Ornitobakterioza stała się ostatnio coraz powszechniej występującą jednostką chorobową układu oddechowego ptaków. Za tę infekcję jest odpowiedzialna G-pałeczka Ornithobacterium rhinotracheale. Na straty z jej powodu narażone są szczególnie stada indyków, kurcząt rzeźnych oraz kur mięsnych. Wynikają one głównie z wysokiej śmiertelności, niewielkich przyrostów masy ciała ptaków. W przypadku stad reprodukcyjnych na pierwszy plan wysuwa się gorsza nieśność.

    Pierwsze przypadki ornitobakteriozy opisano w 1991 roku w RPA. Zakażenie zdiagnozowano u brojlerów. W ciągu kilku lat choroba rozprzestrzeniła się niemal na każdy zakątek świata. Sukcesywnie potwierdzano jej wystąpienie w krajach Ameryki Północnej, a także Europy. Od 1995 roku o ornitobakteriozie mówi się także w Polsce. Początkowo straty na skutek infekcji wywoływanych przez Ornithobacterium rhinotracheale dotyczyły przede wszystkim hodowli indyków. Obecnie objawy kliniczne charakterystyczne dla tej jednostki chorobowej, a także obecność samego zarazka stwierdza się u kur, zarówno w stadach rzeźnych, jaki i reprodukcyjnych.
    Czynnik etiologiczny ornitobakteriozy to nieruchoma, polimorficzna i niezarodnikująca pałeczka. W preparatach barwionych metodą Grama Ornithobacterium rhinotracheale przyjmuje różowy kolor. Drobnoustrój ten nie jest „wdzięczny” do hodowli w laboratorium. Do swojego wzrostu wymaga on odpowiednich warunków mikroaerofilnych (dodatek 5-10% CO2). Dobrze rozwija się na agarze czekoladowym lub agarze wzbogaconym w krew baranią. Po dwóch lub trzech dobach inkubacji na podłożu pojawiają się drobne, okrągłe szarobiałe kolonie bez hemolizy. Niekiedy do podłóż dodaje się antybiotyki (gentamycyna, polimyksyna), na które większość bakterii Ornithobacterium rhinotracheale wykazuje oporność. Pozwala to ograniczyć wzrost innych drobnoustrojów, głównie E.coli lub Proteus.
    Na podstawie podstawowych cech biochemicznych można dokonywać identyfikacji podejrzanych kolonii. Zdecydowana większość hodowanych szczepów Ornithobacterium rhinotracheale daje dodatnie wyniki w testach na oksydazę, ureazę, wytwarzają kwas z glukozy, fruktozy, laktozy i galaktozy. Nie produkują katalazy, nie redukują azotanów, są ujemne w testach na dekarboksylację lizyny i ornityny. W dalszej diagnostyce można wykonać serotypizację. Przy użyciu monowalentnych surowic zdiagnozowano 18 serotypów. Większość serotypów izolowanych od kurcząt należy do serotypu A. Wśród izolatów indyczych obserwuje się dużo większe zróżnicowanie - reprezentują one serotypy A, B i D.
    Najbardziej wrażliwe na zakażenie są indyki i kurczęta rzeźne. Chorobę stwierdza się również w stadach reprodukcyjnych kur i indyków, u strusi, bażantów oraz gołębi. Objawy kliniczne rozwijają się u ptaków powyżej drugiego tygodnia życia. Największe straty ekonomiczne obserwuje się jednak u osobników dorosłych, szczególnie w okresie produkcji nieśnej. Zakażenie rozprzestrzenia się najczęściej drogą poziomą przez kontakt pośredni i bezpośredni. Ornithobacterium rhinotracheale może przenosić się także przez jajo. Niewłaściwe warunki utrzymania ptaków sprzyjają rozwojowi choroby. Wymienić tutaj należy zbyt dużą obsadę kur lub indyków na jednostce powierzchni, wahania temperatury powietrza, silny ruch powietrza. Stopień rozwoju objawów klinicznych zależy od wieku i kondycji zdrowotnej ptaków, poziomu ich odporności, współistniejących zakażeń wirusowych (adenowirusy, paramyksowirusy) i bakteryjnych (E.coli, Bordetella avium).
 
 
Objawy
     Przy zakażeniu Ornithobacterium rhinotracheale u wrażliwych osobników na pierwszy plan wysuwają się objawy ze strony układu oddechowego. Są to najczęściej: kichanie, kaszel, duszność, wycieki z nosa, obrzęki głowy i zatok podoczodołowych. U indorów obserwuje się niekiedy krwawienie z dzioba. Choroba w stadzie postępuje dość szybko, więc w ciągu kilku dni rozwija się zapalenie worków powietrznych i płuc. Spośród niespecyficznych objawów klinicznych można zauważyć osowienie, pogorszenie apetytu, a co za tym idzie – obniżenie przyrostów masy ciała. Oprócz objawów ze strony układu oddechowego, coraz częściej obserwuje się zmiany zapalne w stawach. Najczęściej zmiany dotyczą stawów skokowych. Ptaki mają trudności z poruszaniem się, kuleją. W stadach ptaków dorosłych, szczególnie w okresie produkcji nieśnej, podejrzenie ornitobakteriozy mogą wzbudzać wahania nieśności i wylęgowości oraz zmiany w pozyskiwanych jajach. Ich skorupy wykazują złą jakość, mogą być cienkie i zdeformowane. W praktyce rzadko występuje niepowikłana postać ornitobakteriozy. Najczęściej do tej G-pałeczki dołączają się inne patogeny: Mycoplasma sp., E.coli, wirusy rzekomego pomoru drobiu, adenowirusy. Śmiertelność przy ornitobakteriozie jest dość zróżnicowana i wynosi od 0 do 15%. 
 
