Z uwagi na coraz to większe wymagania konsumentów pod względem bezpieczeństwa i higieny spożywanego mięsa drobiowego, producenci drobiu starają się zapewnić takie warunki na fermach, aby skutecznie zapobiegać pojawieniu się chorób, a szczególnie Salmonellozy – groźnej zarówno dla ptaków, jak i dla ludzi. Drób rzeźny i jaja uważane są obecnie za główny rezerwuar tych bakterii.

Czego się boimy?

Salmonella – rodzaj bakterii z rodziny Enterobacteriaceae, grupujący pałeczki Gram – ujemne, względnie beztlenowe (fermentujące glukozę). Bakterie średniej wielkości, są zwykle zaopatrzone w rzęski. Rezydują w komórkach zarażonego organizmu. Do zakażenia może dojść przez żywność zanieczyszczoną odchodami zakażonych zwierząt (najczęściej drobiu, myszy, szczurów), poprzez produkty żywnościowe pochodzące od zwierząt zakażonych (jaja, mięso, mleko), od zakażonych zwierząt (kurczęta hodowane w domach) i ludzi wydalających pałeczki z kałem, zarówno chorych, jak i zdrowych (nosicieli). Biorąc pod uwagę patogenność pałeczek Salmonella, występujące obecnie u drobiu serotypy można podzielić na trzy grupy:
1.    serotypy specyficzne dla drobiu (S. Pullorum, S. Gallinarum) nie wywołują zakażeń u ludzi i innych gatunków ssaków,
2.    serotypy niespecyficzne, ale patogenne dla ptaków, ludzi i zwierząt (S. Enteritidis, S. Typhimurium, S. Hadar, S. Infantis, S. Virchow i itp.) oraz
3.    serotypy niespecyficzne gatunkowo i niepatogenne.
Salmonellozy drobiu są chorobami zakaźnymi, a zasady ich zwalczania w Polsce są regulowane rozporządzeniem Rady Ministrów z dnia 31 marca 2010 r. w sprawie wprowadzenia „Krajowego programu zwalczania niektórych serotypów Salmonelli w stadach indyków rzeźnych i hodowlanych” na lata 2010-2012 (Dziennik Ustaw 2010 Nr 68 poz. 436) oraz „Krajowego programu zwalczania niektórych serotypów Salmonella w stadach hodowlanych gatunku kura (Gallus gallus)“ na 2010 r. (D. U. 2010 Nr 78 poz. 514). Krajowy program dla stad reprodukcyjnych kur, obowiązujący w latach 2007-2009, został przedłużony na 2010 r., natomiast „Krajowy Program zwalczania Salmonelli w stadach brojlerów gatunku kura (Gallus gallus) na lata 2009-2011“ realizowany jest na podstawie rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 22 września 2009 r. w sprawie wprowadzenia tego programu (Dz. U. Nr 173 poz. 1345). Komisja Europejska zobligowała kraje członkowskie do monitoringu obecności Salmonelli w stadach kur reprodukcyjnych (Dyrektywa 2003/99/EC). W dokumentacji programu zwalczania niektórych serotypów Salmonella w stadach hodowlanych gatunku kura (Gallus gallus) poruszony jest m.in. temat zapobiegania zakażeniom stad drobiu przez pałeczki Salmonella spp. (pełna treść dokumentu na stronach internetowych GIW).
W odniesieniu do immunoprofilaktyki stad towarowych, można skorzystać z Instrukcji Głównego Lekarza Weterynarii, Nr GIWz. 400. D – 20/06 z dnia 21 września 2006 r. Ponadto wiele krajów Unii wprowadza własne programy kontroli występowania tych drobnoustrojów.


