Na termometrach odnotowujemy coraz wyższe temperatury, co oznacza, że insekty ropoczęły swoje intensywne rozmnażanie. Dla producentów drobiu to okres, w którym trzeba myśleć o tym, jak ograniczyć występowanie much. Pominięcie problemu ich szkodliwości może przyczynić się do odniżenia przyrostów masy ciała i zwiększenia podatności na choroby.

Muchy w fermach pojawiły się już w maju, ale wzrost aktywności tych owadów przypada głównie na miesiące letnie tj. lipiec i sierpień. Z populacji much najczęściej występujące to: mucha domowa, bolimuszka kleparka (dokuczliwa mucha krwiopijna), mucha plujka pospolita, ścierwica, lucilie.
Mucha domowa jest najbardziej kosmopolitycznym gatunkiem. Rozmiary dorosłego samca mieszczą się w granicach 5,8-6,5 mm długości, samice są większe i osiągają 6,5-7,5 mm długości. Tułów jest koloru szarego z podłużnymi liniami, odwłok szarożółty z ciemnym paskiem środkowym na grzbiecie i jaśniejszy od spodu. Nogi zaopatrzone są w pazurki i przylgi. Narządy gębowe to aparat ssąco liżący. Ciepłe budynki inwentarskie stanowią dla muchy domowej komfortowe miejsce zimowania. W tym czasie muchy się nie rozmnażają i nie odżywiają. Wiosną samice zaczynają składać jaja. W ciągu życia mucha składa do 600 jaj w 5-6 porcjach po około 120 jaj. Miejscem ich złożenia są śmieci, odpady kuchenne, kał, obornik, gnojowica świń, odchody drobiu i innych zwierząt inwentarskich oraz każda substancja organiczna ulegająca fermentacji. Okres wylęgania zależy od temperatury. W niskich temperaturach 8-10°C okres wylęgania trwa do tygodnia, przy 17-20°C już po 8-15 godzinach ze złożonych jaj wylęgają się larwy (czerw), które intensywnie żerują. Po trzykrotnej wylince powstaje twarda, koloru brązowego poczwarka. Z poczwarek po około 5 dniach (przy temp. 20°C) wychodzą dorosłe osobniki. Muchy nie żyją dłużej niż kilka tygodni. W chłodniejsze dni żyją dłużej, latem do 30 dni. Lokalizacja miejsc gromadzenia much może pomóc w ich zwalczaniu. Najczęściej gromadzą się w miejscach ciepłych i oświetlonych. W miesiącach nasilonego występowania muchy są dokuczliwą plagą dla ludzi i zwierząt. Ich sposób bytowania (siadanie na padlinie, odchodach ludzkich i zwierzęcych, odpadach kuchennych i produktach spożywczych) powoduje, że są one przenosicielem wielu drobnoustrojów chorobotwórczych. Na swoim ciele mogą przenosić 6 milionów, a w jelicie od 25 do 28 milionów mikroorganizmów, w tym bakterie chorobotwórcze: durów, czerwonki, wąglika, pałeczki gruźlicy oraz formy inwazyjne pasożytów. W taki sposób muchy mogą wprowadzać do paszy zarazki chorobotwórcze. Przeciętna mucha porusza się w promieniu 3 km, ale może pokonać odległość nawet 10 km w ciągu doby. Przemieszczanie się much w takich odległościach przyczynia się do przenoszenia drobnoustrojów nie tylko z osobnika na osobnika, ale również z fermy na fermę. Mucha domowa nie kłuje zwierząt i nie wysysa krwi. W przypadku masowego pojawienia się much ich uciążliwość polega na niepokojeniu zwierząt, co może zaburzać rytm pobierania pokarmu oraz odpoczynku.
Poza muchą domową w pomieszczeniach dla zwierząt występuje bardzo licznie bolimuszka kleparka, która jest muchą krwiopijną. Posiada ona silną, długą i błyszczącą kłujkę skierowaną do przodu, którą przebija skórę. Bolimuszkę można spotkać od maja do października, przy czym nasilenie występowania odnotowuje się od połowy lipca. Ukłucia spowodowane przez bolimuszkę wywołują bolesną reakcję zapalną skóry zwierząt domowych i człowieka. Taki sposób odżywiania tej muchy jest jednocześnie mechanizmem przenoszenia chorób inwazyjnych (trypanosomozy) oraz zakaźnych np. pałeczek tularemii, prątków trądu, wirusa choroby Heinego i Medina, wirusa niedokrwistości koni, wąglika, różycy. Bolesne ugryzienia bolimuszek wywołują u zwierząt niepokój oraz reakcję obronną.


Profilaktyka i zwalczanie

Zwalczanie much w obiektach inwentarskich jest uciążliwe. Głównie opiera się na profilaktyce i niszczeniu form larwalnych i dorosłych. Profilaktyka oparta jest na przestrzeganiu ogólnych zasad higieny w pomieszczeniach przeznaczonych dla zwierząt, gospodarskich i produkcyjnych. W ograniczeniu rozwoju much ważne jest uniemożliwienie muchom dostępu do miejsc z pokarmem, w których mogą się rozwijać, dlatego należy dbać o stan sanitarny śmietników i miejsc gromadzenia pomiotu. Przykrycie odchodów plandekami uniemożliwia muchom składanie do niego jaj, a wytwarzająca się podczas fermentacji temperatura uniemożliwia rozwój larwom.
Często sama profilaktyka nie wystarcza dlatego do zwalczania much wykorzystuje się różne metody chemiczne. Służą do tego insekcydy, które dzieli się na dwie grupy: larwicydy służące do zwalczania larw i adultycydy do niszczenia osobników dorosłych.


