Reklama
przejdź
Problemy okresu okołoodsadzeniowego u prosiąt PDF Drukuj Email
Hodowca Trzody Chlewnej
Wpisany przez Piotr Ochniewicz, Monika Słupecka, Jarosław Woliński Zakład Endokrynologii, Instytut Fizjologii i Żywienia Zwierząt im. Jana Kielanowskiego Polskiej Akademii Nauk   

W przebiegu tuczu świń jednym z najbardziej newralgicznych momentów jest okres odsadzenia prosiąt od lochy. Jest to bardzo trudny okres w życiu zwierząt, czas kiedy obserwuje się gorsze przyrosty, a nawet spadki masy ciała, wzrasta występowanie zaburzeń ze strony przewodu pokarmowego oraz rośnie śmiertelność prosiąt. Problemy te są związane ze stresem, jaki towarzyszy prosięciom przy zmianie rodzaju pobieranego pokarmu, jak również sam fakt oddzielenia prosięcia od matki i przeniesienia go w nowe środowisko.
 Z punktu widzenia hodowcy jest to równie ważny moment w cyklu produkcyjnym, ponieważ w dużym stopniu determinuje on dalszą opłacalność tuczu. Problemy okresu okołoodsadze-niowego są dobrze znane od wielu lata, jednak do tej pory, mimo coraz większej wiedzy na temat fizjologii przewodu pokarmowego oraz możliwościami jego sterowania nie udało się stworzyć idealnej strategii postępowania w okresie okołoodsadzeniowym.

Zmiany w funkcjonowaniu przewodu pokarmowego
Przepisy Unii Europejskiej (Dyrektywa Rady 2001/88/EC z dn. 23 października 2001 r.) mówią, że prosięta można odsadzić najwcześniej po trzech tygodniach życia. W wolnowybiegowych hodowlach odsadzenie zachodzi stopniowo i trwa około 3 miesiące, natomiast w intensywnym chowie świń warchlaki odsadzane są około czwartego tygodnia życia. Należy jednak pamiętać, że istnieją również inne systemy odsadzania. W Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej oraz w Kanadzie z powodzeniem stosuje się system wczesnego odsadzenia w 18 dniu życia. 

 
 
 Dla prosiąt ta nagła zmiana rodzaju pobieranego pokarmu jak i środowiska nie jest naturalnym procesem z punktu widzenia fizjologii przewodu pokarmowego. Chociaż już od drugiego tygodnia życia prosięta interesują się pokarmem stałym matki, a także obecną w kojcach słomą, to mimo wszystko ich podstawowym i właściwie jedynym pokarmem jest mleko matki. Przy tak radykalnym postępowaniu (odsadzeniu) ilość pobieranej paszy jest bardzo mała i pojawia się stan niedożywienia, który wpływa na morfologię i procesy fizjologiczne błony śluzowej jelita. Zamiana rodzaju pokarmu oraz brak odpowiedniej stymulacji pokarmem prowadzi do poważnych zmian funkcjonalnych i strukturalnych w jelicie cienkim prosiąt. Do momentu odsadzenia to mleko w pełni zaspokajało potrzeby odżywcze organizmu, a przewód pokarmowy dysponował doskonałym wachlarzem enzymów rąbka szczoteczkowego (laktaza, maltaza, sacharaza, aminopeptydazyA i N, dwupeptydaza IV), który w pełni wykorzystywał potencjał odżywczy mleka matki. W okresie odsadzenia, właściwie w pierwszych dniach tego procesu, następują radykalne zmiany w strukturze i funkcji przewodu pokarmowego, które manifestują się między innymi skróceniem kosmków błony śluzowej jelita cienkiego i zmianą kształtu z palczastego (fot. 1) na bardziej stożkowaty (fot. 2), krypty jelitowe stają się głębsze a ich ilość ulega redukcji (fot. 1 i 2). W ciągu pierwszych kilku dni po odsadzeniu zmienia się również profil enzymatyczny jelita cienkiego. Coraz większą rolę zaczynają odgrywać enzymy takie jak maltaza i sacharaza, które odpowiadają za trawienie węglowodanów pochodzenia roślinnego. W tym czasie właściwie bezużyteczna staje się laktaza, która do tej pory determinowała trawienie mleka matki. Należy również pamiętać o trzustce, która do tej pory nie była w pełni rozwinięta, a zatem nie spełniała w pełni swoich funkcji trawiennych. Zmiana pokarmu i towarzyszące mu zmiany sekrecyjne błony śluzowej jelita cienkiego oraz trzustki wpływają na znaczne obniżenie trawienia i absorpcji, co ma niewątpliwie wpływ na spowolnienie przyrostów masy ciała. W związku z tym w treści pokarmowej zwiększa się ilość niestrawionych i niewchłoniętych substancji odżywczych, co może powodować wzrost patogennej flory bakteryjnej. Zwiększa się wtedy ryzyko rozwinięcia się choroby obrzękowej oraz biegunek prowadzących do odwodnienia i wystąpienia kwasicy metabolicznej. Ostatnio coraz większe znaczenie ma diagnozowany również w Polsce poodsadzeniowy wielonarządowy zespół wyniszczający (PMWS). Jest to choroba zakaźna o złożonej etiologii (między innymi wirusowej), częściej występująca na dużych farmach o zintensyfikowanej produkcji.


