Pierwiastki odgrywają bardzo ważną rolę w prawidłowym przebiegu procesów metabolicznych organizmu (budulcową, uczestniczą w reakcjach biochemicznych, część z nich określana bywa mianem biopierwiastków). Występują w organizmach w różnych ilościach i podzielono je na dwie grupy: makroelementy – których zawartość w organizmie jest większa i zapotrzebowanie na nie też większe i mikroelementy – ich rola w organizmie jest równie ważna jak makroelementów i muszą być (ale w mniejszych ilościach) dostarczane do organizmu. Rola jednych i drugich u indyków i innych gatunków drobiu staje się najbardziej widoczna w czasie ich niedoboru.

Składniki mineralne występują jako kationy, np. Ca2+, Na+, K+ lub aniony HCO3-, Cl-. Dostępność ich dla organizmu uzależniona jest od stopnia dysocjacji połączeń, od ich rozpuszczalności, od wielkości cząstek dodatków mineralnych, od ich rozpuszczalności, od poziomu pH w żołądku i kolejnych odcinkach przewodu pokarmowego. Przyczyny sytuacji niedoborowych pierwiastków bywają różne: zbyt małe ilości w paszach, obecność substancji utrudniających ich wchłanianie, interakcje pomiędzy poszczególnymi pierwiastkami, schorzenia przewodu pokarmowego, uwarunkowania genetyczne organizmu i inne.

Wapń
Jest to składnik mineralny występujący w największych ilościach w organizmach i uznawany jest za niezwykle ważny. Przy optymalizacji mieszanek paszowych w zakresie związków mineralnych jest on bilansowany w pierwszej kolejności. Zapotrzebowanie na ten pierwiastek jest bardzo duże w okresie intensywnego wzrostu młodych indyków a także w okresie nieśności podczas syntezy skorupy jaja. Największe ilości wapnia są zgromadzone w kościach, nieduże ilości znajdują się w płynach zewnątrz- i wewnątrzkomórkowych. Wapń odgrywa bardzo ważną rolę w regulacji licznych funkcji komórkowych (nerwowych, mięśniowych czy hormonalnych). Pełni także bardzo ważną rolę w procesie koagulacji krwi. Wchłanianie wapnia w organizmie następuje w części dwunastniczej i w jelicie czczym. Pewne składniki pokarmowe obniżają wchłanianie wapnia, tworząc nierozpuszczalne sole: fityniany, szczawiany itp. Niedobór witaminy D3 może w znacznym stopniu obniżać absorpcję jelitową wapnia. Wchłanianie wapnia w okresie nieśności podczas tworzenia się skorup jest bardziej intensywne. W okresie intensywnego wzrostu wykorzystanie wapnia wynosi ok. 60%, a następnie maleje do ok. 50%. Pasze roślinne zawierają mało wapnia i to w formie prawie całkowicie dla drobiu niedostępnej. Dobrym źródłem wapnia są pasze pochodzenia zwierzęcego np. mączki rybne, skorupy małży, kreda pastewna, fosforan wapniowy. Niedobory wapnia powodować mogą zahamowanie wzrostu, reakcje ze strony układu nerwowego. Należy pamiętać o prawidłowych proporcjach wapnia do fosforu, które powinny wynosić 2:1. Właściwe proporcje tych pierwiastków odgrywają dużą rolę w zapobieganiu dyschondroplazji piszczelowej u indyków. Także uzupełnianie mieszanek paszowych lizyną poprawia wykorzystanie wapnia.
W przypadku niedoboru wapnia u indyków (hipokalcemia) obserwować można wyraźne zmiany w układzie kostnym, następuje wzrost wchłaniania wapnia na poziomie jelitowym, ma miejsce obniżenie poziomu Ca we krwi. Równoczesnymi objawami niedoboru tego pierwiastka jest opóźnienie wzrostu, osłabienie ptaka, zaburzenia w metabolizmie, ospałość i mniejsza ruchliwość indyków, osteoporoza, krzywica, wady postawy i chodu, skłonności do tworzenia się wybroczyn, a u indyczek osłabienie jakości skorupy znoszonych jaj, obniżenie nieśności, pogorszenie wylęgowości z jaj, niezborność ruchowa, porażenia mięśni i apatia.

