Na ptakach powszechnie występują liczne roztocze, które nie mają większego wpływu na ich zdrowie i produkcyjność. Jednak ptaszyniec kurzy jest bardzo niebezpieczny szczególnie na dużych fermach. Inwazja tego pasożyta może przynieść znaczne straty w postaci jaj o gorszej jakości, obniżenia nieśności i upadków ptaków.

Żywicielem ptaszyńca kurzego może być nie tylko kura, ale również inne gatunki drobiu, zwierzęta gospodarskie, gryzonie, ptaki dzikie, a nawet człowiek. Ptaszyniec może być bardzo dokuczliwy dla ludzi ponieważ siedziby ludzkie i miejsca przebywania typowych żywicieli pasożyta sąsiadują ze sobą. Istotnym problemem jest brak możliwości szybkiego stwierdzenia obecności roztocz ponieważ są małe i mobilne, a bezpośredni kontakt z żywicielem mają nocą oraz doskonale są przystosowane do pasożytniczego trybu życia.
Ptaszyniec jest gatunkiem kosmopolitycznym, bardzo odpornym na zróżnicowane warunki klimatyczne. Jego rozmiar to około milimetr, samiec jest mniejszy od samicy. Ciało pasożyta ma zatraconą segmentację, jest spłaszczone kształtu gruszkowatego z rzadko rozmieszczonymi szczecinkami, białawe, a po wyssaniu krwi brunatne. Pokryte jest osłoną chitynową, na grzbiecie znajduje się wyraźnie zaznaczona tarczka grzbietowa zwężająca się ku tyłowi, na podstawie której można zidentyfikować ptaszyńca. Postać larwalna jest wyposażona w trzy pary odnóży, natomiast pozostałe formy osobnicze mają cztery. Pierwsza para służy do badania powierzchni, a pozostałe biorą udział w czynnym przemieszczaniu się. Odnóża są mocne, zakończone przylgą i dwoma pazurkami co zapewnia im sprawne poruszanie się po wszelkiego typu powierzchniach. Między 3. a 4. parą odnóży znajduje się przetchlinka umożliwiająca wymianę gazową. Narządy gębowe to chalicery, u samic oraz nimf są cienkie i wydłużone ostro zakończone, co umożliwia nacinanie skóry ofiary. Z kolei chalicery u samców są szczękowate i szerokie z płaskim wyrostkiem nazywanym spermadaktylem, który służy do przenoszenia spermatoforów czyli pakietów plemników.
Dorosła samica może złożyć za jednym razem do 9 jaj w zależności od ilości spożytej krwi. Okres składania jaj może trwać przez 5-8 tygodni. W optymalnych warunkach czyli temperaturze 25-30°C i wilgotności powyżej 70%, całkowity cykl rozwojowy trwa do 7 dni. Postać larwalna wylęga się z jaja po około 2-3 dniach i nie pobiera pokarmu. Z kolei po 24-48 godzinach przeobraża się w protonimfę, która już wysysa dużą ilość krwi od żywiciela, aby po kolejnych 24-48 godzinach stać się deutonimfą. Samce nie żerują i kopulują z deutonimfami tuż po ich linieniu, odbywa się to zawsze w ukryciu, a nie na ciele ptaka. Samice w ciągu życia, które trwa około 3 miesięcy mogą złożyć tysiące jaj.
Ptaszyniec jest roztoczem odpornym, może bytować w bardzo trudnych warunkach. Przeżywa w temperaturze, której zakres obejmuje od -10 do 45°C, a do rozwoju wystarczy 10°C. Osobniki dorosłe i deutonimfy mogą przetrwać bez pożywienia nawet kilka miesięcy ponieważ ich przemiany metaboliczne ulegają zwolnieniu.
Ptaszyniec jest pasożytem zewnętrznym występującym zarówno w środowisku ptaków dzikich, na fermach drobiu utrzymywanych systemem ekstensywnym, jak i intensywnym. Z obserwacji wynika, że do rozprzestrzeniania zachodzi przeważnie przez zainfekowane już ptaki i wyposażenie kurnika. Ptaki dzikie również w pewnym stopniu mogą przyczynić się do roznoszenia ptaszyńców, które mają szeroką grupę żywicieli. Głównie korzystają z krwi ptaków jednak w przypadku ich braku potrafią żerować na ssakach wywołując zmiany skórne przypominające wszawicę lub świerzb.

