Składniki mineralne w organizmie zwierzęcia między innymi, biorą udział w budowie układu kostnego i tkanek miękkich oraz wchodzą w skład wielu związków organicznych. Regulują odczyn płynów ustrojowych i komórek oraz gospodarkę wodną i ciśnienie osmotyczne w płynach ustrojowych i tkankach, a ponadto biorą udział w procesach enzymatycznych. W efekcie końcowym wpływają na prawidłowy rozwój i wzrost zwierzęcia, zwiększają wykorzystanie paszy, poprawiają jakość produktu zwierzęcego, przyczyniając się również do poprawy ekonomicznej efektywności produkcji zwierzęcej.

   Niedobór składników mineralnych u świń może być przyczyną m. in. niskich przyrostów, miękkości i kruchości kości, sztywności stawów, porażenia kończyn, braku szczeciny u nowo narodzonych prosiąt, zaburzeń w cyklu płciowym loch, niskiej mleczności oraz gorszej jakości mleka. Może też być przyczyną szeregu innych zaburzeń natury metabolicznej w organizmie, a nawet zejścia śmiertelnego.
    W praktyce, ze względu na różne zapotrzebowanie zwierząt na poszczególne składniki mineralne podzielono je na makroelementy (w organizmie zwierzęcia występują w stężeniu powyżej 50 mg/kg m. c.) oraz na mikroelementy (występujące w ilościach śladowych). Do makroelementów zaliczane są: wapń (Ca), fosfor (P), sód (Na), magnez (Mg), potas (K), chlor (Cl) i siarka (S). W praktyce należy zwracać uwagę na 3 pierwsze, gdyż w standardowych mieszankach pozostałe 4 występują w paszach w optymalnych ilościach. Do mikroelementów z kolei zalicza się: żelazo (Fe), miedź (Cu), mangan (Mn), cynk (Zn), jod (J), kobalt (Co), molibden (Mo), chrom (Cr), fluor (F), selen (Se) i nikiel (Ni), spośród których największe znaczenie ma 5 pierwszych oraz selen. Należy też pamiętać, że nie tylko niedobór, ale również nadmiar lub nieodpowiednia ich proporcja może prowadzić do zaburzeń. Przykładem może być nadmiar soli kuchennej w dawce pokarmowej dla świń mogący wywołać zatrucie, lub np. nadmiar fosforu w stosunku do zawartego w dawce wapnia, co może wywołać w efekcie zaburzenia w budowie kośćca i powodować wystąpienie krzywicy. Poniżej omówiona zostanie rola i znaczenie w żywieniu świń najważniejszych makro- i mikroelementów.
 
 
Wapń i fosfor – antagoniści
Wapń i fosfor wchodzą w skład tkanki kostnej, gdzie znajduje się 99% wapnia i ok. 90% fosforu. Są to pierwiastki działające antagonistycznie (przeciwstawnie). Efekt ich działania w organizmie w głównej mierze zależy od wzajemnej proporcji, która w dawce pokarmowej powinna wynosić 1,25:1. Nadwyżka wapnia w dawce prowadzi do zmniejszenia pobierania paszy, a przy niedoborze fosforu – do zmian w tkance kostnej oraz negatywnie wpływa na wchłanianie pierwiastków śladowych w przewodzie pokarmowym, np. magnezu, miedzi, manganu i cynku. Nadmiar fosforu, przy niedoborze wapnia może powodować niedostateczną mineralizację kości lub wywoływać np. u loch, niekorzystne zmiany w kośćcu. W paszy dla świń częściej występuje niedobór wapnia aniżeli fosforu. Długotrwały niedobór wapnia w paszy prowadzi do odwapnienia kości i zahamowania wzrostu zwierząt. Zbyt niskie stężenie wapnia powoduje – przy udziale parathormonu gruczołów przytarczycowych – wzmożony przepływ wapnia z kości do krwi. U prosiąt w takich przypadkach występują charakterystyczne zniekształcenia kończyn wywołane przez krzywicę, a u starszych zwierząt obserwuje się łomikost. Przy nadmiarze wapnia świnie chorują na paraketozę. Obniżona zawartość wapnia prowadzi do zaburzeń nerwowych, zwierzęta cechuje obniżenie wrażliwości, apatia oraz osowiałość. Dla stopnia pobudliwości nerwowo-mięśniowej szczególnie ważny jest stosunek wapnia do magnezu. Objawami nadmiaru wapnia w dawce pokarmowej są: obniżenie przyrostów, zmniejszenie pobierania paszy, uszkodzenie nerek (odkładanie wapnia), obniżenie dojrzewania płciowego, zwapnienie narządów wewnętrznych itp.  
    Niedobór fosforu z kolei powoduje zahamowanie wzrostu, silne osłabienie, utratę apetytu i obniżenie produkcyjności. W skrajnych wypadkach następuje śmierć zwierzęcia. Dobrym źródłem wapnia i fosforu są pasze pochodzenia zwierzęcego, rośliny motylkowate i dodatki mineralne. Najmniej tych pierwiastków znajduje się w okopowych, ziarnach zbóż, słomie i odpadach przemysłowych. W paszach pochodzenia roślinnego występuje trudno dostępny fosfor fitynowy, którego dostępność można zwiększyć przez dodatek enzymu fitazy.
 