Fosfor
Ten makroelement jest drugim po wapniu ważnym w funkcjonowaniu i budowie organizmu. Pierwiastek ten ogrywa znaczącą rolę jako element strukturalny szkieletu oraz bierze udział w różnych komórkowych reakcjach, w formie zjonizowanej jest obecny w płynach wewnątrzkomórkowych, pomaga w utrzymaniu stałego pH krwi. Fosfor stanowi ok. 6-8% suchej masy kości. Około 80% zawartości fosforu skoncentrowane jest w kościach i krwi. Fosforany są wchłaniane w jelicie czczym. Fosfor z pasz roślinnych jest średnio w 30% dostępny. Równowaga fosforu w organizmie jest regulowana na poziomie kości i nerek. Podobnie jak w przypadku wapnia, zapotrzebowanie na fosfor związane jest głównie z produkcyjnością drobiu. Nieduże zapotrzebowanie bytowe zaspakajane bywa poprzez rezerwę kostną i dzięki małemu wydalaniu z moczem.
Niedobór fosforu objawia się utratą apetytu, wyraźnym obniżeniem tempa wzrostu, zaburzeniami procesów kostnienia, mineralizacji skorupy, głównie jednak wchłaniania Ca, poważnymi zaburzeniami ruchowymi, a w konsekwencji może dochodzić do upadków. Im ptak jest młodszy, tym wymienione objawy są bardziej zaostrzone. Indyczęta potrzebują więcej przyswajalnego fosforu dla funkcji przyrostu masy ciała niż tylko do samej mineralizacji kości. Przyrosty ich masy mięśniowej są przemianami aminokwasowo-energetycznymi, które bezwzględnie potrzebują tego pierwiastka. U indyczek w okresie nieśności przy niedoborze fosforu może nastąpić zaburzenie składania jaj, spadek intensywności nieśności oraz anomalie rozwojowe układu kostnego. Dostarczany w paszach dla indyków fosfor stanowi kompleksy fitynianów (połączeń fosforu z kwasem fitynowym), które jako trwałe i niedegradowalne przez endoenzymy w przewodzie pokarmowym kompleksy są hydrolizowane przez fitazy pochodzenia naturalnego z pasz roślinnych lub mikrobiologicznego. Zaleca się stosowanie enzymu fitazy, obniżanie norm zawartości fosforu w dawkach pokarmowych, a jednym z celów takich działań jest zmniejszenie wydalania tego pierwiastka w odchodach, redukowanie tą drogą obciążenia środowiska naturalnego.

Magnez
Pierwiastek ten występuje głównie wewnątrz komórek i bierze udział w reakcjach z udziałem ATP. Obecność magnezu jest konieczna przy wszystkich syntezach tkankowych prowadzących do powstania białka, lipidów, także aktywność mięśniowa wymaga jego udziału. Wchłanianie jego następuje w jelicie cienkim na zasadzie transportu aktywnego (w przeciwieństwie do wapnia i sodu). Jest wydalany przez nerki, które posiadają zdolność jego reabsorpcji, stąd zapotrzebowanie na magnez jest stosunkowo nieduże. W praktyce stosowane w żywieniu drobiu pasze zawierają wystarczającą ilość tego pierwiastka. Ryzyko jego braku czy też niedoboru jest nieduże. Bardzo rzadko występujący niedobór może się objawiać u młodych ptaków opóźnieniem wzrostu, napadami drgawek, letargiem, a w bardzo skrajnych przypadkach może powodować śmierć. U indyczek w okresie nieśności może następować obniżenie wartości biologicznej jaj wylęgowych, zaburzenie składu mineralnego żółtka, obniżenie nieśności i pogorszenie cech jakościowych skorupy.