Prewencja zakażeń Salmonellą

1.    Bioochrona
Zapobieganie chorobom wiąże się w pierwszej kolejności ze stosowaniem przez hodowców programu bioasekuracji (bioochrony), na który składa się czyszczenie i odkażanie całej fermy przed każdym cyklem produkcyjnym. Jest to forma zapobiegania „przenikaniu” czynników chorobotwórczych ze środowiska otaczającego fermę, a tym samym eksplozji chorób w stadzie ptaków. Mikroorganizmy chorobotwórcze ze środowiska zewnętrznego do fermy mogą być wprowadzane wieloma drogami tj. wraz z zakażonym stadem (źródło – stado rodzicielskie, wylęgarnia – działania zapobiegawcze w postaci dezynfekcji w komorze klujnikowej), z pojazdami wjeżdżającymi na fermę, poprzez obsługę nieprzestrzegającą zasad higieny obowiązujących na fermie, używanie sprzętu niebędącego na stanie fermy (obcego). Duże zagrożenie stanowią zwierzęta domowe (psy, koty), gryzonie (myszy, szczury, nornice itp.) oraz ektopasożyty (ptaszyniece, pleśniakowce lśniące, świerzbowce, kleszcze, pchły i inne), a przede wszystkim dzikie ptactwo, określane jako „potencjalny rezerwuar i wektor chorób” niebezpiecznych dla drobiu. Dzikie ptaki mogą przenosić patogeny w sposób mechaniczny tj. na piórach, a także z odchodami. Źródłem zarażenia drobiu może być także zanieczyszczona pasza, woda oraz ściółka. Bioasekuracja jest najlepszym sposobem zapobiegania chorobom. Przerywa bowiem łańcuch epizootyczny, nie dopuszczając tym samym do bezpośredniego i pośredniego kontaktu z zarazkiem. Program bioochrony jest zatem ciągiem następujących po sobie czynności począwszy od ferm rodzicielskich, poprzez zakłady wylęgowe i kurniki – w czasie całego okresu odchowu stada. Oczywiście jak wspomniano wyżej, cały obiekt fermowy musi być objęty programem bioasekuracji, która dotyczy głównie dezynfekcji zapobiegawczej – profilaktycznej stałej i okresowej, stanowiących podstawę reżimu sanitarnego utrzymywanego na fermie.
W zależności od panującej sytuacji epizootycznej na fermie wyróżnia się takie rodzaje zabiegów odkażających jak:

• dezynfekcja zapobiegawcza – profilaktyczna (stała) dotyczy codziennego życia fermy,
• dezynfekcja zapobiegawcza – profilaktyczna (okresowa), związana z przemieszczaniem ptaków i z przygotowaniem pomieszczeń do nowej obsady,
• dezynfekcja wstępna – po potwierdzeniu wystąpienia choroby zakaźnej,
• dezynfekcja bieżąca (ogniskowa) – w czasie wystąpienia choroby zakaźnej,
• dezynfekcja końcowa – kończąca akcję zwalczania choroby zakaźnej.

O czym należy pamiętać przeprowadzając dezynfekcję zapobiegawczą okresową?

Chroniąc fermę przed zakażeniami należy mieć na uwadze:

• odizolowanie przestrzenne fermy (w miarę możliwości),
• ścisłe określenie terminu zasiedlenia budynków ptakami oraz terminu ich wyprowadzenia z budynku (przeprowadzenie zabiegów bioasekuracyjnych).

Po zakończeniu cyklu produkcyjnym należy pamiętać o dokładnym usunięciu pozostałości paszy z całego systemu jej zadawania również z silosów, usunięciu całego sprzętu (do karmienia i pojenia), dokładnym odkurzeniu ścian, sufitu, wyczyszczeniu wentylatorów. Szczególną uwagę należy zwrócić na czyszczenie i odkażanie silosów, z uwagi na duże prawdopodobieństwo zakażenia paszy przeznaczonej do karmienia ptaków w nowym cyklu produkcyjnym. Ściółkę po odchowanym stadzie należy niezwłocznie wywieźć na odległość ok. 1,5 km od fermy, następnie poddać ją odkażaniu biotermicznemu. Należy także pamiętać o oprysku pryzmy preparatem owadobójczym, aby ograniczyć rozwój owadów.

2.    Przygotowanie budynku do nowego cyklu produkcyjnego

• likwidacja owadów

Zanim przystąpimy do mycia hali po odtransportowaniu ptaków z fermy, przygotowując ją do kolejnego cyklu produkcyjnego, w obiekcie, w którym wystąpiły problemy z owadami biegającymi, takimi jak karaluchy czy chrząszcze ściółkowe powinno się dokonać zabiegu dezynsekcji obiektu. Należy stosować opryski w ilości 70-100 ml roztworu roboczego na 1 m2 powierzchni, określanej jako miejsce bytowania i wędrówek owadów, a więc ściany na wysokości 1 metra, okolice rur hydraulicznych (jeśli takie występują) oraz wszelkie szczeliny i szpary. Zabieg należy wykonać nie później niż 2 godziny po odtransportowaniu ptaków do uboju (porą zimową do 1 godziny). Po usunięciu obornika powinniśmy dokonać ponownego mechanicznego oczyszczenia obiektu, aby proces mycia przebiegł możliwie jak najszybciej, a strumień wody niepotrzebnie nie przenosił cząstek brudu z jednej części hali na drugą. Należy pamiętać o eliminacji owadów, będących nosicielami wielu groźnych chorób (choroba Mareka, retrowirusy wywołujące białaczkę drobiu, wirusy choroby Gumbaro, ospa, grypy i wiele innych), stosując odpowiednie preparaty owadobójcze, czyli – insektycydy.

