Wielokrotnie wykazywano, że na wysoką produkcyjność indyków ma wpływ wiele czynników. Wśród nich niewątpliwie należy wymienić odpowiednie żywienie, które zdaje się być kluczem do sukcesu. Nie należy jednak zapomnieć o jakości powietrza w indyczniku. Zanieczyszczone powietrze negatywnie wpływa na zdrowotność posiadanego ptactwa, a tym samym może zniweczyć wszelakie starania hodowcy, pragnącego by jego hodowla była jak najbardziej opłacalna.

Prowadzone obserwacje potwierdzają, że zanieczyszczone powietrze w indyczniku prowadzi do wzmożonej zachorowalności i śmiertelności drobiu. Zmniejszona w ten sposób wydajność hodowli znacząco podnosi koszty produkcji. Poprawiając jakość powietrza o 50% można obniżyć śmiertelność drobiu nawet o 60%. W ten sposób redukuje się nie tylko wydatki związane z zakupem stada – dzięki obniżonej śmiertelności, ale również zmniejsza się zapotrzebowanie drobiu na pasze, gdyż przyswajana jest ona znacznie wydajniej.

Skład powietrza w pomieszczeniach inwentarskich różni się istotnie od składu powietrza atmosferycznego. W wyniku procesów fermentacyjnych zachodzących w odchodach zwierzęcych oraz w wyniku oddychania zwierząt, powietrze zawiera więcej dwutlenku węgla i jest zanieczyszczone amoniakiem, siarkowodorem, skatolem, indolem, metanem oraz innymi związkami zaliczanymi do tzw. odorów. Zwiększona koncentracja tych gazów jest miernikiem stanu higienicznego pomieszczeń inwentarskich, a przekroczenie zaleconych stężeń przyczynia się do pogorszenia panujących w budynku warunków mikroklimatycznych, co jest dalece niepożądanym efektem wpływającym na nieprawidłowości w funkcjonowaniu organizmów zwierząt w nim przebywających.
W pomieszczeniach inwentarskich przeznaczonych dla drobiu, w tym indyków, należy w sposób szczególny monitorować jakość powietrza, ze względu na duże zagęszczenie tych zwierząt i ściółkowy systemem utrzymania. Należy również dodać, że ptaki ze względu na intensywną przemianę materii, dużą produkcję metabolitów i szybkie przyrosty mają wysokie zapotrzebowanie na tlen.
Źródłem gazów, stanowiących niezaprzeczalnie ogromny problem w hodowli indyków i innych ptaków, jest rozkładający się pomiot, resztki paszy i ściółka. Największe zagrożenie dla zdrowia ptaków stanowi amoniak.
Amoniak w pomieszczeniach inwentarskich powstaje z rozkładu kału, moczu i resztek paszy, przy czym rozkład ten przebiega enzymatycznie lub przy udziale bakterii beztlenowych. Zależy on, bowiem od formy chemicznej azotu. U drobiu azot w pomiocie występuje w formie kwasu moczowego, którego rozkład następuje w wyniku działania licznych enzymów i drobnoustrojów, najwięcej azotu znajduje się w pomiocie indyków (1,7%), a najmniej u kaczek (1,0%).

