Immunosupresja jest to trwałe bądź okresowe uszkodzenie układu odpornościowego u drobiu. W jej wyniku organizm ptaków nie jest w stanie właściwie reagować na czynniki chorobotwórcze, ponieważ uszkodzony układ odpornościowy nie jest w stanie wytworzyć prawidłowej odpowiedzi immunologicznej typu humoralnego bądź komórkowego. Taka „sytuacja” może w sposób istotny wpłynąć na pogorszenie wyników produkcji. Poznanie przyczyn powstawania immunosupresji, jej mechanizmów, prawidłowe przeciwdziałanie immunosupresji czy też schorzeniom immunosupresyjnym umożliwia uzyskanie dobrych, a nawet bardzo dobrych wyników ekonomicznych produkcji drobiu.

Do czynników o działaniu immunosupresyjnym zaliczyć należy: wirus choroby Mareka, wirus zakaźnego zapalenia torby Fabrycjusza – wirus choroby Gumboro (IBDV), wirus anemii kurcząt (CAA), wirus białaczki drobiu (ALV), a poza tym czynniki bakteryjne, parazytologiczne, substancje chemiczne w paszy, antybiotyki, toksyny grzybicze- mikotoksyny, różnego rodzaju stresy środowiskowe (np. niewłaściwe zagęszczenie), nagłą zmianę paszy, nagłe zmiany warunków środowiskowych (w tym: temperatury, wilgotności, ruchu powietrza). Wyżej wymienione czynniki mogą działać indywidualnie lub wspólnie, mając fundamentalny wpływ na zdrowie ptaków, a tym samym wyniki prowadzonej hodowli. Przypuszczalnie najlepiej znaną grupą czynników będących w stanie wywołać immunosupresję są wirusy immunosupresyjne.
Głównym narządem układu odpornościowego u ptaków jest torba Fabrycjusza. Wirus choroby Mareka i Gumboro powoduje jej uszkodzenie już w pierwszych dniach życia. Układ odpornościowy ptaków jest w konsekwencji tego niezdolny do reagowania na szczepionkę albo na czynnik zakaźny.
Choroba Mareka (Marek’s disease – MD) jest nowotworową chorobą o etiologii wirusowej. Przyczynia się ona, jak już wspomniano, do uszkodzenia i atrofii torby Fabrycjusza, która staje się równa lub nawet mniejsza niż śledziona. Choroba Mareka w sposób znaczny prowadzi do wzrostu śmiertelności w hodowanym stadzie, spadku produkcji nieśnej, co w konsekwencji wiąże się ze wzrostem kosztów ekonomicznych. Przyczyna większości przypadków wystąpienia choroby Mareka tkwi w nieprzestrzeganiu zasad związanych z prawidłowym szczepieniem i w zaniedbaniach na fermach. Częstotliwość występowania choroby Mareka jest uzależniona od wielu czynników, wśród których należy zwrócić uwagę np. na nadmierne zagęszczenie. Stłoczone na ograniczonej powierzchni ptaki mają stały kontakt ze sobą, przez co wirus może się rozprzestrzeniać i powodować wczesne zakażenia ptaków.
Wirus choroby Mareka dostaje się do organizmu ptaka z wdychanym powietrzem. Poprzez płuca przedostaje się do narządów limfatycznych. Działanie immunosupresyjne wirusa polega na bezpośredniej lizie limfocytów, lub pośrednio poprzez aktywację komórek supresyjnych (w limfocytach).
Choroba Mareka jest jedyną chorobą nowotworową, w przypadku której istnieją szczepionki. Szczepionki zabezpieczają przed objawami choroby, ale nie zabezpieczają ptaków przed zakażeniem wirusem terenowym. Szczepionki przeciwko chorobie Mareka są sporządzane w hodowlach komórek zarodka kurzego SPF (pierwsza szczepionka była oparta na herpeswirusie indyczym HVT). Są to preparaty zawierające zawiesinę żywych, zakażonych wirusem szczepionkowym komórek. Wirus szczepionkowy jest podawany 1-dniowym pisklętom domięśniowo lub podskórnie. Należy podkreślić, że szczepionka przeciwko MD jest szczepionką unikalną.
Na obniżenie efektywności szczepień wpływają czynniki immunosupresyjne tła żywieniowego, jak np. skażenie paszy mikotoksynami, tła środowiskowego, np. podwyższone stężenie amoniaku, tła biologicznego, czynniki stresujące. Skuteczność szczepień przeciwko MD obniża w znacznym stopniu jednoczesne szczepienie kurcząt przeciwko reowirusom. Reowirusy indukują wytwarzanie interferonu i hamują poszczególne fazy replikacji wirusa szczepionkowego MD. Pokonanie choroby Mareka wymaga ścisłej współpracy pomiędzy wylęgarnią, hodowcami i służbą weterynaryjną.
Choroba Gumboro (zakaźne zapalenie torby Fabrycjusza – IBD) to tak samo jak choroba Mareka, jest chorobą wirusową powodującą uszkodzenie limfocytów torby Fabrycjusza, dysfunkcję odporności humoralnej. W początkowym okresie dochodzi do silnego rozplemu komórek limfoidalnych w torbie Fabrycjusza, a następnie, wskutek niszczenia komórek limfoidalnych uległych martwicy, struktura tkanki ulega rozluźnieniu. Dlatego też w pierwszych dniach choroby torba Fabrycjusza jest powiększona, a następnie ulega szybkiemu zanikowi. Zmiany mogą wystąpić także w innych narządach. Często do zmian wywołanych przez wirus dołączają się bakterie, jak np. E. coli.
Wirus zakaźnego zapalenia torby Fabrycjusza (IBDV) uważany jest jako najważniejszy patogen odpowiedzialny za zjawisko immunosupresji w stadach drobiu. Liczne badania wykazały, że wirus IBD pozbawia ptaki zdolności do optymalnego reagowania przez wytwarzanie przeciwciał.
W wyniku zakażenia IBDV dochodzi do uszkodzenia odporności humoralnej, opartej na komórkach B, uszkodzeniu może również ulec komórkowy układ odpornościowy (limfocyty T). Stwierdzono, że immunosupresja spowodowana przez wirus IBD zmniejsza odpowiedź na szczepionki przeciwko:

