Uwaga na pasożyty! PDF Drukuj Email
Indyk Polski
Wpisany przez Elżbieta Biedrzycka   

Dla hodowcy drobiu ogromnym problemem mogą się okazać choroby pasożytnicze. Liczba gatunków pasożytniczych mogących żyć na drobiu jest ogromna. Straty spowodowane pasożytami mogą być tym samym bardzo duże. Pasożyty są przyczyną występowania wielu chorób, pogarszają w dużej mierze wyniki produkcyjne i w konsekwencji mogą powodować upadki ptaków. Opracowano szereg różnych programów zwalczania pasożytów i wiele preparatów do przeciwdziałania i zapobiegania inwazjom.

 

 

W nowoczesnych fermach drobiarskich należałoby oczekiwać jedynie inwazji nielicznych gatunków pasożytów. Co prawda obecnie dość rzadko mają miejsca zjawiska wybuchu groźnych parazytoz drobiu, lecz można śmiało powiedzieć, że pasożyty pozostają ciągle stałym zagrożeniem dla hodowców drobiu. O chorobotwórczości pasożytów w ogromnej mierze decydują osobnicze właściwości ich żywiciela, m.in. wiek, stan zdrowia, płeć, kondycja uwarunkowana prawidłowym żywieniem, mikroklimat pomieszczenia oraz stopień adaptacji do pasożyta. Niebezpieczne ogniska parazytoz drobiu na szczęście pojawiają się obecnie sporadycznie, ale wówczas pasożyty zyskują duży potencjał ekspansywny. Tym samym pasożyty mogą stanowić cały czas duże zagrożenie w fermach nawet bardzo dobrze prowadzonych. Bardzo duża liczba pasożytów występuje w chowie ekstensywnym (przyzagrodowym), gdzie drób może się stykać z ptakami dzikimi i zwierzętami domowymi. Dużo larw pasożytów zasiedla wierzchnie warstwy gleby, a także różne narządy wewnętrzne pośrednich żywicieli, czy też rezerwuarowych. Ci ostatni żywiciele zasiedlają także głębsze warstwy gleby (np. dżdżownice) i są dla drobiu podstawowym źródłem zakażenia. Zarówno przy wybiegowym, jak i bezwybiegowym utrzymaniu drobiu podstawową zasadą walki z pasożytami powinna być stale prowadzona profilaktyka i leczenie już chorych ptaków. Zapobieganie tym chorobom powinno polegać na maksymalnym ograniczeniu dostępu do fermy osób trzecich i innych zwierząt.
Schorzenia drobiu mogą być wywołane przez pasożyty zewnętrzne (ektopasożyty) lub wewnętrzne (endopasożyty). Do pasożytów zewnętrznych należą: roztocze (ptaszyńce, kleszcze, świerzbowce), owady (wszoły: piórojady, wszy; pchły, pluskwy, komary, meszki, muchówki, muchy i pleśniakowiec lśniący). Także pasożyty niszczące ziarno (wołki zbożowe i roztocze) mogą być dla drobiu trujące. Największe znaczenie mają choroby wywołane przez pasożytnicze stawonogi (roztocze i owady), robaki oraz pasożytnicze pierwotniaki, głównie kokcydia. Z pasożytów zewnętrznych najczęściej występuje u drobiu ptaszyniec i świerzbowiec – sprawcy dermanyssozy i knemidokoptozy. Bezpośrednio drób atakowany jest przez wszoły, pchły, pośrednio zaś – przez muchy domowe, chrząszcze, komary, pluskwy, muchówki.
Choroby pasożytnicze w dużej mierze dotyczą ptaków młodych. Zarażają się one od osobników starszych, które mogą być nie tylko żywicielami, ale i przenosicielami kolejnych inwazji. Ptaki źle karmione (niezbilansowana dawka pokarmowa pod względem witamin czy też składników mineralnych) są podatniejsze na inwazje pasożytnicze. Wymienione niedobory żywieniowe prowadzić mogą do zaburzeń przemiany materii i tym samym do zmniejszenia odporności. Właściwy udział witamin i składników mineralnych odgrywają bardzo dużą rolę w procesach odpornościowych na pasożytnicze inwazje.
W organizmie ptaka odpornego, larwy osiadłe w tkankach dłużej pozostają w uśpieniu, nie rosną i nie prowadzą do powstawania objawów klinicznych. Przy przypadkowym zarażeniu pasożytami ptaka dobrze odżywionego zazwyczaj nie dochodzi do powstania choroby albo też okres jej wylęgania jest znacznie dłuższy. Jeżeli już dochodzi do zarażenia to przebieg choroby jest bardzo łagodny.
Rozwój pasożytów w środowisku jest ściśle związany z warunkami atmosferycznymi. Duży wpływ na rozwój pasożytów ma m.in. temperatura, wilgotność, a na wybiegach także ich nasłonecznienie. Działanie inwazyjne pasożytów może się w bardzo różny sposób przejawiać: niektóre z nich są zaopatrzone w narządy czepne typu: haki, zęby, kolce – za pomocą których ranią tkanki swego żywiciela, powstałe rany z kolei to miejsca wnikania bakterii i wirusów chorobotwórczych, poprzez wydalanie swoich produktów przemiany materii pasożyty oddziaływują na swojego żywiciela trująco i uczulająco.