Sód, potas, chlor
Sód, potas i chlor są pierwiastkami niezbędnymi do utrzymania procesów życiowych. Brak w organizmie rezerw tych pierwiastków zmusza do ciągłego, regularnego dostarczania ich, a niedobory lub nadmiar najczęściej przejawiają się u drobiu pozbawieniem apetytu. Najczęściej jest tak, że pasze niskoenergetyczne powinny zawierać mniej jonów sodu, potasu i chloru aniżeli pasze wysokoenergetyczne. Omawiane trzy makroelementy stanowią układ wielce sprzężony gwarantujący prawidłowy rozwój organizmów. Stanowią one podstawowe składniki płynów zewnątrz i wewnątrz komórkowych zachowując przy tym pewien stały podział ich funkcji i rozmieszczenia. Ten stały podział funkcji potrafi być dynamiczny, zmieniający się pod wpływem różnych czynników: żywienia, warunków mikroklimatycznych pomieszczenia i innych.
Sód nazywany także pierwiastkiem życia stanowi główny czynnik regulujący homeostazę. Od jego ilości w organizmie zależy ciśnienie osmotyczne, struktura koloidów, odczyn osocza, to jeden z czynników działania pompy sodowo-potasowej, jest niezbędny w procesie mineralizacji. Niedobór sodu występuje bardzo rzadko, jako że dodatek soli kuchennej pozwala łatwo uzupełniać jego braki. Ewentualne objawy niedoboru sodu to zahamowanie wzrostu i rozwoju, spadek aktywności ruchowej, pobierania paszy, zmniejszenie tempa przemian metabolicznych aminokwasów, energii i węglowodanów, strukturalne zmiany w kościach długich, zmiany w gonadach, zmniejszenie objętości osocza, wzrost we krwi poziomu kwasu moczowego, zaburzenia równowagi, pojawienie się w stadzie objawów kanibalizmu.
Potas pełni w komórkach rolę podobną jak sód w płynach ustrojowych, jest niezbędny do prawidłowej pracy serca, aktywizuje enzymy. Niedobory potasu, które także w praktyce pojawiają się sporadycznie noszą nazwę hipokalemii. Objawy towarzyszące niedoborowi tego pierwiastka to osłabienie mięśni, zmniejszenie napięcia ścian jelit, osłabienie pracy serca i mięśni oddechowych, zaburzenia przemian metabolicznych (związków azotowych i węglowodanowych), zaburzenia układu kostnego, tkanki chrzęstnej, spadek stężenia obojętnych aminokwasów w płynach i tkankach, zaburzenia równowagi elektrolitowej i kwasowo-zasadowej, spadek tempa wzrostu.
Niedobory chloru mogą powodować obniżenie tempa wzrostu, zagęszczenie fizyczne krwi i płynów śródtkankowych, odwodnienie organizmu i towarzyszący mu spadek chlorków we krwi. Podczas niedoborów utrzymujących się przez dłuższy okres czasu mogą się pojawić objawy neurologiczne, objawiające się porażeniami ptaków z wyciągniętymi kończynami.

Mikroelementy

Występują w tkankach zwierząt tylko w śladowych ilościach, ale są niezbędnymi do istnienia ważnych funkcji życiowych. Większość mikroelementów znajduje się w paszach w dostatecznej ilości, ponieważ jednak zawartość niektórych z nich może być zbyt mała, należy je dodawać w premiksach.

Żelazo
Żelazo jest to jeden z najważniejszych mikroelementów. W organizmie dwie trzecie tego mikroelementu występuje w formie związanej w hemoglobinie i służy do transportowania tlenu niezbędnego do komórkowego oddychania. Pozostała część żelaza związana jest m.in. z białkami takimi jak apoferrytyna, hemosyderyna, mioglobina i wieloma enzymami biorącymi udział w reakcjach utleniania komórkowego. Żelazo wchłaniane zostaje w części dwunastniczej i w jelicie czczym. Dostępność tego mikroelementu w praktyce uzależnione jest od jego zawartości w paszy. Najlepszym źródłem żelaza są: siarczan żelazawy, chlorek żelazawy, cytrynian żelazowy. Niedobór żelaza, choć ma miejsce dość rzadko, może powodować anemię ptaków (również niedokrwistość embrionów w czasie inkubacji), opóźnienie wzrostu, zaburzenia funkcji mięśni, odbarwianie czarnych lub brązowych piór. W celu zapobiegania ewentualnym niedoborom należy w praktyce dodawać do paszy niewielkie ilości dobrze przyswajalnego żelaza, zwłaszcza przy podawaniu ptakom ziarna zbóż oraz uzupełniać tym pierwiastkiem pasze z dodatkiem tłuszczu.