 
Więcej soli – więcej wody
Sól kuchenna dostarcza świniom sodu i chloru, poprawiając właściwości smakowe oraz dietetyczne paszy. Pobudza ponadto gruczoły ślinowe do czynności wydzielniczej, a więc do produkowania amylazy, co ma znaczenie w przypadku trawienia cukru oraz skrobi. Chlorek sodu ponadto jest niezbędny podczas tworzenia się płynów ustrojowych. W paszach roślinnych z reguły występuje niedobór sodu, w przeciwieństwie do antagonistycznego pierwiastka – potasu. Ten ostatni występuje w nadmiarze w paszach pochodzenia roślinnego. Pasze pochodzenia zwierzęcego natomiast cechują się zrównoważonym stosunkiem obu tych pierwiastków. Dlatego przy skarmianiu pasz pochodzenia roślinnego potrzebny jest dodatek soli kuchennej w ilości 3,5-4,5 g/kg sm paszy. Świnie dobrze tolerują nadmiar sodu w warunkach swobodnego dostępu do wody pitnej. Przy ograniczonym dostępie do wody pitnej nadmiar sodu może być toksyczny. Długotrwały niedobór soli wywołuje brak apetytu, osłabienie, obniżenie wydajności oraz zaburzenia w rozrodzie.  
    Potas jest pierwiastkiem, na brak którego świnie zwykle nie cierpią. W przeciwieństwie do sodu, który powoduje zwiększoną retencję wody w komórkach organizmu, potas działa odwadniająco. Istnieje dodatni związek między przyswajalnością syntetycznych aminokwasów (np. lizyny), a obecnością potasu w paszy.
 
Magnez chroni serce
Magnez jest bardzo ważnym pierwiastkiem chroniącym serce. Ponadto bierze udział w biochemizmie organizmu przez aktywację około 300 enzymów związanych z uwalnianiem energii z białek, węglowodanów oraz tłuszczów. Uczestniczy w pracy mięśni i transmisji impulsów nerwowych. Podczas stresu bierze udział w uwalnianiu neurohormonów (adrenaliny i noradrenaliny), a także wpływa na wzrost kości oraz szkliwa zębów. Magnez współdziała z witaminą B-1 oraz B-6. Przy nadmiarze cukrów następuje zwiększenie wydzielania tego pierwiastka z organizmu wraz z moczem. Najwięcej tego pierwiastka występuje w drożdżach, otrębach pszennych oraz śrucie lnianej. Objawami niedoboru magnezu są: utrata apetytu, zahamowanie wzrostu, drgawki, zmiany skórne oraz mniejsze wchłanianie potasu. Z kolei objawami nadmiaru jest: zahamowanie wzrostu kości, spadek produkcyjności oraz biegunki.  
 
 
Funkcje pierwiastków śladowych
Intensywny chów trzody chlewnej szczególnie sprzyja występowaniu niedoborów pierwiastków śladowych. Wskazane jest stosowanie premiksów zawierających mikroelementy, których niedobór może pogorszyć wyniki odchowu lub rozrodu. Warto pamiętać, że istotną sprawą jest nie tylko obecność pierwiastka śladowego w dawce pokarmowej, ale również forma, w jakiej się on znajduje. Poniżej omówione zostaną istotne funkcje pierwiastków śladowych, które w chowie świń odgrywają najważniejszą rolę.
 
