Choroby pasożytnicze świń bez względu na metody chowu, sposobu prowadzenia gospodarstwa oraz stanu zdrowotnego stada pozostają w dalszym ciągu zjawiskiem powszechnym przynoszącym spore straty. Obecnie w produkcji wieprzowiny następuje przesunięcie nacisku z efektywności produkcji w kierunku bezpieczeństwa zdrowia społecznego szczególnie, że rośnie wśród konsumentów zainteresowanie zdrową żywnością o wysokiej jakości. W związku z tym świadomość producentów trzody chlewnej nie powinna opierać się tylko na wiedzy związanej z produkcją o wysokiej intensywności, ale także dotyczyć stanu zdrowia zwierząt.

 Stan zdrowia i żywienie w okresie od urodzenia do osiągnięcia przez zwierzę masy rzeźnej to jedne z głównych czynników wpływających na wydajność świń i rezultat ekonomiczny produkcji tuczników [Romaniuk K., 1979].
 Skóra powinna być pierwszym organem poddawanym oględzinom. Pokrywa ona całą powierzchnię ciała i pełni podwójną rolę w organizmie. Z jednej strony stanowi barierę ochronną, z drugiej umożliwia kontakt środowiska zewnętrznego z narządami wewnętrznymi.
 Skóra u świń jest jednym z największych organów, na części grzbietowej jest grubsza i mniej przesuwalna w porównaniu do tej pokrywającej część brzuszną. Natomiast na ramionach i klatce piersiowej jest szczególnie pogrubiona. Szczecina występuje u ok. 60% świń, u pozostałych ma charakter puchowy. Rzadka okrywa włosowa ułatwia obserwacje wszelkich zmian skórnych lub urazów.
 Skóra jest miejscem bytowania wielu organizmów. Szczególnym rodzajem współżycia między owadami i zwierzętami jest pasożytnictwo, w którym pasożyt odżywia się tkanką zwierzęcia-gospodarza. Wśród owadów występują pasożyty zewnętrzne stałe (wszy) i przejściowe (pchły), pasożytujące we wszystkich (wszy) lub niektórych stadiach rozwojowych (pchły). Głównym czynnikiem epidemiologicznym w chorobach pasożytniczych u świń jest bezpośredni kontakt zwierząt [Cowart i wsp., 2002]. 


 Choroby skóry mogą mieć podłoże dziedziczne, mogą być pochodzenia pasożytniczego, wirusowego, bakteryjnego, grzybiczego, wynikające z niedoboru witamin, uszkodzeń mechanicznych, czy toksycznych. Stąd też dokładne oględziny zwierząt powinny być przeprowadzane zarówno przez producentów trzody chlewnej, jak i lekarzy medycyny weterynaryjnej.
 Badanie kliniczne przeprowadzone przez lekarzy medycyny weterynaryjnej ma na celu określenie charakteru objawów na skórze oraz rozpoznanie zmian patologicznych. W każdym przypadku diagnostyka powinna opierać się na przeprowadzeniu dodatkowych testów (badanie zeskrobin ze skóry) w celu potwierdzenia przypuszczalnej diagnozy i podjęcia optymalnego programu leczenia stada i zapobiegania.
 Pasożyty zewnętrzne występowały w pomieszczeniach inwentarskich od najdawniejszych lat. U trzody chlewnej w warunkach krajowych największe straty gospodarcze wywołują świerzbowce oraz wszy. Występowanie tych pasożytów jest powszechne, w Polsce ponad 90% świń wykazuje zarażenie nimi. W mniejszym stopniu, ale również mogące stwarzać problemy zdrowotne trzody chlewnej są pasożyty zewnętrzne takie jak: nużec, kleszcz i pchła [Pejsak, 2007].
 Problemy w utrzymaniu świń wynikające z występowania pasożytów zewnętrznych oraz wywoływanych przez nie chorób stanowią w dalszym ciągu istotny problem w krajowej produkcji. Wielu producentów trzody chlewnej zauważa niebezpieczeństwo wynikające z chorób bakteryjnych, wirusowych itd. nie doceniając jednak roli pasożytów jako przyczyny strat gospodarczych.