 
Diagnostyka
    Diagnostyka tej jednostki chorobowej opiera się także na analizie zmian sekcyjnych u padłych ptaków. W obrazie anatomopatologicznym uwagę zwraca włóknikowe lub ropne jedno - lub obustronne zapalenie płuc i worków powietrznych. W narządach tych stwierdza się ogniskowe zmiany martwicowe. Worki powietrzne pokrywa gruba warstwa włóknika, one same są zgrubiałe. Zmianom tym towarzyszy najczęściej zapalenie worka osierdziowego, otrzewnej i torebki wątroby. W przypadku zapalenia stawów w ich torebkach gromadzi się zazwyczaj serowaty wysięk. Proces zapalny obejmuje także ścięgna, mięśnie i nasady kości. Mikroskopowo w płucach i workach powietrznych widać skupiska włóknika, ogniska martwicy, nacieki komórek zapalnych. Naczynia krwionośne włosowate są silnie rozszerzone, a w ich świetle gromadzi się włóknik. 
    Diagnostyka ornitobakteriozy jest dosyć skomplikowana, ponieważ różnorodność schorzeń układu oddechowego drobiu jest ogromna. Większość z nich przebiega z podobnymi objawami klinicznymi i zmianami anatomopatologicznymi. Z tych też powodów zawsze należy podejrzenie tej jednostki chorobowej potwierdzić badaniami laboratoryjnymi. Materiał, z którego można izolować zarazek stanowią wymazy i wycinki z tchawicy, płuc, worków powietrznych. Trudno jest wyizolować te bakterie z innych narządów. Kolejnym krokiem w diagnostyce ornitobakteriozy jest określenie serotypu wyhodowanego szczepu. Określa się jego podstawowe właściwości biochemiczne. W praktyce, często wykonuje się także próby serologiczne. Mają one szczególne znaczenie epizootyczne. Pozwalają na monitorowanie obecności specyficznych przeciwciał anty- Ornithobacterium rhinotracheale w surowicy ptaków lub żółtkach jaj. Immunoglobuliny skierowane przeciwko tym patogenom pojawiają się we krwi ptaków już około tygodnia od kontaktu z zarazkiem. Maksymalne wartości osiągają po czterech tygodniach, później ich zawartość maleje. Badania różnych ośrodków naukowych w kraju dowodzą, że rozprzestrzenienie Ornithobacterium rhinotracheale w środowisku ptaków jest znaczne. W stadach reprodukcyjnych indyków i kur wynosi od 20 do ponad 70%, w stadach indyków i kurcząt rzeźnych natomiast około 50%.
    W diagnostyce różnicowej ornitobakteriozy należy uwzględniać inne choroby, które przebiegają z objawami ze strony układu oddechowego i stawów. Należą do nich pastereloza, kolibakterioza, chlamydioza, ale także mykoplazmoza, reowiroza.
 
 
Dezynfekcja, szczepienia i antybiotyki
    W walce z tą chorobą bardzo pomocna okazuje się właściwie przeprowadzana, systematyczna dezynfekcja. Czynnik etiologiczny ornitobakteriozy jest wrażliwy na większość powszechnie stosowanych środków odkażających. Coraz bardziej popularne są także szczepienia ochronne przeciwko schorzeniu. W użyciu pozostają szczepionki inaktywowane. Stosowanie programów immunoprofilaktycznych w stadach reprodukcyjnych indyków i kur pozwala nie tylko na ograniczenie występowania objawów klinicznych ze strony układu oddechowego, ale także na zahamowanie pionowej transmisji zarazka na potomstwo. Przekazywane biernie przeciwciała matczyne skutecznie chronią młode ptaki przez pierwsze dwa - trzy tygodnie życia. Okazuje się, że w stadach kur dla uodpornienia wystarczające są szczepionki oparte na serotypie A Ornithobacterium rhinotracheale. U indyków lepsze efekty daje stosowanie szczepionek zawierających co najmniej kilka serotypów bakterii. 
    Liczne badania lekowrażliwości wykonywane na terenowych izolatach Ornothobacterium rhinotracheale dowodzą jej ogromnego zróżnicowania. Z tego też powodu, przed przystąpieniem do antybiotykoterapii niezbędne jest określenie antybiotykooporności konkretnego szczepu. Najlepiej w praktyce klinicznej sprawdzają się, jak dotychczas, amoksycylina, amoksycylina z kwasem klawulonowym, doksycyklina i tetracykliny. Niestety, wiele szczepów nabywa dość szybko oporności na stosowane chemioterapeutyki, co utrudnia skuteczną terapię. W leczeniu ważne jest także podawanie preparatów wzmacniających, takich jaki witaminy, produkty zasiedlające przewód pokarmowy.
 
 
Niniejszy artykuł opracowano na podstawie 
„Diseases of poultry” 11th Edition oraz „Choroby drobiu” 
praca zbiorowa pod redakcją M. Mazurkiewicza, Wrocław, 2005.

Tags: choroby indyków , indyki , zdrowie indyków