Chów i hodowla zwierząt w Polsce i na świecie staje obecnie przed szeregiem wyzwań. Z jednej strony znaczenie mają czynniki ekonomiczne i opłacalność hodowli z punktu widzenia producentów, z drugiej zaś dobrostan zwierząt i jego obostrzenia prawne.

    Od kilkunastu lat w Europie funkcjonują przepisy prawne chroniące prawa zwierząt oraz wymogi szeroko pojętej ochrony środowiska. Wymusiło to, także w naszym kraju, poszukiwanie nowych technologii chowu, tak, aby pogodzić zarówno interesy producenta, zwierząt gospodarskich i środowiska naturalnego.
    W produkcji trzody chlewnej wyróżnić można wiele rozwiązań technicznych i technologicznych. Dominującym systemem w Polsce jest system ściółkowy (ze ściółką płytką, średnią lub głęboką), dlatego też jej odpowiednia jakość i ilość nabiera zasadniczego znaczenia.

    W chowie świń ściółka ma kilka zastosowań. Oprócz podstawowej, jaką jest rola podłoża, jest również wykorzystywana przez zwierzęta jako pokarm uzupełniający (w szczególności słoma), przede wszystkim ze względu na zawarte w niej włókno, oraz ma ogromne znaczenie z punktu widzenia dobrostanu. Świnie, wiedzione instynktem swoich przodków chętnie ryją i buchtują w ściółce.
    Głęboka ściółka zalecana jest szczególnie w utrzymaniu tuczników oraz loch luźnych i niskoprośnych, w budynkach adaptowanych np. ze stodół, owczarni. Zaletą tego systemu utrzymania jest mała pracochłonność - obornik usuwa się jednorazowo po zakończeniu tuczu. Potrzebne są jednak znaczne zasoby ściółki - około 500-700 g/szt./dzień.
    Natomiast w systemie płytkiej ściółki należy na bieżąco ścielić pomieszczenia świeżą ściółką i systematycznie usuwać obornik, tak, aby nie doprowadzić do zabrudzenia całego podłoża. 
    Oczywiście, przy ściołowym systemie utrzymania świń trzeba pamiętać o kilku warunkach, które muszą zostać spełnione. Podstawowym warunkiem jest zapewnienie czystej i suchej ściółki, w takiej ilości, aby każde zwierzę przebywające w chlewni miało możliwość stworzenia sobie higienicznego stanowiska. Wilgotna ściółka jest bowiem podstawowym źródłem zwiększania się ilości pary wodnej w powietrzu pomieszczenia inwentarskiego, co przy wyższej temperaturze stwarza doskonale warunki do rozwoju patogennej mikroflory, będącej przyczyną wielu schorzeń układu oddechowego zwierząt. Przeprowadzone dotychczas badania mikroflory powietrza w pomieszczeniach dla różnych gatunków zwierząt dowodzą, że największa ilość bakterii i grzybów występuje w budynkach dla zwierząt utrzymywanych właśnie systemem ściołowym, a w szczególności u drobiu i świń. Stwierdzono, że wśród bakterii najczęściej w budynkach inwentarskich występują pałeczki Gram-ujemne z rodzaju Salmonella, Klebsiella, Pseudomonas, czy Escherichia coli, a także bakterie z grupy ziarniniaków, jak Staphylococcus, Streptococcus, Aerococcus, Micrococcus. Jeżeli chodzi o grzyby, dominują rodzaje Candida, Cryptococcus, Trichosporon oraz Aspergillus. Skład ilościowy i jakościowy mikroflory ściółki ulega dużym wahaniom w zależności od warunków środowiskowych. Wiele drobnoustrojów wykazuje swą aktywność dopiero przy odpowiednim odczynie środowiska, natomiast w niesprzyjających warunkach giną lub ograniczają swój rozwój, a na ich miejsce namnażają się inne, dla których warunki stają się optymalne. Wiadome jest również, ze ściółka wilgotna jest bardziej podatna na rozwój w niej drożdży i pleśni, natomiast bardziej sucha sprzyja rozwojowi bakterii. Ponadto udowodniono, że kwaśny odczyn pH nie sprzyja rozwojowi drobnoustrojów chorobotwórczych, będących przyczyną zakażeń zwierząt, które stanowią współcześnie światowy problem epidemiologiczny i sanitarno-higieniczny, zarówno ze względów zdrowotnych jak i konsekwencji ekonomicznych  oraz zwiększonej emisji związków azotu (przede wszystkim amoniaku). Maksymalne ulatnianie się amoniaku ze ściółki zachodzi, gdy osiąga ona wilgotność względną 40-60%. Amoniak wchłania się do organizmu głównie przez drogi oddechowe, a także przez skórę i błony śluzowe. Związek ten łatwo łączy się z wodą tworząc wodorotlenek amonowy, który przenika w głąb tkanki, powodując stany zapalne błon śluzowych i obniżenie ich odporności. Ponadto amoniak łatwo przechodzi przez ścianki pęcherzyków płucnych do krwi, gdzie zmienia hemoglobinę w hematynę zasadową obniżając poziom hemoglobiny w ustroju, a poprzez wiązanie kwasu glutaminowego w glutaminę obniża się przemiana tlenowa (zmniejszając przez to wymianę gazową). Nawet minimalne ilości amoniaku przy długotrwałym oddziaływaniu powodują obniżenie poziomu frakcji gamma-globulinowych białka surowicy krwi, co również prowadzi do spadku odporności organizmu. Zgodnie z Rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z 2 września 2003 r. w sprawie minimalnych warunków utrzymania poszczególnych gatunków zwierząt gospodarskich (Dz.U. 2003 r. 167, poz. 1629 z poz. zm.) stężenie amoniaku w pomieszczeniach dla świń nie powinno przekraczać 20 ppm.