Wszawica
Haematopinus suis
wesz świńska

 Chorobę tę wywołuje wesz świńska, Haematopinus suis, jest powszechnie spotykanym pasożytem zewnętrznym odżywiającym się krwią. Występuje zazwyczaj w stadach, w których warunki zoohigieniczne i sanitarne są niedostateczne. Wesz świńska zaraża świnie hodowlane i dzikie. Choroba szerzy się przez kontakt zwierząt zarażonych lub osobników chorych ze zdrowymi zwierzętami. Pasożyt ten jest również wektorem wielu chorób wirusowych bakteryjnych oraz riketsjoz. Nasilenie choroby przypada w miesiące zimowe oraz jesienne. Wesz świńska jest największą wszą odżywiającą się krwią. Długość ciała 4-6 mm o kolorze szaro-brązowym. Ciało cechuje wąska głowa, długi aparat gębowy oraz duże,, szczypce” będące zakończeniem kończyn. Rozmiary samca są nieco mniejsze niż samic. Pasożyt ten poza organizmem żywiciela przeżywa od 24-36 godzin. Na trzodzie chlewnej przeżywa ok. 25 dni. Cykl rozwojowy trwa ok. 35 dni więc w ciągu roku przy sprzyjających warunkach do rozwoju może pojawić się 6 lub więcej pokoleń wszy. Samica w ciągu 25 dni składa 90 jaj. Jajo jest przyklejone do nasady włosa [Nosal, 1995].

■ Patogeneza
Pasożyt żyje, odżywia i rozmnaża się na powierzchni skóry gospodarza. Podczas nakłuwania skóry i ssania krwi powoduje jej podrażnienie i ocieranie się zwierząt. Zasiedla zazwyczaj okolice uszu oraz skórę po wewnętrznej stronie kończyn. Wesz odżywia się krwią ok. 6 razy na dobę, przy czym za każdym razem wybiera inne miejsce na ciele. Nakłucia mogą się stać wrotnymi zakażeniami dla wirusów i bakterii.

■ Objawy kliniczne
Wszawica cechuje się świądem, podrażnieniem skóry. Zwierzęta chore drapią się, ocierają o przedmioty, co w efekcie powoduje utratę szczeciny, zadrapania, uszkodzenia skóry. Świnie są niespokojne, mają zmniejszony apetyt, mniejsze przyrosty masy ciała i wykorzystania paszy. Spadki przyrostów masy ciała mogą przy dużych inwazjach sięgać 50g/zwierzę/dzień. Masowa inwazja może wywołać anemie u prosiąt objawiającą się bladymi błonami śluzowymi. Karmiące lochy są niespokojne, co w konsekwencji prowadzi do zmniejszonej mleczności.

■ Rozpoznawanie
Objawami wszawicy jest świąd, ocieranie się zwierząt o przedmioty, zadrapania i zranienia skóry oraz obecność wszy świńskiej na ciele gospodarza. Pasożyt jest widoczny okiem nieuzbrojonym i najczęściej lokalizuje się na karku, podgardlu, bokach ciała i uszach. Wskazana jest okresowa obserwacja świń na obecność zarówno dorosłych osobników jak i gnid.

■ Zwalczanie i zapobieganie
Polega na ochronie stada przed wszawicą, poprzez stosowanie skutecznych insektycydów oraz odkażaniu pomieszczeń, w których przebywają chore zwierzęta. Stosowanie preparatów należy powtarzać po okresie 2 tygodni. Insektycydy nie niszczą pasożytów, które w tym czasie wykluły się z jaj. Odwszenie loch przed wejściem na porodówkę uchroni prosięta przed wszami świńskimi. Należy również kontrolować nowo wprowadzone zwierzęta do stada na obecność tego pasożyta zewnętrznego, aby uchronić przebywające już w nim osobniki przed wszawicą [Gliński i wsp., 2005].

Świerzb
Sarcoptes scabiei var. suis

 Świerzb jest najczęściej występującym pasożytem zewnętrznym świń. Sarcoptes scabiei var. suis powoduje duże straty gospodarcze małych i dużych ferm zajmujących się hodowlą zarodową i towarową trzody chlewnej. Świerzbowce pasożytują w większym stopniu na ciele żywiciela.


Mały mający ok. 0,5 mm świerzbowiec drążący jest rozdzielnopłciowy, kształtu owalnego. Samica świerzbowca po zapłodnieniu drąży korytarze w powłokach skóry, do których następnie składa jaja. Czas inkubacji larw trwa średnio około 3-4 dni. Cały cykl rozwojowy trwa średnio 7-14 dni. Świerzbowiec poza organizmem żywiciela może przetrwać do 2-3 tygodni, pod warunkiem, że znajdzie się w odchodach.