• mycie i dezynfekcja

W przypadku pogorszenia wyników produkcyjnych w poprzednim cyklu lub istotnych sygnałów o możliwości wystąpienia danej jednostki chorobowej (np. Salmonelloza), wskazane jest przeprowadzenie zabiegu dezynfekcji metodą termiczną, stosując stężenie o połowę niższe, niż przy właściwym zabiegu dezynfekcji końcowej. Taki zabieg pozwala nam uniknąć niepotrzebnego przenoszenia drobnoustrojów w danym obiekcie lub na całej fermie. Bardzo ważną czynnością jest dokładne spłukiwanie zimną wodą wszystkich powierzchni w kurniku.
Kolejnym etapem jest tzw. pianowanie – kluczowy etap mycia. Do wody dodawany jest środek myjący (preparat emulgujący tłuszcze, rozpuszczający pozostałości białek, jak również nasiąkające cząsteczki brudu, powinien być podany na powierzchnię urządzeniem do tego celu przeznaczonym, czyli pianownicą). Następnym etapem jest tzw. mycie właściwe na zimno lub gorąco (temp. 45-70ºC.) W celu zapobiegania rozwojowi drobnoustrojów do odkażania stosuje się preparaty odkażające o szerokim spektrum działania, na krótko po wyschnięciu umytych powierzchni. Podłogę odkaża się dwukrotnie w kolejności: podłoga, sufit, ściany, okna, drzwi, podłoga (na 1m2 powierzchni/ 03 l. wodnego roztworu dezynfekcyjnego). Najczęściej stosuje się preparaty odkażające na bazie fenoli, fluorowców, kwasów, aldehydów, związków nadtlenków, zasad, alkoholi. Preparat dezynfekcyjny musi dobrze rozpuszczać się w wodzie, podlegać biodegradacji, optymalne odprowadzać brud, być odpornym na twardość wody, na działanie temperatury, nie powodować korozji. Na fermach o dużej intensywności produkcji nie należy stosować preparatów myjących o niskim lub średnim poziomie pH. Zalecane są preparaty o większej sile odtłuszczania – mocno alkaliczne (pH 12-3,5), w stężeniu 3-6% (roztwór roboczy). Jednym z najlepiej i najszybciej działających środków dezynfekujących jest jod, jednak powoduje on zabarwienia skóry, a w temperaturze 35-40°C, zostaje uwolniony z roztworu. Skuteczność środków dezynfekcyjnych jest największa przy nieobecności tłuszczów, cukrów czy białek. Wystąpienie materii organicznej na dezynfekowanej powierzchni nie tylko blokuje dostęp do mikroorganizmów, ale również może dezaktywować działanie środków biobójczych. Preparaty odkażające działają w różny sposób na drobnoustroje. Większość z nich (substancja czynna) niszczy błonę komórkową mikroorganizmu, inaktywuje enzymy niezbędne w procesach życiowych.
Metoda dezynfekcji (oprysk, zamgławiane, fumigacja, zadymianie) musi być dostosowana do warunków panujących w budynku. Jeżeli zaistnieje potrzeba, wszystkie powierzchnie zdezynfekowane należy spłukać czystą biologicznie wodą, następnie wysuszyć pomieszczenie i nie zasiedlać budynku przez około 3 dni (kontumacja). Największym problemem obiektów hodowlanych jest brak właściwych kratek ściekowych odprowadzających, zwłaszcza gdy reżimy sanitarne będą zmuszały do przeprowadzania regularnych zabiegów mycia tych obiektów. Podczas dezynfekcji budynku należy zwracać uwagę na dokładne odkażanie szczelin, narożników, także wszystkich powierzchni porowatych, ponieważ tam gromadzą się najczęściej ektopasożyty, których obecność i skutki inwazji przyczyniają się do zwiększenia wrażliwości ptaków na zakażenia drobnoustrojami chorobotwórczymi.

• zakończenie dezynfekcji

Umieszczenie maty nasączonej środkiem dezynfekcyjnym.

