Od czasu, raczej przypadkowego odkrycia w 1818 roku selenu przez Berzeliusa, pierwiastek ten cieszył się dużym zainteresowaniem, często był tematem kontrowersyjnym a nierzadko również niepokojącym. Selen jest pierwiastkiem chemicznym należącym do grupy niemetali. Jest on jednym z niezbędnych ultraelementów, który musi być dostarczany zarówno ludziom jak i zwierzętom z pożywieniem. Do niedawana selen był uznawany wyłącznie za pierwiastek silnie toksyczny. Obecnie znany jest jego pozytywny, szeroki zakres działania na organizm zarówno ludzki jak i zwierzęcy. Korzystny jest również fakt, że w dobie, gdy wszyscy mają obsesję na punkcie wielkości dawek, selen jest pierwiastkiem którego organizm potrzebuje w bardzo niewielkich ilościach.

Znaczenie selenu
Obecność selenu jest konieczna do prawidłowego funkcjonowania układów enzymatycznych. Najważniejszą jego funkcją jest tworzenie silnego antyutleniacza, enzymu zwanego peroksydazą glutationową. Peroksydazy chronią organizm przed szkodliwymi nadtlenkami. Nagromadzenie się nadtlenków może prowadzić do tworzenia wolnych rodników, co z kolei może być przyczyną uszkodzenia błon komórkowych i prowadzić do miażdżycy i nowotworów. Uważa się również, że podawanie selenu wpływa na normalizację kinazy kreatynowej. Kinaza kreatynowa jest enzymem związanym z gospodarką energetyczną ustroju. Występuje głównie w mięśniach, sercu i mózgu. Szczególnie wysoka aktywność tego enzymu występuje przy zawałach mięśnia sercowego, w zapaleniu mięśni, w miopatiach różnego tła oraz w pokarmowej dystrofii mięśni powstającej w wyniku niedoboru między innymi selenu. Podwyższenie poziomu tego enzymu występuje również w określonych sytuacjach, takich jak ciąża czy poród, jak również podczas wysiłku mięśniowego. Dlatego wydaje się wskazane podawanie selenu przed sytuacjami mającymi prowadzić do zmęczenia np. w czasie przepędów, załadunków, transportu czy rozładunków. Podawanie selenu świniom wypoczętym powoduje obniżenie poziomu kinazy kreatynowej poniżej normy fizjologicznej. Fakt ten świadczy o silnym oddziaływaniu tego pierwiastka na metabolizm mięśni. Selen wykazuje również synergistyczne działanie z witaminą E. Oznacza to, że zarówno witamina E, jak i selen zmniejsza zapotrzebowanie na drugi czynnik. Oba związki funkcjonują w organizmie jako antyoksydanty, jednak podczas gdy selen znajdujący się w peroksydazie glutationowej redukuje nadtlenki, witamina E odgrywa rolę antyoksydacyjną chroniąc wielonienasycone kwasy tłuszczowe zawarte w fosfolipidach błon komórkowych i organelli subkomórkowych. Powiązanie tych dwóch związków wychodzi jednak poza ich rolę antyoksydacyjną ponieważ niedobór witaminy E lub selenu może prowadzić do wielu, dobrze znanych chorób. Istnieją jednak dowody na to, że niektóre choroby ściśle powiązane z selenem leczone są użyciem witaminy E i odwrotnie, choroby związane z niedoborem witaminy E reagują na podawanie selenu. Selen ważny jest także dla hormonów tarczycy, ponieważ to selenoproteina – dejodynaza bierze udział w syntezie aktywnych hormonów tego gruczołu. Selen znajduje się również w białkach odpowiedzialnych za naprawę uszkodzonego DNA komórek. Pogorszenie odbudowy uszkodzonych nici DNA może skutkować upośledzeniem odpowiedzi odpornościowej i przeciwzapalnej, a to z kolei prowadzi do większej zachorowalności. Ponadto selen jest niezbędny do prawidłowej czynności trzustki. Pierwiastek ten zmniejsza również ilość szkodliwych związków przyczyniających się do powstawania reumatoidalnego zapalenia stawów.

Ilość i jakość mięsa
Dodawanie selenu do dawek pokarmowych świń przyczynia się do dużego wzrostu produkcyjności u tych zwierząt. Podawanie selenu tucznikom powoduje znaczną poprawę jakości mięsa. Fakt ten spowodowany jest zmniejszeniem utlenienia błon komórkowych będącego przyczyną wycieku soku z mięsa. Dodawanie tego pierwiastka do paszy polepsza też kolor i trwałość mięsa, dzięki czemu może być ono dłużej przechowywane. Wzbogacenie wieprzowiny w selen jest również bardzo korzystne z punktu widzenia zdrowia polskiego konsumenta, ponieważ Polska jest terenem ubogim w ten pierwiastek, a z tego powodu także u ludzi mogą występować niedobory selenu.

Selen i rozród
Selen wpływa również na cechy rozrodcze u świń. Z niedoborem selenu związane są niekorzystne aspekty dotyczące rozwoju i ruchliwości plemników, koncentracji spermy i liczby plemników w ejakulacie u knurów. Jasne jest, że te czynniki wpływają bezpośrednio na stopień zapłodnienia u loch. Badania przeprowadzone przez Marin-Guzman i wsp. (1997) pokazały, że knury które otrzymywały dodatek selenu charakteryzowały się lepszą jakością spermy niż knury, które takiego suplementu nie otrzymywały. Plemniki w tej spermie miały większą ruchliwość i mniejsze uszkodzenia niż plemniki w spermie knurów z grupy kontrolnej. W konsekwencji, zaobserwowano również zdecydowanie większą skuteczność zapłodnień loch spermą pobraną od knurów, które otrzymywały dodatek selenu do paszy.

