszłości stosowania ziół, decydować będzie dobór komponentów roślinnych, uwzględniający zawartość i właściwości związków bioaktywnych poszczególnych ziół. Warto podkreślić, że zioła odpowiednio dobrane pod względem składu botanicznego, a zwłaszcza zawartości w nich substancji biologicznie czynnych, są bezpieczne dla ludzi i zwierząt.
   Liczba dostępnych na rynku dodatków ziołowych w ostatnich latach bardzo szybko rośnie. Ich stosowanie uzależnione jest od gatunku, wieku zwierząt, kierunku produkcji, stanu fizjologicznego, a skuteczność zależy nie tylko od czynników żywieniowych, ale także środowiskowych. Należy jednak pamiętać, że stosując dany preparat czy dodatek trzeba przestrzegać zasad podanych przez producenta, ponieważ niektóre substancje mogą się wzajemnie wykluczać. Nie dostosowanie się do podanych zaleceń, może zmniejszyć skuteczność preparatu lub wywołać reakcję przeciwną do oczekiwanej. Aby dokonać odpowiedniego wyboru określonego preparatu ziołowego należy kierować się zarówno względami ekonomicznymi jak i znajomością fizjologii zwierząt. Dlatego istotna jest tu współpraca hodowcy z lekarzem weterynarii, który pomoże dobrać odpowiedni preparat, dostosowany do potrzeb naszych zwierząt.

Literatura dostępna u autora.

Tags: zdrowie