Na larwy regulatory wzrostu owadów

Do zwalczania larw much w środowisku ich bytowania służą larwicydy, czyli insektycydy z grupy regulatorów wzrostu owadów. Pyriproxyfen jest regulatorem wzrostu owadów zaliczanym do hormonów juwenilnych lub młodości. Hormony te wpływają na kolejność procesów metamorfozy. Hamują rozwój organów owada dorosłego takich jak: skrzydła, gonady. W przypadku zastosowania na jaja wstrzymują rozwój zarodka. U larw potraktowanych hormonem juwenilnym nie występuje proces przepoczwarzania lub jest on silnie zaburzony w wyniku czego powstają nieliczne poczwarki, często bardzo zdeformowane. Diflubenzuron hamuje syntezę chityny, która buduje okrycie owadów. Cieczą wykonaną z preparatów zawierających diflubenzuron (Inubon 100 SC i Traconil 400 SC) polewa się z konewki lub opryskuje miejsca składania jaj przez muchy, nawóz bydła, gnojowniki i kompostowniki. Ciecz powinna wniknąć kilka cm pod powierzchnię, dlatego roztwór należy wykonać zgodnie z zaleceniami producenta. Pierwszy zabieg wykonuje się wczesną wiosną wraz z pojawieniem się much i powtarza się go co 3-4 tygodnie prze cały sezon występowania owadów. Również trichlorfon z grupy związków organicznych zawarty w preparacie Larwicyd 50 SP przerywa cykl rozwojowy much. W gnojownikach larwy much mogą być niszczone „mlekiem wapiennym” przygotowanym z wapna palonego i wody, gdzie 20% roztwór w ilości 10-20 litrów przeznacza się na 1 m2 powierzchni.

Zwalczyć postać dorosłą

Owady dorosłe zwalczane są za pomocą adultycydów, które można podzielić na:
■  Insektycydy rezydualne rozcieńczane wodą. Wykorzystywane do zwalczania osobników dorosłych poprzez opryskiwanie powierzchni. Preparaty występują w postaci proszków do sporządzania zawiesiny wodnej (WP); zawiesiny kapsuł – preparaty miko-kapsułowe (CS) oraz koncentratów w postaci stężonej zawiesiny. Przygotowanym z wymienionych preparatów roztworem opryskuje się powierzchnie do momentu pierwszych objawów ściekania. Miejsca zwilżane to ściany wokół drzwi wejściowych, ramy okienne, powierzchnie pobliskiego śmietnika, filary, rury. Przykładami preparatów rezydualnych są: Agita 10 WG, QuickBayt Spray, Bayer LEY, Muscalure, Muchakron Plus 10 WP, Solfac WP. Wymienione preparaty różnią się substancjami aktywnymi oraz długością działania owadobójczego.
■  Nie rezydualne preparaty do zabiegów ultraniskoobjętościowych (ULV). Wykorzystując zamgławiacze lub specjalne urządzenia ULV preparat (zawierający prytroidy lub prytrynę) podaje się w formie delikatnej mgły lub jako aerozol. W skutek zabiegu giną tylko muchy obecne w pomieszczeniu, na nowe osobniki preparat już nie działa.
■    Zatrute przynęty. Trutki zawierają w swoim składzie cukier, barwniki, substancję czynną oraz feromon płciowy wabiący muchy. Przykładowymi trutkami są Bros-granulki, Muchokil, QuickBayt. Wymienione preparaty można stosować bezpośrednio w karmikach owadobójczych lub naczyniach umieszczonych w indyczniku na wysokości powyżej 2 m od podłogi, w miejscach występowania much, po dwa karmniki na każde 50 m2. Inny sposób polega na rozsypywaniu granulek w pomieszczeniach inwentarskich w ilości 100 g trutki na każde 50 m2. Należy pamiętać, aby zwierzęta nie miały kontaktu z preparatem. Preferowane miejsca to parapety okien, ramy okienne, belki podporowe. Jeszcze inna metoda wykorzystania zatrutych przynęt polega na sporządzeniu zawiesiny z wodą w proporcji wagowej 3 części preparatu na 1 część wody. Sporządzoną zawiesinę nanosimy za pomocą pędzla na miejsca występowania much lub na kawałki tektury, folię, deski i podobne podłoża, które umieszczamy w budynku inwentarskim. Muchy w kontakcie z preparatem są uśmiercane.
Podejmując decyzję zwalczania much należy zdecydować się na jednoczesną walkę z formami dorosłymi jak i larwami. Jednocześnie powinno się stosować rotację preparatów zawierających różne substancje aktywne, w celu uniknięcia wytworzenia much odpornych na dany środek stosowany zbyt długo.
Stosowanie preparatów chemicznych wymaga odpowiedniego przygotowania ferm, czyli oczyszczenia z pajęczyn, pyłów, ponieważ brud ogranicza kontakt much z insektycydem jednocześnie skraca się jego aktywność. Ponadto należy zabezpieczyć wodę, paszę i karmniki przed stosowanym środkiem.
Dorosłe osobniki much można również likwidować za pomocą lepów, muchołapek lub lamp owadobójczych, przy czym te metody nie niszczą form rozwojowych.
Podsumowując, należy podkreślić, że ze względu na uporczywość much w stosunku do ptaków należy je intensywnie zwalczać. Najlepiej wczesną wiosną, w momencie ich pojawienia.

Piśmiennictwo dostępne u autora

Wojciech Neja Katedra Hodowli Bydła, Uniwersytet Technologiczno-Przyrodniczy w Bydgoszczy

Tags: higiena na fermie