Charakterystyka wybranych pasożytów zewnętrznych

Ptaszyniec kurzy
(Dermanyssus gallinae)

Ptaszyniec kurzy jest bardzo szkodliwym i dokuczliwym pasożytem zewnętrznym drobiu. Jest on plagowym pasożytem drobiu grzebiącego (atakuje kury, indyki, perlice, bażanty), a także innych ptaków (gołębie, różne ptaki dzikie), ssaków a nawet człowieka. Może atakować ptaki w każdym wieku i utrzymywane różnymi sposobami (nawet w chowie klatkowym). Ciało ptaszyńca kurzego (Dermanyssus gallinae) jest spłaszczone, kształtu gruszkowatego, o szarej barwie, długości od 0,7 do 0,9 mm, szerokości od 0,4 do 0,5 mm. Ich pokrycie ciała jest bardzo rozciągliwe i po najedzeniu się przybierają prawie kulisty kształt, ubarwienie mają czerwone lub brunatne, a gdy krew jest trawiona, przez pokrycie ciała widoczny jest ciemny zarys jelita. Mają mocne, zakończone przylgą i dwoma pazurkami odnóża. Larwy mają 3 pary odnóży i poruszają się na dwóch, zaś osobniki dorosłe mają 4 pary odnóży, poruszają się bardzo szybko, nawet do kilku cm/sek. Podczas typowego ruchu w przemieszczaniu się biorą udział odnóża II, III i IV pary, odnóża I pary wykonują jedynie szybkie ruchy palpacyjne. Poruszają się sprawnie po wszelkiego typu powierzchniach. Poruszając się po ciele gospodarzy wywołują bardzo nieprzyjemne swędzenie. Aparat gębowy tworzą długie sztyletowate szczękoczułki, umieszczone w przedniej części ciała, wysuniętymi szczękoczułkami pasożyt nacina skórę ptaka jak nożyczkami. Po zranieniu ofiary wprowadza swoją ślinę, która jest toksyczna, szczególnie dla młodego drobiu. Ślina ma właściwości rozpuszczające tkankę skórną, co ułatwia sztylecikom docieranie do drobnych naczyń krwionośnych, z których ptaszyniec pobiera krew.

 