Miejsca bytowania

Najliczniej występują w miesiącach letnich, kiedy wysoka temperatura sprzyja ich rozmnażaniu, ale także zimą w ogrzewanych pomieszczeniach. Ich ulubionymi miejscami ukrywania się w ciągu dnia są zakamarki, szczeliny, łączenia ścian klatek, miejsca nakładania się blach, taśmociągi do usuwania pomiotu i zbierania jaj, niewidoczne miejsca paszociągów lub karmideł oraz gniazda. Ptaszyńce zwykle są aktywne nocą, ale w przypadku całodobowego oświetlenia lub dużego namnożenia atakują ptaki przez całą dobę. Wówczas przemieszczają się po ciele i umiejscawiają się przeważnie na nogach lub podbrzuszu, atakują wysysając z nich krew. Przekłuwają skórę i wprowadzają ślinę, która sprawia, że zwierzę nie odczuwa bólu. Dopiero po pewnym czasie występuje zaczerwienienie, obrzęk i świąd. Ślina pasożytów jest toksyczna i często ma działanie alergizujące. Obsługa kurnika również jest zagrożona akariozą (choroba wywołana przez roztocze) dlatego też, szczególnie po stwierdzeniu występowania ptaszyńców, należy stosować odzież ochronną, obuwie i rękawice zmniejszając w ten sposób prawdopodobieństwo bezpośredniego kontaktu z pasożytem.
Dosyć trudno jest stwierdzić, że ptaki są zaatakowane przez ptaszyńca przede wszystkim z powodu nocnego pasożytowania. Objawy zależą przede wszystkim od nasilenia liczebności roztoczy w kurniku i wrażliwości ptaków na ukąszenia, która wiąże się z ich wiekiem. Ptaki, wśród których zauważa się niepokój, częste przemieszczanie się, nadmierne czyszczenie upierzenia i skóry oraz utratę piór mogą być zaatakowane przez ptaszynce. Skóra takich osobników jest pokaleczona, pióra postrzępione i powyrywane ponieważ ptaki drapią się, skubią i dziobią. Brak odpoczynku nocnego powoduje obniżenie nieśności i masy ciała, wyniszczenie oraz zwiększenie spożycia paszy. Na skutek znacznych ubytków krwi z powodu żerowania pasożytów u ptaków występują objawy anemii, co można stwierdzić na podstawie bladych przydatków głowowych. Przy masowym ataku odnotowuje się upadki, które szczególnie dotyczą ptaków młodych i starych. Przeprowadzając sekcje ptaków wychudzonych, z oznakami anemii pasożyty znajdowano w uszach i przełyku. Ptaszyniec jest niebezpieczny również ze względu na mechaniczne uszkodzenia powłok skórnych i możliwość roznoszenia drobnoustrojów chorobotwórczych. W efekcie działalność pasożytów wpływa na wzrost kosztów i spadek opłacalności produkcji.