➤    Żelazo jest ważnym składnikiem enzymów oddechowych, hemoglobiny krwinek czerwonych i mioglobiny mięśni. Niedobór żelaza występuje najczęściej u nowo narodzonych prosiąt w postaci anemii. U starszych zwierząt niewystarczające zaopatrzenie w żelazo może wystąpić tylko wtedy, gdy skarmia się duże ilości mleka odtłuszczonego lub serwatki. Pasze roślinne zawierają od 100 do 300 mg żelaza/kg sm i są stosunkowo bogate w ten pierwiastek. Dodatek żelaza w postaci premiksów wyrównuje ewentualne niedobory. Prosiętom z kolei niezbędne jest dostarczanie żelaza w pierwszych tygodniach życia i dlatego podaje się preparaty żelazowe.
➤    Miedź jest niezbędnym składnikiem licznych enzymów. Bierze udział w podtrzymywaniu i rozwoju czynności układu sercowo-naczyniowego, kostnego i nerwowego przez aktywację szeregu enzymów. Razem z żelazem i kobaltem jest niezbędna do produkcji czerwonych krwinek. Pomaga także w tworzeniu tkanki łącznej oraz prawidłowym funkcjonowaniu insuliny. Niedobory miedzi u świń wywierają ujemny wpływ na stan racic, wyniki rozrodu i odchowu prosiąt. Powodują także zmniejszoną odporność na stres. Obserwuje się odbarwienia i wypadanie sierści. W podwyższonych dawkach dla tuczników miedź wywiera swoiste działanie pobudzające wzrost. Nadmierne jednak dawki działają toksycznie, szczególnie że miedź jest dość łatwo gromadzona w wątrobie i mięśniach.
 
➤    Cynk wchodzi w skład niektórych enzymów i bierze udział w przemianach węglowodanów, syntezie oraz przemianach białek. Bierze też udział w reakcjach obronnych zachodzących w organizmie. Pełni ważną rolę w zachowaniu równowagi kwasowo-zasadowej organizmu i uwalnianiu dwutlenku węgla w płucach. Niedobór cynku hamuje funkcje rozrodcze, wyraźniej w samców niż u samic. Brak tego pierwiastka u świń powoduje ponadto zmiany chorobowe skóry objawiające się łuszczeniem i twardnieniem naskórka (paraketoza). Zwierzęta takie są bardziej podatne na zakażenia, oraz gorzej wykorzystują paszę. Niedobór cynku u tuczników może wystąpić, gdy zwierzęta karmione są dawkami zbożowo-sojowymi. Przy podawaniu tego mikroelementu trzeba jednak pamiętać, że jest on antagonistą miedzi i żelaza w procesach wchłaniania i odkładania w tkankach.
 
➤    Działanie selenu w organizmie jest ściśle związane z witaminą E i aminokwasami zawierającymi siarkę. Selen wpływa na tworzenie enzymu odpowiedzialnego za ochronę erytrocytów oraz błon komórkowych przed szkodliwym działaniem wolnych rodników. Ponadto zapobiega działaniu nadtlenków na wielonienasycone kwasy tłuszczowe (PUFA). Niedobór selenu u świń powoduje dystrofię mięśni szkieletowych (tzw. syndrom PSE), jak też zwyrodnienie mięśnia sercowego. U loch ponadto występują zaburzenia w rozrodzie i słabsze mioty. Dodatek selenu poprawia jakość mięsa. Najwięcej tego mikroelementu znajduje się w drożdżach.
 
➤    Mangan jest pierwiastkiem związanym z procesami wzrostowymi, zwłaszcza z tworzeniem się szkieletu kostnego. Jest ponadto potrzebny w rozrodzie. Bierze udział w przemianie materii jako składnik szeregu enzymów niezbędnych w przemianach białek i węglowodanów. Stopień wchłaniania manganu jest niski i jego niedobór jest bardziej odczuwalny u zwierząt młodych. Dodatek manganu do dawki pokarmowej powoduje lepszy wzrost warchlaków, a w dawkach dla tuczników zmniejsza otłuszczenie i sprzyja rozwojowi tkanki mięsnej, poprawiając w ten sposób jakość tusz. Podawany z kolei maciorom polepsza wskaźniki rozrodu oraz odchowu prosiąt, zwiększając liczbę prosiąt w miocie oraz ich przeżywalność. Podawany w nadmiarze może zakłócać syntezę hemoglobiny.
 