Cały cykl rozwojowy ptaszyńca w sprzyjających warunkach trwa ok. 7 dni. Kolejne stadia rozwojowe to: jajo, larwa, nimfa 1 i 2, imago. Tempo rozwoju pokolenia zależy od temperatury otoczenia. Chłodnym latem ten rozwój przebiega wolniej, ptaszyńce są jednak bardzo odporne na zimno. Można mu dać śmiało miano „superpasożyta”: rozmnaża się w zawrotnym tempie, może przetrzymywać wielomiesięczne (nawet do 8 miesięcy) okresy głodówki, jest też bardzo odporny na niekorzystne warunki środowiska, aktywny w szerokim przedziale temperatur, odporny na działanie wielu insektycydów, bardzo żywo reaguje także na różnorodne bodźce, no i bardzo sprawnie potrafi się poruszać.
W ciągu dnia ptaszyńce przebywają w ukryciu – w szczelinach ścian i podłóg, w kątach klatek, w gniazdach, pod taśmociągami itp. Nocą wychodzą z ukrycia i atakują śpiące ptaki wywołując ich niepokój. Jaja umieszczają w szczelinach, w których przebywają w ciągu dnia.
Ptaszyńce bardzo niekorzystnie oddziaływują na zdrowie ptaków. Niepokoją je, powodują ubytki krwi na skutek żerowania, ich ślina wykazuje toksyczne i alergizujące działanie, mechaniczne uszkadzanie powłok ciała, tworzy bramy wejścia dla patogennych mikroorganizmów, ptaszyńce mogą przenosić chorobotwórcze bakterie i wirusy. Niepokój ptaków pojawiający się w porze nocnej jest jednym z pierwszych objawów inwazji, poza tym obserwuje się bladość widocznych błon śluzowych, utratę piór, lanie jaj (jaja bez skorupy), no i upadki. Dla głodnych roztoczy charakterystyczna jest aktywność w ciągu całej doby. Brak możliwości odpoczynku ptaków w czasie nocy może skutkować wyraźnym obniżeniem nieśności oraz pogorszeniem wykorzystania paszy. Przy masowej inwazji następuje anemia i postępujące wyniszczenie, szczególnie wśród młodych ptaków mają miejsce masowe upadki.
W celu zwalczania i zapobiegania należy bezwzględnie przestrzegać zasad higieny w pomieszczeniach dla drobiu, przed wprowadzeniem stada należy przeprowadzić dokładne czyszczenie i dezynsekcję pomieszczeń, klatek i sprzętu. Profilaktyka polega na dalszej systematycznej dezynsekcji pomieszczeń oraz przeprowadzania zabiegów traktowania w tym samym czasie akarycydami wszystkich ptaków w stadzie. Przy użyciu każdego nowego preparatu owadobójczego należy bezwzględnie zachowywać dużą ostrożność, ażeby nie powodował on zatrucia drobiu. Nie wolno stosować preparatów które mogłyby odkładać się w organizmach ptaków i w produktach finalnych (jaja, mięso). Prowadzona walka winna być skuteczna, jako że wówczas, gdy dostęp do typowego żywiciela staje się niewystarczający, pojawiają się masowe ataki na ludzi, ma to miejsce przy gwałtownym wzroście liczebności populacji pasożytów lub przy opuszczeniu przez ptaki gniazd, czy też po usunięciu ptaków przez człowieka. W przenoszeniu ptaszyńca mogą pośredniczyć gryzonie, dlatego też należy odpowiednio często i prawidłowo przeprowadzać zabiegi deratyzacji i dezynfekcji.

Świerzbowiec ptasi
(Cnemidocoptes mutans)