■ Patogeneza
Zwierzęta zarażają się poprzez kontakt bezpośredni (zwierząt zdrowych z chorymi) lub pośrednio (poprzez zanieczyszczone narzędzia, inne zwierzęta). Świerzbowiec bytuje na całym ciele zakażonego osobnika, jednak najczęściej występuje w miejscach pokrytych strupami.

■ Objawy kliniczne
We wczesnej fazie przebiegu choroby występuje silny świąd, skóra jest zaczerwieniona i wskazuje cechy zmian zapalnych. W miarę postępowania choroby skóra staje się grubsza. Zmiany najczęściej występują na skórze głowy, bokach ciała oraz kończyn. Skóra staje się sucha i łuszcząca. Świąt może powodować utratę apetytu i zmniejszone przyrosty dobowe zwierząt. Może pojawić się utrata szczeciny. Pocieranie o przedmioty i potrząsanie głową może powodować powstawanie krwiaków na uszach. Na uszach pojawią się ciemna woskowina, a w kanale ucha brązowa wydzielina. Chroniczne zarażenia są zazwyczaj obserwowane w stadzie podstawowym u kilku osobników. Uszkodzenia skóry powodują obniżenie wartości rzeźnej tuszy [Gundłach wsp., 2004].
■ Rozpoznawanie
Właściwą diagnozę stawia się na podstawie występowania pasożytów w zeskrobinach skóry. Próbę do badania parazytologicznego pobiera się od min. 10% pogłowia świń w gospodarstwie. Drugą bardziej pewną metodą jest badanie fragmentów ucha ubitych tuczników, a kolejną to badanie zwierząt przy pomocy testu Elisa. Metoda ta polega na pobraniu próbek krwi i zbadaniu ich na obecność przeciwciał przeciw świerzbowcom, które są wynikiem reakcji układu odpornościowego na obecność pasożyta. Aby móc postawić prawidłową diagnozę należy przestrzegać odstępu czasu pomiędzy wcześniejszym zwalczaniem pasożyta a przeprowadzonym testem. Czas ten nie powinien być krótszy niż 9-12 miesięcy, ponieważ w tym okresie we krwi mogą nadal występować przeciwciała z poprzedniej infekcji.

■ Zwalczanie i zapobieganie
W przypadku stwierdzenia występowania świerzbowca należy poddać leczeniu wszystkie zwierzęta na fermie.
 Program uwalniania zwierząt od świerzbu powinien uwzględniać:
1. Loszki – powinny być leczone przez cały okres ich selekcji do okresu wprowadzenia zwierząt do stada podstawowego.
2. Maciory – zwalczanie przed każdym porodem.
3. Knury – zwalczanie minimum 2 razy w roku lub częściej z uwagi na regularny kontakt z lochami, zwłaszcza na punktach kopulacyjnych.
4. Prosięta – powinny być poddane kontroli przed wprowadzeniem do warchlakarni.
5. Warchlaki – powinny być poddane kontroli przed wprowadzeniem na tucz.
 W zwalczaniu świerzbowca stosuje się szereg preparatów dostępnych na rynku. Preparaty te stosowane są w postaci iniekcji, dodatków do pasz, oprysku czy polewania zwierząt. Przy leczeniu świerzbowca z użyciem preparatów iniekcyjnych zaleca się powtórzenie tego zabiegu po 14 dniach, aby cały okres cyklu rozwojowego pasożyta na organizmie świni i w jej środowisku został uwzględniony. Po wyleczeniu zwierząt należy pamiętać o tym, aby zapewnić zwierzętom odpowiednie warunki zoohigieniczne i nie dopuścić do reinwazji pasożyta [Pejsak, 2007].

Kleszcz
Ixodes spp.

 Dorosłe samice osiągają długości 3-4 mm, natomiast samce – 2,5 mm. Każde stadium rozwojowe kleszcza, tzn. larwa, nimfa i imago (czyli forma dojrzała), musi raz wyssać krew żywiciela. Cykl rozwojowy jednego pokolenia kleszczy trwa średnio 2 lata. Wzrost temperatury powoduje wzrost aktywności kleszczy, która rozpoczyna się na przełomie marca i kwietnia, a trwa do października/listopada. Maksimum aktywności zależy od czynników klimatycznych i przebiega w Europie Środkowej w dwóch fazach, tzn. w maju/czerwcu i we wrześniu/październiku. Wilgotne lato i łagodna zima sprzyjają rozprzestrzenianiu się kleszczy. Kleszcze są nosicielami babeszjozy i piroplazmozy.