Za dużo, za mało
Z niedoborami selenu wiążą się również takie schorzenia jak owrzodzenie żołądka, degeneracja wątroby i nerek, syndrom MMA.
 Nadmiar selenu może powodować selenozę. Choroba ta może być przyczyną wypadania włosów, stanów zapalnych skóry, zapalenia i kruchliwości rogu racic, drażliwości, a w skrajnych przypadkach może prowadzić do śmierci.
 Selen w organizmie odpowiedzialny jest za:
✓ ochronę organizmu przed chorobami serca i nowotworami
✓ ochrona organizmu przed miopatiami
✓ sterowanie przemianą keratynową
✓ metabolizm mięśni
✓ regulację syntezy aktywnych hormonów tarczycy
✓ odpowiedź odpornościową i przeciwzapalną
✓ prawidłową czynność trzustki
✓ prawidłową wchłanialność witaminy E
✓ ograniczenie powstawania zapalenia stawów
✓ lepszą jakość nasienia u samców

Występowanie i dawkowanie
Selen występuje w paszach w kompleksach metaloorganicznych jako seleno-metionina, selenocysteina, oraz w połączeniach nieorganicznych w selenianach (Na2SeO4) i seleninach (Na2SeO3). Zasobność roślin w selen uzależniona jest od zasobności gleby w ten pierwiastek, jak również zależy od formy selenu jaka występuje w danej glebie. Gleby na terenie Polski uważane są za ubogie w ten pierwiastek, najbogatsze natomiast są gleby na terytorium Chin. W roślinach znajdują się niewielkie ilości selenu, bo około 0,1 ppm, chociaż w niektórych roślinach selenolubnych może się znaleźć nawet 0,4 ppm tego pierwiastka. W organizmie zwierzęcym najwięcej selenu występuje w sierści, piórach i rogu. Źródłem selenu w żywieniu zwierząt mogą być wzbogacone w ten pierwiastek pasze, pszenica i drożdże.

Bezpieczna forma organiczna
Seleniany mogą zachowywać się prooksydacyjnie, co jest wysoce toksyczne. Forma organiczna selenu nie posiada takich właściwości. W badaniach przeprowadzonych w Chinach dowiedziono, że tuczniki otrzymujące selenometioninę zawierały więcej tego pierwiastka w wątrobie, trzustce i mięśniach, niż tuczniki otrzymujące selenian. Forma organiczna była bardziej biodostępna od formy nieorganicznej i przez to selenometionina była lepiej przyswajana przez organizm. Inne badania dowodzą, że w porównaniu do formy nieorganicznej, podawanie świniom specjalnie hodowanych szczepów drożdży zawierających selen powodowało wyższą zawartość tego pierwiastka w polędwicy. Na absorpcję selenu ma wpływ również poziom białka ogólnego i metioniny w diecie oraz witaminy E i A oraz obecność antyoksydantów. Czynnikami uniemożliwiającymi przyswojenie selenu przez organizm są metale ciężkie oraz duża zawartość siarki w paszy. 


Podawanie selenu zwierzętom otrzymującym pasze gospodarskie powinno uwzględniać rzeczywistą zasobność gleb i roślin w ten pierwiastek. Przy żywieniu trzody chlewnej należy zwrócić uwagę na skład stosowanych premiksów w mieszankach i ewentualnych dodatkowych preparatów mineralno-witaminowych w celu zapobiegnięcia przedawkowania selenu. Zapotrzebowanie trzody chlewnej na ten pierwiastek wynosi odpowiednio: prosięta 0,1-0,2 mg/kg paszy, tuczniki: 0,1-0,2, lochy 0,1-0,3. Maksymalna zawartość selenu w paszy nie powinna przekraczać 0,5 mg/ kg paszy.

Używanie selenu w żywieniu trzody chlewnej na świecie
Z niedoborem selenu u ludzi wiązane są choroby serca i choroby naczyniowe, a nawet jak twierdzą niektórzy naukowcy niektóre formy raka. W związku z tym koreańscy producenci żywności skoncentrowali się na podwyższeniu zawartości tego pierwiastka w swoich produktach. Trzoda chlewna otrzymuje jako dodatek drożdże zawierające selen, a wieprzowina sprzedawana jest jako mięso wzbogacone selenem. Konsumenci twierdzą, że takie mięso jest soczystsze i ma lepszy wygląd.
 Selen odgrywa istotną rolę w żywieniu trzody chlewnej. Zadbanie o właściwy poziom tego pierwiastka w paszy skutkuje wieloma korzyściami. Niedobór natomiast, tak jak i nadmiar selenu mogą z kolei prowadzić do obniżenia produkcyjności zwierząt, a w najgorszym wypadku nawet do ich śmierci. Warto więc zwrócić uwagę nie tylko na zawartość podstawowych składników w dawce pokarmowej, ale również na poziom mikroelementów takich jak selen.

Literatura dostępna u autora

Tags: gospogarka paszowa , żywienie