Knemidokoptozę, czyli świerzb wywołują różne gatunki świerzbowców, lecz najczęściej jest to Cnemidocoptes mutans. Pasożyt ten umiejscawia się głównie na nieopierzonych częściach nóg. Cykl rozwojowy świerzbowców (poprzez larwy, nimfy I i II oraz postać dorosłą) trwa około 25 dni i odbywa się w skórze właściwej żywiciela.
Inne gatunki np. Cnemidocoptes gallinae i C. Columbie lokalizują się na opierzonych częściach ciała (wzdłuż promieni piór na głowie, na szyi, na piersi). C. mutans wywołuje stany zapalne skóry, wysięki surowicze. Samice umiejscawiają się pod łuskami na skokach (czasami na koralach indyków, wokół dzioba). Roztocze drążą korytarze w naskórku, co prowadzi do złuszczeń, strupów, a to z kolei powoduje łuszczenie się skóry, łamanie piór i ich wypadanie. Inną nazwą tej choroby jest „wapniak”, jako że tworzą się grube strupy żółtobrunatnej barwy z jasnym połyskiem, podobne do wapna. Pod nimi zaś gromadzi się krew i ropa.
Najczęściej świerzbowce ptasie atakują starsze ptaki, głównie kury, ale też indyki, bażanty, perlice, gołębie). W zaawansowanej chorobie ptaki cierpią na niedowłady kończyn i stają się mocno wychudzone.
Świerzbowce rozprzestrzeniają się poprzez bezpośredni kontakt z chorymi ptakami, przez zanieczyszczone otoczenie, dlatego też bardzo ważnym elementem jest profilaktyka tej inwazji, dbałość o higienę, utrzymywanie odpowiednich warunków zoohigienicznych, przeprowadzanie odpowiednimi środkami dezynfekcji, jak też maksymalne zabezpieczenie stada przed kontaktem z ptakami wolno żyjącymi (gołębie, wróble).
Skutecznym sposobem zwalczania świerzbowca jest stosowanie akarycydów należących do różnych grup chemicznych (najlepiej stosować je przemiennie). Pasożyty zewnętrzne szybko uodparniają się na stosowane środki, stąd koniecznym staje się wprowadzanie co jakiś czas nowych preparatów. Przeprowadzać należy opryskiwanie, kąpiele także smarowanie odpowiednimi preparatami. Tego rodzaju zabiegi najlepiej przeprowadzać kilkakrotnie w odstępach tygodniowych. Można też zanurzać skoki chorych ptaków w roztworach roztoczobójczych. Jednakże czynnikami przeciwdziałającymi ektopasożytom jest zapewnienie ptakom odpowiednich warunków zoohigienicznych i właściwa dbałość o higienę.

Wszoły
Wyjątkowo dokuczliwym pasożytem zewnętrznym są wszoły (owady z rzędu Mallophaga), wywołujące wszołowicę (mallofagoza). Najczęściej mamy z nimi do czynienia w chowie przyzagrodowym, rzadziej w chowie fermowym. Liczebność tych pasożytów zwiększa się na wiosnę a czynnikami sprzyjającymi tym inwazjom jest na pewno słabsza kondycja ptaków, niewłaściwy stan sanitarny pomieszczeń i zbyt duża wilgotność. Zarówno samce jak i samice są koloru rdzawo-żółtego i mają od 1 do 2 mm długości, posiadają pięcioczłonowe czułki, aparat gębowy typu gryzącego, są pozbawione skrzydeł.
Na ptakach domowych występować może około 40 różnych gatunków wszołów, lecz do najczęściej występujących zaliczyć należy Eomenacathus stramineus (na brzusznej części i po bokach tułowia). Samice składają do kilkunastu jaj w piórach lub puchu a rozwój do osobnika dorosłego trwa 3-4 tygodnie. W zależności od warunków wszoły przeżywają od kilku tygodni do kilku miesięcy i obumierają wraz ze śmiercią swojego żywiciela. Żyją w piórach, komórkach naskórka i odżywiają się nimi a także krwią z zadrapań i ran na skórze. Są bardzo wyspecjalizowane pokarmowo, mają najczęściej jednego żywiciela. Gromadzą się wszędzie (w gniazdach, ściółce, piasku, karmidłach). Bardzo ważna jest znów ochrona przed niewłaściwymi warunkami, spadkiem kondycji i izolacja osobników zarażonych. W celu zwalczania inwazji poleca się opryskiwanie, opylanie, kąpiele w roztworach z preparatami owadobójczymi (co najmniej dwukrotnie z tygodniową przerwą).

Pchła ptasia
Kolejną parazytozą jest Ceratofylloza, a wywołuje ją pchła z rodzaju Ceratophyllus – pchła ptasia (Ceratophyllus gallinae), która może też atakować człowieka. Jest to owad o wielkości od 2 do 3 mm, koloru brązowego, na przedtułowiu posiada grzebyki, a na nich z każdej strony po 12-13 ząbków.