• pomorowi rzekomemu NDV,
• zakaźnemu zapaleniu oskrzeli IB,
• chorobie Mareka.

Istnieje ścisły związek między skutecznością szczepień przeciwko MD u potomstwa, a programem profilaktycznym przeciwko chorobie Gumboro stosowanym w stadach rodzicielskich. Zakażenie piskląt wirusem Gumboro skutkuje wytworzeniem niewystarczającej ochrony po szczepieniu przeciwko chorobie Mareka, gdyż wirus choroby Gumboro (IBD) indukuje długotrwałą immunosupresję komórek B i przejściową komórek T.
Ogromny problem w przypadku choroby Gumboro stanowi wybór odpowiedniej szczepionki. Ponieważ szczepionki określane mianem „gorących” są skuteczne w środowisku o wysokim stopniu zagrożenia zakażeniem, ale nie są w pełni bezpieczne z powodu możliwości uszkodzenia torby Fabrycjusza i immunosupresji. Natomiast szczepy „łagodne” uważane są za bezpieczne i nie wywołują zmian w torbie Fabrycjusza, nie mniej jednak ich skuteczność jest istotnie ograniczona do niskiego stopnia zagrożenia wirusem terenowym. Idealna szczepionka nie wywołuje zmian w torbie Fabrycjusza, nie powoduje immunosupresji, powinna dawać długotrwałą i wysoką odporność nawet przy obecności przeciwciał matczynych. Celem ominięcia interferencji przeciwciał matczynych wobec szczepionek, ich producenci oraz naukowcy opracowują szczepionki oparte na technologii DNA rekombinowanego, będących w stanie indukować odporność na IBDV nawet u ptaków z wysokim poziomem przeciwciał matczynych.
Również wirus zakaźnej anemii kurcząt (Chicken Anemia Virus – CAV) może prowadzić do immunosupresji i zwiększonej wrażliwości na wtórne zakażenia bakteryjne, grzybicze czy też wirusowe. Wirus ten należy do rodziny Circoviridae. Główną drogą rozprzestrzeniania się wirusa CAV jest zakażenie pionowe (wirus przekazywany do jaj przez okres 3-9 tygodni po zakażeniu, ze szczytem w 1-3 tygodniu po zakażeniu), możliwe jest także poziome rozprzestrzenianie się infekcji (zwłaszcza u młodych ptaków przez kontakt z chorym osobnikiem i środowiskiem). Wirus zakaźnej anemii wywołuje objawy chorobowe u ptaków w wieku do 3 tygodnia życia. CAV uszkadza grasicę, szpik kostny zakażonych osobników, przyczynia się m.in. do upośledzenia układu krwiotwórczego. Śmiertelność w wyniku zakażenia wirusem zakaźnej anemii kurcząt wynosi 15-30%. Ponadto zakażenie wirusem CAV może powodować nadmierne reakcje poszczepienne na szczepionki przeciwko pomorowi rzekomemu, może także osłabiać powstawanie odporności po szczepieniu przeciwko chorobie Mareka.
Wirus białaczki drobiu (Avian Leukemia Virus – ALV) także wykazuje silne działanie immunosupresyjne. Stwierdzono, że równoczesne zakażenie wirusem białaczki ptasiej oraz bardzo zjadliwym wirusem choroby Mareka prowadzi do silniejszego rozwoju zmian guzowatych niż w przypadku zakażenia tylko jednym z tych zarazków.
Również znajdujące się w paszy mikotoksyny wykazują działanie immunosupresyjne. Najczęściej występującą mikotoksyną o takim działaniu jest aflatoksyna. Z ptactwa najwrażliwsze na działanie aflatoksyn są kaczki, indyki i bażanty, w mniejszym stopniu kury. Najbardziej toksyczne są aflatoksyny B1 i M1 (produkt przemiany metabolicznej aflatoksyny B1 i B2), które działają hepatotoksycznie, kancerogennie i teratogennie. Toksyny te powodują rozmaite zmiany w strukturze składników DNA i indukują mutacje genowe. Ponadto hamują syntezę wielu białek szczególnie enzymów metabolicznych i białek strukturalnych oraz wywierają silne działanie immunosupresyjne. Działanie supresyjne jest następstwem zaniku tkanki limfatycznej w bursie Fabrycjusza, grasicy i śledzionie pod wpływem działania aflatoksyn. U indycząt i kacząt zawartość 0,25 ppm aflatoksyny w paszy, a brojlerów 1,5 ppm hamuje wzrost.