Miedź
W organizmach zwierząt występuje w bardzo małych stężeniach. Narządami najbogatszymi w ten mikroelement są: wątroba, mózg, nerki i serce. Pierwiastek ten wchłaniany jest już w żołądku a następnie w dwunastnicy. Około 95% miedzi związane jest z białkiem ceruloplazminą. Poza tym pierwiastek ten występuje w enzymach: oksydazie cytochromowej, tyrozynazie, monoaminooksydazie. Dostępność miedzi z pasz jest dosyć wysoka ale całkowite jej wykorzystanie niskie (co wynika z intensywnego wydalania z żółcią). Podobnie jak w przypadku żelaza, braki i niedobory miedzi występują rzadko. Najważniejszymi objawami jest także anemia, obniżenie odporności ogólnej organizmu, opóźnienie wzrostu, zaburzenia kostnienia, pigmentacji piór, zaburzenia układu nerwowego, zwłóknienia mięśnia sercowego, zamieranie embrionów w czasie inkubacji. Powodowane niedoborem miedzi zaburzenia kostnienia przypominają zmiany związane z niedoborem witaminy A: łamliwość kości, zgrubienie chrząstki nasadowej.

Cynk
W porównaniu do żelaza i miedzi cynk jest pierwiastkiem najbardziej wszechobecnym w organizmach. Występuje w tkance kostnej, piórach, mięśniach, wątrobie, jądrach, trzustce, w oczach i płynach ogólnoustrojowych. Spełnia funkcję kofaktora wielu bardzo ważnych enzymów, takich jak: dehydrogenaza mleczanowa, fosfataza alkaliczna, anhydraza węglanowa. Pełni bardzo ważną rolę w stabilizacji błon komórkowych. Wchłaniany jest w dwunastnicy i jelicie czczym. Wydalany jest w soku trzustkowym. Cynk jest bardzo dobrze przyswajalny przez drób z siarczanów, węglanów, chlorków lub tlenków. Ewentualne niedobory cynku w paszy objawiają się opóźnieniem wzrostu indycząt, słabym pobieraniem paszy, zmianami w układzie kostnym takimi jak: skrócenie kości, pogrubienie trzonowe kości długich, zaburzeniami w rozwoju i wzroście upierzenia, łuszczeniem się skóry, obniżeniem poziomu fosfatazy alkalicznej, obniżeniem jakości skorup jaj, spadkiem poziomu nieśności, obniżeniem procentu wylęgu spowodowanym zaburzeniami w rozwoju embrionów (deformacje, anomalie rozwojowe – opóźnienie rozwoju szkieletu, zniekształcenie kości, brak palców), obniżeniem jakości nasienia indorów, słabszą jakością wylężonych piskląt, obniżeniem odporności ptaków. W odróżnieniu od żelaza i miedzi, cynk w paszach roślinnego pochodzenia występuje bardzo często w ilościach niewystarczających.