Zapobieganie problemom okresu okołoodsadzeniowego
Ewentualnym problemom okresu okołoodsadzeniowego należy zapobiegać już dużo wcześniej. Przede wszystkim, należytą uwagę powinno się zwrócić na program żywienia loch w ciąży i w trakcie laktacji. Ma to, bowiem wpływ na masę urodzeniową i masę odsadzeniową prosiąt, co z kolei wpływa na wydajność i długość tuczu. Istotne jest maksymalne zwiększenie spożycia paszy przez maciorę, co w konsekwencji przekłada się na pobór energii i zwiększenia produkcji mleka.
 Dokarmianie prosiąt ssących paszą typu prestrater oraz starter ma korzystny wpływ na przystosowanie przewodu pokarmowego do procesu odsadzenia. W tym okresie często stosuje się żywienie „do woli”, należy jednak pamiętać o utrzymaniu higieny karmideł. Coraz częściej hodowcy stosują system żywienia sensorycznego, co pozwala na zadawanie świeżej paszy wielokrotne w ciągu dnia, ale w małych porcjach.
 W ostatnich latach duże znaczenie (szczególnie w takich krajach jak Finlandia czy Dania) zyskuje system karmienia „na mokro”. Metoda ta wydaje się być niezwykle skuteczna właśnie w okresie odsadzenia, gdyż płynna konsystencja pokarmu imituje niejako karmienie mlekiem. Prosięta żywione paszą płynną mają mniejsze spadki przyrostów wagowych i większe pobranie paszy. Jeszcze lepsze wyniki można uzyskać poddając płynną paszę procesowi fermentacji. Pasza ma wówczas większą zawartość kwasu mlekowego, niższe pH i nadtrawioną skrobie, co przekłada się na lepszą strawność paszy.


Substancje proodżywcze
Od 2006 roku w Unii Europejskiej zakazono stosowania antybiotyków, jako przeciwbakteryjnych promotorów wzrostu u świń. Leki te mogą być stosowane tylko, jako pasze lecznicze. Niektórzy hodowcy w Europie sięgają, więc po tlenek cynku czy siarczan miedzi, jako substancje o skutecznym działaniu przeciwbakteryjnym, jednak z punktu widzenia ochrony środowiska jest to niewskazane. Pracuje się, więc nad alternatywnymi metodami polepszenia statusu zdrowotnego prosiąt, szczególnie tych w okresie okołoodsadzeniowym. Popularną grupą dodatków paszowych poprawiających funkcjonowanie przewodu pokarmowego są tzw. substancje proodżywcze. Jest to bardzo szeroka grupa, do której zaliczamy między innymi: probiotyki, prebiotyki, kwasy organiczna ale również zioła czy związki pochodzenia roślinnego. 


 Kwasy organiczne i ich sole mogą być stosowane, jako dodatki paszowe ograniczające wzrost flory bakteryjnej przewodu pokarmowego. Związki te obniżają pH w początkowych odcinkach przewodu pokarmowego, stymulując aktywność enzymów trawiennych, na przykład pepsyny w żołądku. Kwasy organiczne wpływają na smakowitość paszy, przez co zwiększają jej pobór, wpływają pozytywnie na strawność jej składników, a niektóre są metabolizowane i same stają się źródłem energii dla prosiąt.
 Dodatkami paszowymi, które poprawiają stopień wykorzystania paszy są tak zwane lanatoidy czy pierwiastki ziem rzadkich (PZR). Obecnie najczęściej stosowaną formą jest cytrynian PZR.
 Kolejnymi substancjami proodżywczymi, które można stosować, aby poprawić strawność paszy i ograniczyć efekt niedożywienia odsadzonych prosiąt są enzymy egzogenne, produkowane biotechnologicznie. Zaliczamy do nich karbohydratazy poprawiające trawienie włókna i skrobi, proteazy wpływające na wykorzystanie białek roślinnych (np.: białka soi) oraz lipazy i fitazy.
 W okresie okołoodsadzeniwym bardzo istotnymi dodatkami paszowymi wydają się probiotyki i prebiotyki. Probiotyki czyli preparaty zawierające bakterie i drożdże, maja pozytywny wpływ na zmniejszenie ilości niekorzystnych czy wręcz chorobotwórczych bakterii w przewodzie pokarmowym. Poza tym służą, jako źródło białka, aminokwasów i witamin dla prosiąt.
 Prebiotyki to produkty, zawierające inulinę czy fruktooligosacharydy. Związki te mają pozytywnie wpływać na wzrost korzystnych drobnoustrojów przewodu pokarmowego. Uważa się również, że probiotyki stymulują układ odpornościowy i eliminują mikroorganizmy patogenne z przewodu pokarmowego. Udowodniono, że zarówno, probiotyki i prebiotyki przyczyniają się do poprawy funkcjonowania jelit, wykorzystania paszy, a w konsekwencji do zwiększenia przyrostów masy ciała u prosiąt w okresie około- i poodsadzenowym. 