■ Patogeneza
Kleszcze mechaniczne drażnią skórę żywiciela. Pobierając krew wprowadzają wraz ze śliną substancje wywołujące objawy drażniące i alergizujące.

■ Objawy kliniczne
Zwykle nie obserwuje się objawów klinicznych, niekiedy inwazji towarzyszy świąd występujący w miejscu występowania pasożyta.

■ Rozpoznawanie
Istnieją dwa badania stwierdzające rozpoznawanie inwazji kleszczy. Pierwszy to badania przyżyciowe polegające na stwierdzeniu pasożytujących na skórze kleszczy, drugi to badanie poubojowe polegające na znalezieniu na skórze kleszczy, niekiedy z miejscowymi zmianami zapalnymi.

■ Zwalczanie i zapobieganie
Leczenie polega na mechanicznym usunięciu kleszczy i stosowaniu preparatów przeciw inwazji kleszczy szczególnie u świń korzystających z wybiegów [Gundłach i wsp., 2004].

Nużyca
Demodex phyloides
nużec świński

 Nużeńce pasożytują głównie w torebkach włosowych i gruczołach łojowych świń. Są to podłużne pasożyty skórne długości 0,15-0,3 mm, a więc widoczne jedynie pod mikroskopem. Na przedniej części ciała pasożyta znajdują się 4 pary kończyn, które umożliwiają mu tylko bardzo powolne przesuwanie się do przodu wzdłuż włosa. Nużeńce nie drążą kanałów w skórze, jak świerzbowce, ani nie wysysają krwi. Stąd wywoływany przez nie świąd nie jest zbyt silny. Roztocze zagnieżdżają się w torebkach włosowych i gruczołach łojowych na całym ciele zwierzęcia, gdzie składają jaja, z których następnie rozwijają się larwy, a z nich w ciągu miesiąca dojrzałe płciowo nużeńce.

■ Patogeneza
Zarażenie następuje przez kontakt bezpośredni zwierząt z pasożytem. Poza żywicielem nużeniec w zależności od warunków środowiska (wilgotność, temperatura) może przeżyć kilka dni. Działanie mechaniczne i alergizujące nużeńca na skórze świń może prowadzić do zmian na skórze.

■ Objawy kliniczne
Inwazja może objawiać się zmianami na skórze w postaci wyłysień lub nadmiernego łuszczenia się naskórka. W przypadku wtórnych zakażeń bakteryjnych obserwuje się krosty.
■ Rozpoznawanie
Badanie przyżyciowe polega na stwierdzeniu roztoczy w krostach lub zeskrobinie skóry, natomiast badanie pośmiertne na rozpoznaniu zmian na skórze okiem nieuzbrojonym lub mikroskopowo.

■ Zwalczanie i zapobieganie
Leczenie jest bardzo trudne i praktycznie niemożliwe [Niewiadomska i wsp., 2001].

Inwazja pcheł
Pulex irritans
pchła ludzka

 Długość samicy wynosi 2,3-3,5 mm, samca 2,0-2,5 mm, barwa ciała ciemnokasztanowa. Jaja pcheł są barwy białej, owalne o długości ok. 0,5 mm. Jest to pasożyt kosmopolityczny. Umiejscawia się na skórze gospodarza. Po kopulacji samice pcheł składają jaja na sierści, a następnie opadają one na podłoże, głównie na legowiska. Pchły mogą składać jaja również w środowisku m.in. w szparach podłogi i wilgotnej glebie. Jedynie u świń chorych i zaniedbanych rozwój przebiega na żywicielu. Samica składa od 400 do 500 jaj, z których w ciągu 2-11 dni wykluwają się larwy. Cykl rozwojowy pcheł trwa w sprzyjających warunkach od 11 do 20 dni lub dłużej (Rys. 1).






 Pchły zasiedlają świnie okresowo, głównie w celu pobrania krwi. Do zarażenia dochodzi przez kontakt ze zwierzętami zarażonymi lub w środowisku (wybiegi).

■ Patogeneza
Pchły odżywiają się krwią, wprowadzając tym samym do rany wraz ze śliną substancje zapobiegające krzepnięciu krwi, które działają silnie drażniąco i alergizującą, stając się przyczyną alergicznego pchlego zapalenia skóry – apzs. Choroba występuje najczęściej w sezonie letnim.