    W systemach ściołowego utrzymania świń ścieleniu podlegają wszystkie kojce. W zależności od stosowanych technologii na jedno stanowisko przyjmuje się od 0,1 do 1,0 kg ściółki.
    Kolejnym aspektem jest materiał użyty jako ściółka. W Polsce podstawowym materiałem, ze względu na ogólną dostępność, używanym do ścielenia stanowisk jest słoma. Najlepsze efekty uzyskuję się tnąc ją na sieczkę, co w znacznym stopniu poprawia efekt ścielenia i zdolność pochłaniania płynów (wody 2-3-krotnie), jednak trzeba pamiętać o negatywnym aspekcie takiego postępowania, a mianowicie, zwiększa się wtedy zapylenie powietrza. Obecnie wielu autorów podkreśla duże znaczenie zanieczyszczenia powietrza chlewni pyłami, a w szczególności kurzem. Kurz w chlewni składa się przede wszystkim z drobnych cząstek łuszczącego się naskórka, paszy oraz ściółki i odchodów zwierząt. Im drobniejsze są cząsteczki zanieczyszczeń, tym szybciej mogą przenikać do układu oddechowego powodując nasilenie się różnego rodzaju odczynów i reakcji alergicznych, w szczególności w połączeniu z amoniakiem.
    Jednakże należy również podkreślić pozytywny aspekt chowu trzody chlewnej na głębokiej ściółce. Przy takim odchowie mniejszego znaczenia nabiera ciepłochronność przegród budowlanych. Jest to spowodowane tym, że sam obornik, podlegając procesom prawidłowej fermentacji, produkuje ciepło, dostarczając w pomieszczeniu jego znacznych ilości, a nawet częściowo ogrzewając same zwierzęta. Nadmienić jednak trzeba, że prawidłowe procesy fermentacyjne zachodzą prawidłowo, jeśli pH ściółki jest nie mniejsze niż 7,5. W celu uzyskania optymalnego pH można zastosować saletrę wapniową (50-100 gram na 1m2 powierzchni - stosując 1 raz w tygodniu) lub też jeden w dostępnych na rynku krajowym biopreparatów. Przy takim podejściu, temperatura na powierzchni osiągnie zalecaną temperaturę około 16-24°C, a w głębi od 30 do 45°C. Świnie będą wtedy, o ile będzie taka możliwość, same regulować dostęp do ciepła, odgrzebując lub zasypując ściółkę. Nowe technologie z zastosowaniem pomp cieplnych pozwalają na odzyskiwanie tak powstałego ciepła i wykorzystanie go do dogrzewania nawet innych pomieszczeń.
    Najlepszą do zastosowania w chowie trzody chlewnej jest słoma żytnia, ze względu na jej dużą wodochłonność i absorpcję amoniaku. Nie powinna być natomiast stosowana słoma pszenna i owsiana, gdyż zwiększa się wtedy emisja tego szkodliwego gazu. Na ściółkę można stosować oprócz słomy żytniej również ściółkę i trociny z drzew iglastych oraz torf lub ich mieszaniny, z zastrzeżeniem, że powinny być suche, rozdrobnione i odpylone. Nie powinno stosować się ściółki z drzew liściastych, ponieważ zawiera ona garbniki powodujące uszkodzenia skóry.
    W technologiach utrzymania na posadzkach tzw. samooczyszczających się (o dużym stopniu nachylenia), używa się prawie wyłącznie słomy. Umieszcza się ja w zasobnikach w przedniej części kojca. W celu zachęcenia świń do wyciągania ściółki, powinna być to słoma paszowa, najlepiej jęczmienna. Pamiętać należy, aby posadzka pomieszczenia pokryta była również cienka warstwą słomy, w celu izolacji termicznej zwierząt od podłoża. 
    Technologie bezściołowe ułatwiają usuwanie odchodów, są łatwiejsze w utrzymaniu czystości, ale stwarzają problem prawidłowej utylizacji gnojowicy i obniżają dobrostan zwierząt, na który zwraca się coraz większą uwagę.
    Podsumowując, stwierdzić należy, iż z punktu widzenia dobrostanu zwierząt, korzystniejszym systemem utrzymania trzody chlewnej jest chów ściółkowy. Oczywiście, pamiętać trzeba, aby w gospodarstwie była zabezpieczona odpowiednia ilość ściółki dobrej jakości w stosunku do ilości utrzymywanych zwierząt oraz możliwość składowania odchodów (obornika i gnojowicy).
 
Piśmiennictwo do wglądu u autora.

Tags: chlewnie , chów trzody , dobrostan trzody , trzoda chlewna