   

Związki pochodzenia roślinnego, inaczej zwane fitogenicznymi dodatkami paszowymi lub fitobiotykami, budzą coraz większe zainteresowanie, jako substancje proodżywcze. Zaliczamy tu zioła, przyprawy, olejki eteryczne, a także oleje żywiczne. Jest to szeroka gama związków, a wiele z nich wykazuje działanie przeciwbakteryjne, przciwrobacze, przeciwwirusowe, kokcydiostatyczne i antyoksydacyjne. Przez swój wpływ na stan flory bakteryjnej jelit brane są pod uwagę, jako potencjalne stymulatory wzrostu. Nie wszystkie tego typu substancje określa się jako dodatki paszowe, niektóre są lekami weterynaryjnymi, na które obowiązuje okres karencji. Część fitobiotyków może stymulować wytwarzanie śliny, żółci czy enzymów trawiennych zwiększając również ich aktywność (amylaza, lipaza).
 Wykazano również, iż podawanie prosiętom ssącym suplementu w postaci lektyny (znanego powszechnie czynnika antyżywieniowego) skutecznie łagodzi niekorzystne objawy okresu okołoodsadzeniowego. Udowodniono, iż lektyna (związek białkowy pochodzący z nasion fasoli) podawana prosiętom jednorazowo w drugim tygodniu życia stymuluje dojrzewanie błony śluzowej jelita cienkiego, zwiększa aktywność sekrecyjną soku trzustkowego oraz jelitowego, co w efekcie prowadzi do lepszego wykorzystania paszy i zwiększenia przyrostów masy ciała.

Warunki utrzymania
Kolejnym aspektem okresu okołoodsadzeniowego prosiąt jest stres wywołany zmianą środowiska. Ograniczenie pobierania paszy skutkuje w pierwszym tygodniu utratą tkanki tłuszczowej na poziomie nawet do 33%, w związku z tym zwiększa się wrażliwość zwierząt na zimno. Dlatego tak ważne jest ogrzanie kojców, do których zostaną wprowadzone warchlaki. Przez pierwsze siedem dni po odsadzeniu zalecane jest utrzymywanie temperatury 26-28°C, w drugim tygodniu tempraturę odchowalni należy zmniejszyć do 24°C. Równie ważnym elementem środowiska dla prosiąt jest odpowiednia wentylacja pomieszczeń, która w istotny sposób wpływa na procesy termoregulacyjne prosiąt. Odpowiednia wentylacja zapewnia również usuwanie wilgoci i szkodliwych gazów z otoczenia zwierząt (amoniak, dwutlenek węgla). Należy jednak pamiętać, że nadmierna wentylacja prowadząca do przeciągów, może skutkować chorobami układu oddechowego jak również zwiększeniem agresji wśród świń. Szczególnie w nocy przeciągi mogą niekorzystnie wpływać na zdrowie zwierząt.
 Należy również pamiętać, że odłączenie prosiąt od lochy i mieszanie zwierząt z różnych miotów wiąże się z ustalaniem nowej hierarchii w grupie i walką o pozycje w stadzie. Aby ograniczyć stres zwierząt i straty związane na przykład z poranieniami czy obgryzaniem ogonów należy zadbać o prawidłowe warunki utrzymania. Prosięta w nowej grupie powinny być wyrównane wagowo, należy unikać nadmiernego zagęszczenia w kojcach, ilość karmideł i poideł musi być dostosowana do ilość zwierząt. Również zmniejszenie natężenia światła w chlewni ogranicza agresje wśród świń. W tym okresie zaleca się również ograniczenie zabiegów zootechnicznych, takich jak np. kolczykowanie. Jeśli na fermie nie przycina się ogonów może pojawić się problem kanibalizmu – gryzienia ogonów. W celu ograniczenia tego problemu opracowano preparat zawierający beta-karoten, związki magnezu, glinokrzemiany i wyciągi z ziół. Preparat ten można stosować zarówno profilaktycznie jak i terapeutycznie.


Podsumowanie
Okres okołoodsadzeniowy jest bardzo trudny przede wszystkim dla prosiąt jednak wymaga wielu starań i zabiegów od hodowcy. Właściwie, jest to czas który determinuje dalsze losy stada i opłacalności produkcji. Coraz większa akceptacja i otwartość hodowców na nowe trendy w hodowli świń pozwala na znaczne ograniczanie problemów występujących w tym stadium cyklu produkcyjnego. Z drugiej strony bardzo ciężko znaleźć „złoty” środek na wszystkie niepożądane skutki momentu przejścia z pokarmu matki na pokarm stały. Należy jednak cały czas podnosić standardy żywienia, utrzymania, a także opieki zootechniczno-weterynaryjnej stada, które bez wątpienia ograniczają niekorzystne skutki okresu okołoodsadzeniowego u prosiąt.

Tags: zdrowie trzody