■ Objawy kliniczne
Obserwuje się u zwierząt, u których występuje inwazja pcheł: niepokój, silny świąd, ocieranie o przedmioty w niektórych przypadkach wychudzenie i anemię. W miarę postępu inwazji można zaobserwować przeczulicę, czyli nadwrażliwość na dotyk. W wyniku silnego świądu dochodzi do samouszkodzeń skóry poprzez jej zadrapania. W tym okresie może dojść do wtórnych zakażeń bakteryjnych i pojawienia się krost i strupów. W stadium przewlekłym skóra ulega zgrubieniu, pojawiają się wyłysienia, łojotok i ropne zapalenie skóry.

■ Rozpoznawanie i zwalczanie
Badanie polega na makroskopowym poszukiwaniu przemieszczających się pcheł, a także znajdujących się na skórze i włosach jaja i odchodów. Leczenie polega na stosowaniu insektycydów i polega na przerwaniu cyklu rozwojowego pasożyta poprzez równoczesną eliminację pcheł na żywicielu i ich postaci rozwojowych w środowisku. Skuteczna ingerencja jest możliwa, ale wymaga wielu działań. Istotne jest mechaniczne usuwanie pcheł poprzez regularne stosowanie środków w kojcach. Zarówno w pomieszczeniach inwentarskich jak i na zewnątrz budynków można stosować odpowiednie preparaty, które są dostępne na rynku [Gundłach i wsp., 2004].
 Choroba pasożytnicza wiąże się zawsze z podwyższonymi kosztami produkcji. Pojawienie się czynników chorobotwórczych na fermie wpływa negatywnie na status zdrowotny zwierząt i jej wynik finansowy. Każdy producent powinien zaplanować i realizować program zdrowotny stada w celu uniemożliwienia wprowadzenia czynników chorobotwórczych na fermę.
 Istnieje wiele korzyści w prowadzeniu programu ochrony zdrowotności stada, należą do nich m.in.:
• lepszy dobrostan zwierząt;
• poprawa warunków produkcji i wydajności produkcyjnej, a z tym związane większe korzyści finansowe;
• zmniejszenie wykorzystanie leków i mniejsza odporność na antybiotyki [Grzywiński i wsp., 1990]
 Świnie podobnie jak inne zwierzęta gospodarskie są hodowane lub chowane ze względów ekonomicznych. Dochód wynika z różnicy między ceną otrzymaną za tusze, a wartością poniesioną na wyprodukowanie zwierzęcia. Głównym kosztem utrzymania świń jest pasza, przy czym 75% kosztów skupia się na okresie od odsadzenia do osiągnięcia masy rzeźnej. Zachorowania powodują zmniejszenie pobrania paszy i gorsze jej wykorzystanie. Obciążenie wywołane chorobą może być dobrze lub źle zniesione przez organizm, zależy to od statusu zdrowotnego stada. Należy jednak pamiętać, że na częstotliwość występowania chorób mają wpływ:
• zarządzanie stadem;
• warunki utrzymania;
• higiena i system produkcyjny [Kołodziejczyk i wsp., 2004; Tarczyński i wsp., 1985].
 Pojawienie się choroby pasożytniczej zewnętrznej związanej z utratą masy oraz obniżonym wskaźnikiem przyrostu dziennego, zależy od stopnia zaawansowania choroby.
 Głównym czynnikiem predysponującym do rozprzestrzeniania się chorób pasożytniczych zewnętrznych jest bezpośredni kontakt świń ze sobą. Najczęściej do zarażenia dochodzi w trakcie grupowego utrzymania świń w różnym wieku. Legowiska, kojce, które nie są myte i dezynfekowane i utrzymane w złym stanie są najczęstszą przyczyną chorób [Stewart i wsp., 2008].
 We wszystkich etapach produkcji należy przestrzegać zasady,, całe pomieszczenie pełne-całe pomieszczenie puste” z równoczesnym przeprowadzeniem prawidłowej higieny w pomieszczeniach inwentarskich jako pierwszy krok do skutecznej profilaktyki ogólnej zapobiegającej chorobom wywołanym przez pasożyty zewnętrzne [Pejsak, 2007].
 Utrzymanie ścisłej kontroli sanitarno-epidemiologicznej na fermie rozumianej jako okresowa dezynfekcja, dezynsekcja, deratyzacja w tym przede wszystkim bieżące dezynfekowanie korytarzy i kojców jest nieodzownym elementem w zwalczaniu, nie tylko pasożytów zewnętrznych, ale również innych jednostek chorobowych dotyczących trzody chlewnej.

Literatura dostępna w redakcji

Tags: zoohigiena