Stężenie amoniaku w pomieszczeniach inwentarskich wzrasta wraz ze wzrostem temperatury powietrza (poziom amoniaku w strefie nadściółkowej u drobiu, latem może wahać się od 40 do 60 ppm), w czasie poruszania ściółki, transportu pomiotu czy opróżniania kanałów i zbiorników z gnojowicą. Duże stężenie amoniaku występuje w pomieszczeniach o niskim poziomie higieny, gdy ściółka jest zbyt wilgotna, przy nadmiernej ilości odchodów, niesprawnej wentylacji i kanalizacji. Maksymalne ulatnianie się amoniaku ze ściółki zachodzi, gdy osiąga ona wilgotność względną 40-60%. Wtedy bowiem ściółka traci swoje korzystne właściwości do pochłania gazów, a zachodzące procesy gnilne, w połączeniu z odchodami zwierząt powodują wytwarzanie zwiększonych ilości amoniaku, siarkowodoru i metanu.
Amoniak wchłania się do organizmu głównie przez drogi oddechowe, a także przez skórę i błony śluzowe. Związek ten łatwo łączy się z wodą tworząc wodorotlenek amonowy, który przenikając w głąb tkanki, powoduje stany zapalne błon śluzowych i obniżenie ogólnej odporności zwierząt.
Amoniak działa na organizm zwierzęcia dwurzędowo. Efekt I rzędowy odnosi się do układu oddechowego, oczu (rogówki stają się mętne, stan zapalny obejmuje rogówkę i spojówkę), natomiast efekt II rzędowy związany jest z reakcjami wynikającymi z adsorpcji do układu krwionośnego. Amoniak łatwo przechodzi przez ścianki pęcherzyków płucnych do krwi, gdzie zmienia hemoglobinę w hematynę zasadową obniżając poziom hemoglobiny w ustroju, a poprzez wiązanie kwasu glutaminowego w glutaminę obniża się przemiana tlenowa (zmniejszając przez to wymianę gazową). Wzrost stężenia amoniaku we krwi obwodowej oddziałuje ujemnie na większość procesów metabolicznych i powoduje występowanie objawów zatrucia, a nawet śmierć.
Konieczność ograniczenia produkcji NH3 przez zwierzęta i zmniejszenia jego emisji do środowiska wynika nie tylko z faktu, iż jest to gaz trujący, i że niewątpliwie stanowi zagrożenie dla środowiska, ale również istnieje wiele aktów prawnych dotyczących dopuszczalnych stężeń NH3 w środowisku przyrodniczym, życia zwierząt gospodarskich i pracy człowieka. Obowiązujące w Polsce Rozporządzeniem Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi (DZ. U. 2004, NR 47, POZ. 456) podaje, że w budynkach dla drobiu najwyższe dopuszczalne stężenie wynosi 26ppm (dla pozostałych zwierząt wynosi on 20ppm).
Zagrażającym zdrowiu gazem jest także siarkowodór. Jest on cięższy od powietrza, gromadzi się w strefie bytowania ptaków. Siarkowodór może być wchłaniany zarówno przez układ oddechowy jak i przez skórę. Wywołuje on podobne niepokojące objawy jak amoniak, aż do uduszenia włącznie. W budynkach dla drobiu najwyższe dopuszczalne stężenie tego gazu wynosi 10ppm.
Innym gazem, o którym należy wspomnieć jest dwutlenek węgla. Dopuszczalny, maksymalny poziom CO2 w pomieszczeniach inwentarskich przeznaczonych dla drobiu wynosi 2500ppm. Gaz ten utrudnia oddychanie. Przy poziomie powyżej 3500ppm CO2 powoduje powstawanie guzków w częściach chrząstkowych płuc, czego konsekwencją jest występowanie wodobrzusza. Uduszenie następuje w momencie dłuższego przebywania ptaka w budynku, w którym stężenie CO2 przekracza 3500ppm.