U indyków objawy kliniczne zatrucia pojawiają się po około tygodniu od spożycia karmy zawierającej aflatoksyny i nie są charakterystyczne. Chore ptaki tracą apetyt, są osowiałe, chód jest chwiejny lub leżą, błony śluzowe są blade na skutek niedokrwistości, przyrosty wagowe są obniżone lub zahamowane, dochodzi do charłactwa i padnięć (5). Dla ograniczenia lub eliminacji mikotoksyn z paszy stosowane są metody fizyczne (związki polimeryczne, tlenek glinu, żel krzemionkowy, bentonit), chemiczne (amoniak, formaldehyd, siarczan sodu, nadtlenek wodoru) i biologiczne (bakterie np. Phenylobacterium immobile, grzyby np. Saccharomyces cerevisiae).
Wśród czynników immunosupresyjnych wymienia się także stres. Układ immunologiczny jest powiązany z wydzielaniem hormonów i z układem nerwowym – nadmierne napięcie nerwowe niszczy równowagę między tymi układami oraz dodatkowo bezpośrednio osłabia funkcję komórek odpornościowych. W celu utrzymania organizmu drobiu w stanie równowagi należy zapewnić ptakom jak najlepsze warunki bytowania. Natomiast w razie wystąpienia stresora powinno się szybko oraz skutecznie reagować, aby nie dopuścić do zachwiania w funkcjonowaniu ich organizmu.
Wśród czynników odpowiedzialnych za wywołanie stanów lękowych u hodowanego ptactwa jest: niewłaściwy mikroklimat pomieszczeń (nieodpowiednia temperatura, wilgotność, niezgodny z normami ruch powietrza, nadmiar amoniaku, dwutlenku węgla), nieprawidłowości w technologii chowu (np. łączenie niosek o wyższej produkcji z osobnikami o niskiej wydajności), transport zwierząt i towarzyszący mu hałas, zmiana temperatury, wilgotności, przeciągi, czy też ruch pojazdu. Wart podkreślenia jest także fakt, że szczególnie niebezpieczne jest, gdy zamiast jednego stresora ptak narażony jest na cały ich zespół.
Jedną z przyczyn zaburzeń odporności u ptaków, a także innych zwierząt gospodarskich, jest nieprawidłowe żywienie. Monotonna pasza, brak stymulacji czynności sekrecyjnych i perystaltycznych przewodu pokarmowego, prowadzi do atonii przewodu pokarmowego, niestrawności, nieżytu, biegunek i powstania zespołu zaburzonego wchłaniania składników pokarmowych. Jest to obecnie bardzo często spotykany układ nieprawidłowości fizjologicznych u zwierząt gospodarskich żywionych intensywnie paszami przemysłowymi. W rezultacie prowadzi on do zahamowania przyrostów masy ciała i zaburzeń rozwojowych oraz silnej immunosupresji.
Niezwykle ważna w produkcji drobiarskiej jest znajomość czynników obniżających odporność, ponieważ by walczyć z wrogiem trzeba go najpierw poznać. Oczywiście, nie wszystkie elementy są modyfikowalne, ale sporą część czynników zewnętrznych można wyeliminować bądź zredukować, a w razie obecności chorób należy dążyć do ich wyleczenia bądź opanowania przebiegu.

Anna Wilkanowska

Uniwersytet Technologiczno-Przyrodniczy w Bydgoszczy

Piśmiennictwo dostępne u autorki