➤    Jod bierze udział w syntezie hormonów tarczycy. Jego niedobór najczęściej bywa obserwowany u młodych zwierząt i ciężarnych loch. Jest on przyczyną śmierci lub słabego rozwoju prosiąt. U tuczników niedobór jodu związany jest z występowaniem zwyrodnienia mięsni.  
 
➤    Kobalt, podobnie jak miedź i żelazo, jest związany z procesami syntezy hemoglobiny. Jego niedobór w organizmie świń wynika z niskiej zasobności tego pierwiastka w paszach pochodzenia roślinnego, natomiast obecny jest w większych ilościach w paszach pochodzenia zwierzęcego. Niedobory kobaltu objawiają się brakiem apetytu, zahamowaniem wzrostu, zmianami w stanie owłosienia, zaburzeniami w rozrodzie, niedokrwistością. Wchodząc w skład witaminy B-12, najsilniej działa kobalt na krwiotwórczą czynność szpiku kostnego. Kobalt ponadto wywiera wpływ na funkcjonowanie szeregu enzymów; oddziałuje korzystnie na wzrost i przemianę materii u zwierząt. Najlepszym źródłem kobaltu są rośliny motylkowe.
 
➤    W przypadku molibdenu spotykamy się najczęściej z jego nadmiarem i objawami zatruć, objawiającymi się w postaci biegunek i osłabienia, które łagodzi dodanie do paszy soli kuchennej i miedzi. Molibden w organizmie odgrywa rolę w metabolizmie nukleoproteidów, gromadzi się w wątrobie, a jego działanie na organizm przypomina przemianę fosforu.
 
W paszach pochodzenia roślinnego występuje trudno dostępny fosfor fitynowy, którego dostępność można zwiększyć przez dodatek enzymu fitazy.    Dostępność składników mineralnych decyduje o wynikach produkcyjnych, zdrowotności zwierząt, ma również istotny wpływ na jakość surowców pochodzenia zwierzęcego (mleko, jaja, mięso). O przyswajalności składników mineralnych decyduje przede wszystkim ich chemiczna forma, rozpuszczalność w środowisku przewodu pokarmowego, antagonizm z innymi składnikami oraz obecność czynników kompleksujących.
    Aby zapewnić zwierzętom właściwą zawartość mikroelementów w organizmie, trzeba dostarczać z paszą zbilansowane ich ilości w odpowiednio przyswajalnej postaci.
    Strategia właściwej podaży substancji mineralnych jest problemem kompleksowym ze względu na formę stosowanych minerałów, różne wymagania danego gatunku zwierząt, jego poziom produkcyjności, stan zdrowotny i system utrzymania.
 