Środki zapobiegawcze
Na jakość powietrza, oprócz wymienionych gazów, w sposób istotny wpływają również zanieczyszczenia mechaniczne, czyli pył i kurz. Fermy drobiu, obok trzody chlewnej należą do największych emitorów tego typu zanieczyszczeń. Istotny wpływ na stopień zapylenia powietrza ma system utrzymania drobiu.
Źródłem zanieczyszczeń mechanicznych jest przede wszystkim ściółka, następnie ptaki, pasza, pomieszczenie, powietrze atmosferyczne. Ponadto istnieją czynniki sprzyjające zapyleniu, zaliczyć do nich należy: nieprawidłowo działającą wentylację, intensywne oświetlenie, niewłaściwe obchodzenie się z ptakami.
Pyły są niezwykle szkodliwe, wrotami ich wnikania do organizmu jest nabłonek (np. spojówek, oskrzeli i pęcherzyków płucnych). Pyły docierają do dróg oddechowych, osadzając się w pęcherzykach płucnych nieodwracalnie uszkadzają je poprzez działanie mechaniczne i chemiczne. Przez uszkodzoną błonę śluzową dróg oddechowych do organizmu ptaka mogą bez przeszkód wnikać, przenoszone na pyłach, drobnoustroje chorobotwórcze.
Aby zminimalizować poziom emisji szkodliwych gazów, oraz ograniczyć negatywne konsekwencje ich działania na organizm ptaków, należy podjąć odpowiednie „kroki” zapobiegawcze, do których należą: wentylacja pomieszczeń inwentarskich, usuwanie i neutralizowanie odchodów, odpylanie pomieszczeń inwentarskich.
Wentylacja służy w pomieszczeniach inwentarskich do utrzymania wszystkich elementów mikroklimatu (temperatura, wilgotność) na odpowiednim poziomie. Wyróżniamy 2 rodzaje wentylacji: grawitacyjną i mechaniczną. W hodowli indyków stosowana jest głównie wentylacja grawitacyjna, zwana też naturalną. Działa ona na zasadzie różnicy temperatur i ciśnienia powietrza. W przypadku wentylacji mechanicznej (wymuszonej) wyróżnia się dwa podstawowe systemy często stosowane w pomieszczeniach drobiarskich: nadciśnieniowy (wentylacja nawiewna), podciśnieniowy (wentylacja wyciągowa).
System wentylacji powinien być tak zaprojektowany, aby można było łatwo zmieniać wartość wentylacji poprzez przerywaną pracę wentylatora. Istotnym jest również wytworzenie podciśnienia w pomieszczeniu. Uzyskuje się wtedy lepsze mieszanie powietrza, a wentylacja w mniejszym stopniu zależeć będzie od warunków zewnętrznych. Otwory nawiewne powinno się umieszczać w ścianach długich budynku (powyżej wysokości ptaków), natomiast wentylatory w suficie lub ścianie po przeciwnej stronie budynku co otwory nawiewne. Do wymiany 1000 m3 powietrza/godz. potrzebny jest otwór nawiewny o powierzchni 685 cm2.
Sprawnie działająca wentylacja nie może powodować w pomieszczeniach drobiarskich groźnych przeciągów i nadmiernych strat ciepła. Ruch powietrza w optymalnych warunkach kształtuje się na poziomie 0,2 m/s, zaś maksymalnie 1,5-2 m/s. Szybkość ruchu powietrza dla piskląt i nieopierzonych ptaków nie powinna przekraczać 0,1 m/s. Zwiększenie szybkości ruchu powietrza u ptaków nieopierzonych o każde 0,1 m/s może powodować obniżenie ciepłoty ciała nawet o 2°C. W czasie upałów ruch powietrza w indycznikach, kurnikach i brojlerniach, może wynosić nawet 1,5 do 2 m/s.
Wielkość wymiany powietrza określa się u drobiu w m3/godz./kg masy ciała i uzależniona jest od:

• temperatury na dworze,
• gatunku, wieku ptaków,
• obsady na 1 m2 posadzki,
• rodzaju budynku,
• wyposażenia budynku,
• jakości ściółki.

W prawidłowych warunkach w większości budynków drobiarskich wentylacja powinna zapewnić dostarczenie 3,7 m3 świeżego powietrza/godz./kg masy ciała. W pierwszym tygodniu życia ptaków i w czasie zimy często wystarczająca jest wentylacja na poziomie 0,5 m3 powietrza/godz./kg masy ciała, natomiast latem podczas upałów u indyków rzeźnych potrzebna jest wymiana powietrza nawet 8 m3/godz./kg. Zadaniem wentylacji jest również utrzymanie w pomieszczeniach inwentarskich przeznaczonych dla drobiu optymalnej wilgotności względnej powietrza, która powinna wynosić od 60 do 70%. Niska wilgotność w budynkach powoduje przesadne przesuszenie ściółki, a tym samym prowadzi do nadmiernego zapylenia powietrza, konsekwencją tego są groźne schorzenia układu oddechowego. Nadmierna wilgotność w budynkach zaś powoduje osadzanie się pary wodnej na ścianach, stropie i piórach ptaków
Efektywną metodą poprawy jakości powietrza w pomieszczeniach gospodarskich jest, poza sprawną wentylacją, dodawanie do ściółki preparatów chemicznych, mineralnych lub mikrobiologicznych. W ostatnich latach spore zainteresowanie budzą naturalne preparaty mineralne, których stosowanie wyraźnie obniża stężenie szkodliwych gazów w budynkach gospodarskich oraz zmniejsza problem „mokrej ściółki” Dodatkowym efektem stosowania tych preparatów jest poprawa warunków zoohigienicznych w budynkach gospodarskich oraz w konsekwencji wyników produkcyjnych, szczególnie w warunkach wadliwie działającej wentylacji. Ponadto bardzo często, w zależności od rodzaju zastosowanego preparatu, poprawie ulega tzw. wartość nawozowa obornika.

Piśmiennictwo dostępne u autorki.

Tags: higiena na fermie