Przechodzi pełny cykl rozwojowy, a cykl życiowy trwa około 3 tygodni. Pchły są krwiopijne, samiec przed kopulacją ssie krew od żywiciela, powodują świąd skóry i duży niepokój ptaków. Mogą pasożytować na ptakach i na ssakach, a są przenoszone przez ptaki wędrowne, gryzonie, zwierzęta domowe. Leczenie polega na opryskiwaniu za pomocą insektycydów.

Pluskwy
Drób może być też atakowany przez pluskwy z rodziny Cimicidae. Owad ten ma około 4-5 mm długości, głowę zaopatrzoną w duże oczy, narządy gębowe kłujaco-ssące, szczątkowe skrzydła, dobrze rozwinięte kończyny. Cykl życiowy pluskwy w temperaturze pokojowej trwa około 2 miesięcy. Bolesne ukłucia pluskiew mogą wywoływać miejscowe odczyny, a przy masowych inwazjach może nastąpić anemia i znaczny w związku z tym spadek produkcyjności. Pluskwy są trudne do zwalczenia, stosować należy opryski z insektycydów, a w przypadku silnych inwazji stosować trzeba opryski zarówno ptaków jak i pomieszczeń. Pluskwa ptasia (Cimex hirundinis) jest w stanie przy dużej inwazji wywołać anemię a w konsekwencji zmniejszenie produkcyjności. Pluskwy prowadzą nocny tryb życia, ich zwalczanie w związku z tym staje się dość trudne, żywią się krwią ptaków.

Komary
Komary to kolejny pasożyt. W Polsce występuje około 40 gatunków: ptaki mogą atakować komary z rodzajów Aedes, Anopheles, Culex. Jest to owad o podłużnym tułowiu, głowie zaopatrzonej w duże oczy i aparat gębowy kłująco-ssący u samic, a ssący u samców. Krew ssą tylko samice i to najczęściej w pochmurne dni (samce odżywiają się płynnym pokarmem roślinnym). Cykl rozwojowy trwa zazwyczaj 3 tygodnie. W miejscach ukłuć pojawiają się zaczerwienienia skóry, komary przenoszą chorobotwórcze dla drobiu wirusy. Zwalczanie i zapobieganie polega na osuszaniu potencjalnych miejsc składania jaj i wylęgu larw komarów. Komary zwalcza się także metodami mikrobiologicznymi.

Meszki
Meszki (Muchówki) – (Simulium damnosum) przede wszystkim atakują u ptaków okolice oka, grzebienia, dzwonków, przedostają się też do jamy nosowej, pod powieki, do gardzieli. Długość ciała muchówek wynosi od 1 do 55 mm, aparaty gębowe mają typu liżącego, gryząco-liżącego, kłująco-ssącego i inne. Ukłucia meszek mogą powodować wybroczyny i bolesne opuchlizny, doprowadzić mogą do anemii, spadku produkcji. Tylko samice krwiopijne pasożytują i składają tysiące jaj do płynącej wody, a z nich wylęga się kolejne pokolenie zimujące w postaci larwy. Zwalczanie polega na usytuowaniu ferm drobiu z dala od ich miejsc wylęgu i na stosowaniu larwobójczych insektycydów.

Kuczmany
Kuczmany – owady z rodzaju Culicoides potrafią atakować drób i inne ptaki, a także człowieka. Ich ukłucia powodują niepokój wśród ptaków, ich wzajemne dziobanie się, niektóre gatunki są przenosicielami pasożytów krwi. Występują zwłaszcza na podmokłych terenach a zwalczanie ich to podobnie m. in. usytuowanie ferm drobiu z dala od miejsc wylęgu oraz spryskiwanie środkami owadobójczymi.