Co oferuje rynek?
Na rynku paszowym dostępne są różnorakie formy związków mineralnych, najczęściej pod postacią premiksów, gdzie znajdujące się w nich mikro- i makro- pierwiastki mają formę mineralną – są tlenkami lub solami. Ostatnio coraz częściej premiksy zawierają w swoim składzie organiczne połączenia metali. W związkach tych, najczęściej metale połączone są z kwasami organicznymi, aminokwasami, peptydami i sacharydami. Ogólnie bywają nazywane chelatami lub biopleksami. Chelaty powinny być stosowane jako doskonałe uzupełnienie minerałów dla zwierząt o wysokiej produkcji, rozpłodników oraz osobników o obniżonej odporności lub o upośledzonym wchłanianiu. Można przy tym zmniejszyć ilość składnika mineralnego dodawanego do paszy, a zwiększone zatrzymanie w organizmie zmniejszy jednocześnie obciążenie dla środowiska wydalanymi z kałem i moczem pierwiastkami.    Dzięki specyficznej budowie i wysokiej przyswajalności chelaty nie wchodzą w reakcje z wodorotlenkami, węglanami, fosforanami oraz tlenkami i mogą być w pełni wykorzystywane przez organizm. Chelaty powinny być stosowane jako doskonałe uzupełnienie minerałów dla zwierząt o wysokiej produkcji, rozpłodników oraz osobników o obniżonej odporności lub o upośledzonym wchłanianiu. Można przy tym zmniejszyć ilość składnika mineralnego dodawanego do paszy, a zwiększone zatrzymanie w organizmie zmniejszy jednocześnie obciążenie dla środowiska wydalanymi z kałem i moczem pierwiastkami.  
    W ostatnich latach wzrosło zainteresowanie chelatowo związanymi źródłami mikroelementów, gdyż w tej postaci są one znacznie łatwiej pobierane, transportowane i wchłaniane w przewodzie pokarmowym zwierząt niż normalne jody metali. Cechują się także większą trwałością oraz są zabezpieczone przed niekorzystnym działaniem ze strony innych składników pokarmowych, np. witamin, innych związków mineralnych, niektórych frakcji włókna pokarmowego. Dzięki związaniu organicznemu minerału z aminokwasem forma chelatu jest bardziej stabilna w przewodzie pokarmowym, nawet przy różnych pH (trawieniec, jelito cienkie). Mniej jest wolnych jonów metali i w związku z tym powstaje mniej nierozpuszczalnych kompleksów, które nie są wchłaniane (fityniany, szczawiany i inne). Również biorąc pod uwagę mniejszą ilość wolnych jonów metali podczas procesów trawienia, mniejsze jest niebezpieczeństwo występowania procesów antagonistycznych pomiędzy pierwiastkami (wymieniany Fe-Cu oraz Mn-Ca). Prowadzi to do zwiększenia biodostępności mikroelementu, co wykazano w wielu doświadczeniach
    Organiczne formy mikroelementów są bardziej bioaktywne. Odmienne wchłanianie, transport oraz metabolizm powodują, że są one efektywniejsze w docieraniu do tkanek. Ochronna struktura form organicznych pierwiastków zapobiega zaburzeniom podczas transportu w przewodzie pokarmowym i zapewnia większą absorpcję, dzięki czemu retencja związków mineralnych jest zwiększona i tym samym niższe jest wydalanie wielu składników do środowiska.
    W wielu badaniach naukowych i publikacjach potwierdzono skuteczność stosowania chelatów w żywieniu świń. Zwraca się uwagę, że stosowanie organicznych połączeń mineralnych powoduje:
✓    Poprawę właściwości w stosunku do form nieorganicznych przez lepsze parametry mieszania, mniejsze zapylenie, mniejszą higroskopijność oraz jednolity rozmiar cząsteczek;
✓    Podwyższenie biodostępności metalu;
✓    Związki te praktycznie nie zawierają metali ciężkich.
    Tacy producenci dodatków i mieszanek paszowych jak m. in. Josera, Alltech, Cargill, Pancosma, Arkop i szereg innych, mają w swojej ofercie premiksy oraz mieszanki zawierające w składzie chelaty. Do najczęściej stosowanych należą chetaty: Zn, Mn, Cu, Fe, oraz Co. Oprócz chelatów w postaci sypkiej są również dostępne w formie płynnej np. L-Biomax (Arkop).

    Efektywność stosowania chelatów w żywieniu trzody chlewnej polega m.in. na:
➙    zmniejszeniu śmiertelności prosiąt,
➙    ograniczeniu podatności na infekcje i choroby,
➙    poprawie cech reprodukcyjnych u loch
➙    ograniczeniu kanibalizmu
➙    zwiększeniu gęstości kości,
➙    zmniejszeniu podatności na stres,
➙    poprawie jakości mięsa.
 
    Reasumując, trzeba stwierdzić, że poprawa całościowego zaopatrzenia w mikroelementy przez dostarczenie wysoko biodostępnych związków z jednej strony minimalizuje ryzyko niedoboru mikroelementów w organizmie zwierzęcia, z drugiej zaś ogranicza skażenie środowiska przez pozostałości metali ciężkich. Sądzi się, że alternatywą dla powszechnie stosowanych związków oraz surowców powinny stać się ich organiczne formy, lepiej przyswajalne i wykorzystywane przez zwierzęta.

Tags: pasze , trzoda chlewna , żywienie świń , żywienie trzody