Mangan
Mangan występuje w dużych ilościach w kościach i mitochondriach. Jest także kofaktorem enzymów biorących udział w glikolizacji glikoprotein. Bierze udział w licznych biochemicznych procesach, które warunkują prawidłowy rozwój oraz wysoką produkcyjność indyków. Mangan m.in. jest aktywatorem wielu enzymów uczestniczących w procesach utleniania komórkowego, regulatorem aktywności enzymów przemian glukozy, lipidów, aminokwasów. Jego uczestnictwo w przemianach aminokwasów polega też na tym, że jest składnikiem chelatów aminokwasowych. Absorpcja tego pierwiastka zachodzi w jelicie cienkim. Niedobory manganu mogą powodować u indyków obniżenie tempa wzrostu, anomalie rozwojowe w obrębie kostnego układu, zaburzenia reakcji neurologicznych, zaburzenia w regulacji pracy gruczołów dokrewnych, obniżenie zdolności syntezy witaminy C, obniżenie intensywności procesów krwiotwórczych w interakcji z miedzią i żelazem, patologiczne zmiany w obrębie kości kończyn, u indyczek zaburzenia w nieśności, jakości skorup jaj, zaburzenia w rozwoju embrionalnym (papuzi dziób, skrócenie skrzydeł, zahamowanie wzrostu chrząstek, anomalie rozwojowe czaszki), u wyklutych piskląt niezborność ruchową, perozę. U szybko rosnących indyków rzeźnych niedobór manganu prowadzić może do zaburzeń w przemianie węglowodanów i lipidów. Dostępność manganu z paszy jest podobna do cynku i wynosi 50-60% ze zbóż. Biorąc pod uwagę niską przyswajalność manganu oraz zróżnicowanie jego zawartości w paszach, należy zawsze uzupełniać ilości tego mikroelementu.

Jod
Jod bierze udział w syntezie hormonów tarczycy (tyroksyny i trijodotyroniny) i w związku z tym w dużych stężeniach występuje w tarczycy w formie związanej z białkiem zapasowym oraz w metabolitach syntezy i rozkładu tych hormonów. Jod w śladowych ilościach znajduje się też w osoczu, wątrobie. Niedobór tego pierwiastka powoduje obniżenie poziomu hormonów tarczycowych, co oddziaływuje na przysadkę, wpływa hamująco na wzrost indycząt, u indyczek obniża liczbę składnych jaj. Deficyt tego pierwiastka daje w efekcie powiększenie tarczycy, zwiększoną zamieralność embrionów w ostatnich dniach inkubacji, opóźniony czas wykluwania się piskląt, słabszą resorbcję woreczka żółtkowego. Objawy niedoboru jodu może powodować nadmiar wapnia, sodu, kobaltu, a także pierwiastków toksycznych (arsenu, fluoru) i substancji wolotwórczych (glukozynolanów). W praktyce uzupełnianie pasz jodkami jest niezbędne przede wszystkim w przypadku pasz pochodzenia roślinnego, w których stężenia jodu są nieduże i bardzo zróżnicowane.

Selen
Do najważniejszych funkcji tego pierwiastka należy udział w zwiększaniu odporności organizmu, wpływ na metabolizm tarczycy i rola antyoksydacyjna. Selen wchodzi w skład peroksydazy glutationowej – enzymu pełniącego funkcje przeciwutleniacza wewnątrz komórek. Aktywność peroksydazy glutationowej ma działanie oszczędzające witaminę E, która ochrania komórki przed toksycznym działaniem nadtlenków. Niedobór selenu prowadzi do zwiększonego zużycia witaminy E i odwrotnie, witamina E zmniejsza zapotrzebowanie na selen. Istnieje więc synergizm działania selenu i witaminy E. Głównym objawem deficytu selenu jest skaza wysiękowa, polegająca na tworzeniu się obrzęków spowodowanych zmianami przepuszczalności naczyń kapilarnych. Jednocześnie obserwuje się podwyższone stężenie albumin w osoczu. Ze względu na to, że zapotrzebowanie na selen zależy od ilości pobranej witaminy E, i ze względu na dużą zmienność zawartości selenu w paszach konieczne jest uzupełnianie mieszanek selenem w postaci łatwo dostępnej. Uzupełnia się selenianem sodu, selenocystyną i selenometioniną.

Racjonalne żywienie indyków jest jednym z zasadniczych elementów decydujących o sprawności mechanizmów odpornościowych. Niedobory żywieniowe, białka, aminokwasów egzogennych, a także makroelementów i mikroelementów sprawność tę zdecydowanie obniżają. Pierwiastki są w organizmie tak samo ważne jak białko czy witaminy.

Piśmiennictwo dostępne u autora

Bartosz Korytkowski

Bydgoszcz