Mucha domowa
Mucha domowa – Musca domestica – (plujka, bolimuszka) – to bardzo uciążliwy owad zarówno dla drobiu jak i dla człowieka. Może stanowić duże zagrożenie sanitarne, posiada doskonałe umiejętności adaptacyjne, jest owadem na całym świecie rozprzestrzenionym. Samica może składać jaja co 2-4 dni, jednorazowo ok. 100, a w ciągu całego życia nawet do 2000. Czynnikami przywabiającymi muchy są odór i wilgotny nawóz (60-90%) wytwarzane na fermach. Zwalczanie inwazji polega na stosowaniu metod integrowanych (chemiczne z biologicznymi). Te drugie polegają na wprowadzeniu do pomieszczeń naturalnych drapieżników (roztocza, chrząszcze, pasożytnicze osy) i patogenów jaj, larw i poczwarek, które rozwijają się w odchodach. Spryskiwanie ścian, zadymianie insekcydami, stosowanie pułapek dla imagines, czy też stosowanie mikrobiologicznych insektycydów dodawanych do paszy, napowietrzanie w celu przyspieszenia wysychania odchodów, tym samym ograniczanie rozwoju much – to ważniejsze z metod ich zwalczania.

Chrząszcze
Chrząszcze – owady z rzędu Coleoptera. Te pasożyty mogą być zjadane przez drób i przyczyniać się do szerzenia chorób infekcyjnych i inwazyjnych. Takim pasożytem bytującym w szczelinach ścian, podłóg, w ściółce jest pleśniakowiec lśniący (Alphitobius diaperinus); w magazynach pasz spotkać można mącznika młynarka (Tenebrio monitor), a jego larwy znajdować się mogą w upierzeniu młodych kur i gołębi.

Pleśniakowiec lśniący
Pasożytem bytującym w szczelinach ścian, podłóg, w ściółce jest pleśniakowiec lśniący (Alphitobius diaperinus).
Do Europy szkodnik ten przedostał się na początku lat 60-tych ubiegłego wieku wraz z paszą sprowadzaną z USA. Liczebność jego gwałtownie wzrosła pod koniec lat 80-tych. W warunkach europejskich szczególnie korzystne środowisko dla swojego rozwoju chrząszcz ten znalazł w pomieszczeniach drobiarskich (głównie w odchowalniach brojlerów), potrzebuje bowiem temperatury powyżej 300°C i dużej wilgotności. Pasożyt ten ma do 7 mm długości, brązowo-czarną lśniącą barwę, aparat gębowy, czułki i odnóża są czerwono-brązowe. Samice składają jaja (do 50 szt. dziennie) w zamaskowanych miejscach, a ponieważ mogą żyć przeszło 400 dni, składają w tym czasie ponad 2000 jaj. Są wszystkożerne, chętnie żerują w ściółce, mieszankach paszowych, wokół karmideł i poideł, preferują produkty spleśniałe, psujące się lub rozkładające.
Pleśniakowiec lśniący wgryza się także w ciała słabych lub padłych ptaków i żeruje pod ich skórą. Przenosi wirusy choroby Mareka, Gumboro, Newcastle, białaczki, ospy, grypy ptaków a także szereg bakterii, grzybów, larwy tasiemców oraz nicienie. Tak więc duża szkodliwość pleśniakowca lśniącego wynika z tego, że zjada on i zanieczyszcza paszę, niepokoi ptaki i roznosi groźne choroby. Może się też zdarzyć przy ich masowym pojawieniu, że chrząszcze te przedostaną się do odzieży i stają się plagą dla człowieka. Szkodliwość pleśniakowca w intensywnej produkcji drobiarskiej może stanowić duży problem, dlatego zapobieganie jego pojawieniu się należy oprzeć na odpowiedniej higienie, wzmożonej kontroli fitosanitarnej importowanych pasz. Walka z chrząszczami bywa utrudniona, jako że wykorzystują rozmaite siedliska. Należy bezpośrednio po każdej zmianie stada przeprowadzać zabiegi dezynfekcyjne i dezynsekcyjne, wykrywać w ściółce postaci rozwojowe (jaja, larwy, poczwarki, osobniki dorosłe). W okresie zimowym pomieszczenia pomiędzy cyklami produkcyjnymi po oczyszczeniu, uszczelnieniu, dezynfekcji, powinny być poddane „przemrożeniu” w celu pozbycia się tego pasożyta.

W kolejnym artykule zostaną scharakteryzowane ważniejsze pasożyty wewnętrzne drobiu.

Piśmiennictwo dostępne u autora

Bartosz Korytkowski

Bydgoszcz

Tags: zdrowie indyków , zdrowie ptaków