Zwalczanie ptaszyńca

Zwalczanie ptaszyńca jest problemowe chociażby z tego względu, że szybko uodparnia się na substancje chemiczne ponieważ tempo pojawiania się kolejnych pokoleń jest znaczne. W tym przypadku konieczne jest częste zmienianie środków bójczych przeciw tym pasożytom. Należy dodać, że niewiele preparatów działa skutecznie. Stosowane zalicza się do związków fosfoorganicznych, karbaminianów i pyretroidów. Prowadzone są badania nad ekstraktami z roślin, które mogłyby pełnić funkcje akarycydów. Preparaty przeciw ptaszyńcom mogą działać w taki sposób, że środki kontaktowe wchodzą w reakcję z organizmem i dochodzi do zatrucia. Przy zastosowaniu pylistej krzemionki czy ziemi okrzemkowej, która niszczy tarczkę grzbietową chroniącą pasożyta dochodzi do utraty wody albo do uniemożliwienia oddychania przez zatkanie przetchlinek.
Sposobem walki z roztoczem jest jednoczesne opryskiwanie pomieszczenia i sprzętu oraz kąpiele ptaków. Jednak ze względu na dużą liczebność ptaków jest to często niemożliwe. Korzystne wydaje się, że przenoszenie ptaków poddanych działaniu środka zwalczającego ptaszyńce do pomieszczenia wolnego od pasożyta gdzie ptaki dochodzą szybko do zdrowia. Stwierdzono natomiast brak możliwości skutecznego zwalczenia ptaszyńca w okresie produkcyjnym i likwidacja tej plagi może nastąpić tylko między cyklami, czyli bez obecności zwierząt. Plan stosowania dezynsekcji i ścisłe jego przestrzeganie jest niezbędne ponieważ trzeba pamiętać, że jaja ptaszyńca są odporne na działanie większości środków używanych do zabiegu i może dojść do likwidacji jedynie wszystkich pozostałych stadiów rozwojowych. Ogólną zasadą jest przeprowadzanie dezynsekcji w okresie wzmożonej aktywności roztoczy tj. pomiędzy 3. a 14.-21. dniem od usunięcia z obiektu ptaków czyli źródła pokarmu, a termin powtórzenia zabiegu należy wyznaczyć w zależności od temperatury zewnętrznej (im wyższa temperatura tym krótsza przerwa między zabiegami). Nie można dopuścić, aby kolejne formy ptaszyńców osiągnęły dojrzałość i dlatego zabieg trzeba powtórzyć kilkakrotnie. Deratyzacja pomieszczeń w tym przypadku jest niemniej ważna ponieważ gryzonie mogą również być żywicielami pasożytów i przyczyniać się do ich roznoszenia, a gniazda schronieniem dla ptaszyńców w czasie dezynsekcji.
Przystępując do dezakaryzacji tuż po wyprowadzeniu stada, należy z budynku usunąć wszystkie możliwe sprzęty takie jak grzędy, gniazda czy karmniki, a te które są wykonane z drewna wraz ze ściółką najlepiej spalić. Wstępne spryskanie insektycydem pomieszczenia zapobiegnie narażeniu na atak pasożytów osób wykonujących zabiegi i roznoszeniu ich w inne miejsca. Z kolei mechaniczne oczyszczenie klatek, ścian, sufitu i podłogi z zastosowaniem detergentów ułatwi dotarcie środków roztoczobójczych do miejsc opanowanych przez ptaszyńca i zwiększy działanie. Preparaty z substancją czynną, która działa kontaktowo może działać nawet przez kilka tygodni. Dokładne potraktowanie środkiem o największej skuteczności, przygotowanym zgodnie z instrukcją, wszystkich powierzchni ze szczególnym uwzględnieniem miejsc, które są kryjówką roztocz w ciągu dnia, zwiększa prawdopodobieństwo sukcesu zabiegu. Równocześnie przyczyni się do likwidacji insektów bytujących w fermach drobiarskich. Należy pamiętać, że przed wprowadzeniem nowego stada budynek trzeba dokładnie wywietrzyć.
Zachowanie higieny, systematyczne przeprowadzanie dezynfekcji, dezynsekcji i deratyzacji zgodnie z zasadami i stronienie od kontaktów z dzikimi ptakami jest sposobem na uniknięcie inwazji ptaszyńca. Dokładne czyszczenie pustego pomieszczenia oraz wszelkiego sprzętu, który ma być wprowadzony do kurnika to działanie służące zapobieżeniu pojawieniu się akariozy.

Stanisława Krystianiak

Katedra Hodowli i Użytkowania Drobiu, Uniwersytet Przyrodniczy w Poznaniu