• dezynfekcja aerozolowa (zamgławianie)

Przed założeniem ściółki, odkażoną posadzkę należy posypać wapnem hydratyzowanym lub superfosfatem – granulowany lub pylisty (0,25-0,50 kg/m2). Po zaścieleniu hali i rozstawieniu sprzętu przeprowadza się dezynfekcję aerozolową mając na uwadze likwidację drobnoustrojów przyniesionych na słomie oraz przez obsługę.

• kwarantanna

Ptaki trafiające na fermę z zewnątrz powinny przejść kwarantannę polegającą na poddaniu ich rutynowym badaniom i zabiegom weterynaryjno-hodowlanym (szczepienia), w tym również zabiegowi odkażania.

• inne zabezpieczenia

„Czyste” środowisko fermy nie stanowi tak potencjalnego zagrożenia dla ptaków, jak środowisko zewnętrzne (samochody wjeżdżające na fermę, ludzie odwiedzający itp.). Aby program bioasekuracji spełnił jak najlepiej swoją funkcję, należy wprowadzić zabezpieczenia uniemożliwiające „wtargnięcie” drobnoustrojów na skutek zlekceważenia środków ostrożności. Należy zatem przy wjeździe na teren fermy (również zabezpieczenie wszystkich możliwych wejść – furtek) zorganizować basen ze środkiem dezynfekcyjnym, o szerokości odpowiadającej rozstawowi kół, największych samochodów wjeżdżających na fermę. Kolejną barierą dezynfekcyjną są maty z tworzywa sztucznego (wymiar 60 x 80 x 4 cm) wypełnione wymienną gąbką poliuretanową, nasączoną środkami do dezynfekcji, umieszczane przy wejściu na halę hodowlaną. Często stosuje się jako zamiennik dywanik sodowo-wapienny, rozkładany na posadzce. W bioasekuracji ważnym elementem jest także odzież ochronna, (fartuchy jednorazowe, nakrycie głowy, osłony jednorazowe lub plastykowe na obuwie) stosowana przez obsługę fermy oraz każdorazowe mycie rąk, szczególnie przed rozpoczęciem pracy, a także po każdej zmianie czynności. Obsługa zaangażowana w przebieg produkcji musi czuwać nad jej płynnością, dlatego ważne jest monitorowanie systemów karmienia i pojenia drobiu. Dezynfekcji musi być okresowo poddawany system pojenia, gdyż to właśnie woda stanowi potencjalne źródło zakażenia drobnoustrojami,

• dezynfekcja pomieszczenia razem z ptakami

Często stosuje się zamgławianie pomieszczenia, w którym znajduje się drób. Aerozol dezynfekujący kieruje się bezpośrednio na głowy ptaków. Zamgławianie przeprowadza się raz dzienne przez cztery kolejne dni w tygodniu.
Bardzo ważnym elementem wpływającym na zdrowie ptaków jest jakość wykorzystywanej do ścielenia ściółki, która powinna charakteryzować się odpowiednią elastycznością, wilgotnością, chłonnością. Zbytnie zawilgocenie ściółki sprzyja w bardzo dużym stopniu rozwojowi patogenów (choroby kończyn, biegunki, itp.). Związane jest to bowiem z większą emisją gazów, podwyższeniem temperatury w halach. Niejednokrotnie stosuje się preparaty biobójcze przeznaczone do osuszania i odkażania ściółki. Chorobom ptaków sprzyjają złe warunki zoohigieniczne, szczególnie zbyt duża obsada ptaków na przewidzianej powierzchni. Również do czynników sprzyjających występowaniu chorób u drobiu można zaliczyć (czasami) błędy w konstrukcji budynku, szczególnie związane ze złym ociepleniem ścian i stropów. Aby zapobiec zakażeniu np. Salmonellą i innymi bakteriami stosuje się niejednokrotnie preparaty bakteriobójcze (konserwanty na bazie kwasów organicznych), naturalne polisacharydy, jak i preparaty zawierające szczepy bakterii probiotycznych o dużym zakresie działania, przeprowadza się również szczepienia profilaktyczne.

• zabezpieczenie wody i paszy przed dostępem ptaków wolno-żyjących, owadów oraz innych zwierząt będących nosicielami chorób

Stosowanie programów profilaktycznych zapobiegających rozprzestrzenianiu się plagi gryzoni, przeprowadzanie skutecznej deratyzacji oraz organizowanie zabezpieczeń (szczelne pokrywy, siatki, zasłony, zamykanie drzwi i okien, itp.).
Wszelkie sposoby zabezpieczające fermę drobiu przed patogenami, szczególnie programy profilaktyczne w postaci bioochrony, mają na celu zwiększenie produkcyjności oraz opłacalności hodowli poprzez ograniczenie procentu upadków ptaków, wynikających z zachorowań. Zwiększone środki ostrożności związane z ochroną fermy, a tym samym „zdrową produkcją”, wpływają na zmniejszenie zagrożenia zdrowia publicznego. Nie należy zatem lekceważyć ważnego problemu zapobiegania chorobom wywoływanym u drobiu przez drobnoustroje.

O czym jeszcze należy pamiętać, aby zminimalizować zagrożenia?

Należy zadbać o:

• świeżą i zdrową wodę bez zanieczyszczeń mikrobiologicznych i chemicznych,
• prawidłowo zbilansowaną dawkę pokarmową,
• dobrą jakość paszy,
• dopływ świeżego powietrza, ale bez przeciągów,
• terminowe realizowanie właściwego programu szczepień przeciwko chorobom zakaźnym drobiu – IB, ND, Mareka, Gumboro, Reo, TRT/SHS.

Należy przestrzegać następujących zasad:

• osoby z zewnątrz, a zwłaszcza mające kontakt z ptakami, nie mogą wchodzić na teren fermy bez odpowiedniej odzieży i obuwia ochronnego; śluza higieniczna – przeznaczona jest do dezynfekcji podeszew obuwia roboczego oraz kół wózków transportowych; stanowi stały punkt higienizacyjny w obrębie ciągu komunikacyjnego; zapewnia prewencję zakażeń mikrobiologicznych (Listeria, Escherichia coli, Salmonella) w strefach produkcji;
• przed każdym wejściem musi znajdować się pojemnik z odpowiednim płynem do dezynfekcji obuwia (np: azetol plus, jod pol) oraz możliwość dezynfekcji rąk;
• na teren fermy mogą wjeżdżać wyłącznie autoryzowane pojazdy, po uprzedniej dezynfekcji;
• w bramach wjazdowych należy urządzić niecki dezynfekcyjne lub wyłożyć maty nasączone dezynfekantem, pamiętając o tym, że długość mat lub niecek musi być większa niż obwód największego koła pojazdu, który może przejeżdżać;
• na fermach kur niosek oraz w wylęgarniach nie należy stosować opakowań wielokrotnego użytku, ponieważ nie są one systematycznie myte i dezynfekowane;
• pasze lub komponenty i dodatki paszowe dostarczane na fermę powinny mieć atesty zdrowotne, odpowiadające danej partii. oraz powinny być przechowywane w odpowiednich warunkach (głównie zapewnienie prawidłowej wilgotności);
• zaopatrzenie pracowników branży drobiarskiej i lekarzy weterynarii w leki przeciwwirusowe oraz przeprowadzanie szczepień u ludzi;
• osoby bezpośrednio stykające się z drobiem na fermach nie mogą mieć kontaktu z innym ptactwem np. gołębiami,
• ograniczyć liczbę osób obsługujących fermy do koniecznego minimum wraz ze sprawdzeniem, czy osoby te nie utrzymują drobiu we własnych zagrodach;
• zakazać wjazdu pojazdom na teren fermy poza działaniami koniecznymi np. dowóz paszy, odbiór drobiu do rzeźni lub przez zakład utylizacyjny;
• zabezpieczyć pojemniki z karmą i wodą pitną przeznaczone dla drobiu, poprzez wstawienie ich do pomieszczeń w celu niedopuszczenia do nich dzikiego ptactwa.

Reasumując
Dla prawidłowego funkcjonowania fermy potrzebne jest także odpowiednie rozplanowanie pomieszczeń w celu usprawnienia organizacji pracy i utrzymania odpowiednich warunków sanitarnych, a także ulepszenie metod reagowania na pojawiające się przypadki chorób, które zapobiegną rozwijaniu się epizootii, czyli zwierzęcych epidemii. Podstawowe działania w walce z salmonellozami drobiu związane są z ludźmi – ich świadomością, przestrzeganiem określonych reguł sanitarno-higienicznych, zabezpieczeniem obiektów przed szkodnikami, higieną pomieszczeń, sprzętu, narzędzi, środków transportu, wody i paszy. Wszystkie te obszary działań przyczynią się do ograniczenia występowania Salmonelli w stadach drobiu.

Tags: higiena na fermie