W ciągłej presji na ograniczenie stosowania antybiotyków w chowie ptaków, probiotyki stanowią alternatywne rozwiązanie w utrzymaniu zdrowia indyków. Stan i skład mikroflory przewodu pokarmowego indyków ma ogromne znaczenie dla utrzymania jego integralności. Przewód pokarmowy stanowi swoisty ekosystem, a zachwianie homeostazy w tym miejscu prowadzi do wielu różnych zaburzeń stanu zdrowia.

Produkcja indyków w świecie stale się zwiększa. Spożycie mięsa indyczego jest z roku na rok wyższe. Szczególnie widać to w USA. Europa nie pozostaje w tyle. Polska należy do 5 największych producentów indyków w Unii Europejskiej. Cała 5-tka produkuje około 1,125 mln ton mięsa indyczego rocznie. Biorąc pod uwagę wielkość potencjalnego rynku dla wielu rożnych dodatków paszowych oraz oczekiwania i potrzeby konsumentów, w szczególności europejskich (zdrowa, ekologiczna i bezpieczna żywność), nie dziwi fakt dużej konkurencji wśród producentów dodatków paszowych uznawanych za alternatywę dla antybiotykowych stymulatorów wzrostu.
 Antybiotykowe stymulatory wzrostu poprawiały efekty produkcyjne (wyższe przyrosty, niższa śmiertelność). Ze względu na ryzyko narastania oporności bakterii chorobotwórczych, patogennych dla człowieka przy sporej presji organizacji konsumenckich stosowanie antybiotyków jako dodatków paszowych w Unii Europejskiej zostało zakazane. Można dyskutować z zasadnością takiej decyzji, ale era „antybiotyków paszowych” wspomagających wzrost zwierząt, przynajmniej w krajach Unii Europejskiej, skończyła się. Od dłuższego czasu znana jest grupa dodatków, które mogą stanowić alternatywę dla AGP. W tej grupie, oprócz kwasów organicznych, olejków eterycznych, ziół i wyciągów z roślin, enzymów, ważną pozycję zajmują probiotyki.
 Koncepcja stosowania probiotyków ma już ponad 100 lat. W roku 1907 Elie Metschnikoff próbował wyjaśnić przyczyny ekstremalnie długiego życia ludzi w pewnym regionie Bułgarii. Okazało się, że ludzie ci spożywali dość duże ilości „kwaśnego mleka”. Naukowiec wyjaśnił, że tak silnie prozdrowotnie działały bakterie kwasu mlekowego – Lactobacillus acidophilus. Z kolei, terminu „probiotyk” pierwszy raz użyli Lilly i Stillwel w roku 1965 opisując w ten sposób substancje wspomagające wzrost produkowane przez mikroorganizmy. Obowiązującą do dziś, choć z dosyć dużymi modyfikacjami, definicję probiotyku podał Parker w roku 1974, który określił probiotyki jako mikroorganizmy lub substancje, które wpływają na mikroflorę przewodu pokarmowego. Przez kolejne lata liczni naukowcy badając prozdrowotne działania mikroorganizmów w różny sposób podawali definicję probiotyków, aż do końca ubiegłego wieku, kiedy w 1989 roku Fuller określił probiotyki jako żywe organizmy dodawane do paszy mające pozytywny wpływ na zwierzęta poprzez zmianę stanu i składu mikroflory przewodu pokarmowego. Aktualną definicję podaje Światowa Organizacja Zdrowia WHO oraz Organizacja do Spraw Wyżywienia i Rolnictwa FAO. Według tych organizacji probiotyki są żywymi organizmami, które zastosowane w odpowiedniej ilości wpływają korzystnie na organizm gospodarza. Nie ma jednej definicji probiotyku. Wydaje się, że w odniesieniu do żywienia zwierząt najbardziej właściwa jest definicja podana przez Fullera. Bardzo dużo wyjaśnia nam analiza pochodzenia słowa probiotyk, w szczególności w zestawieniu z określeniem – antybiotyk. Wyrażenie „pro bios” z języka greckiego można przetłumaczyć jako „dla życia”. Dla kontrastu „anti bios” – „przeciw życiu”.

MECHANIZM DZIAŁANIA PROBIOTYKÓW
1. Aktywność antagonistyczna
Bakterie kwasu mlekowego produkują substancje o charakterze bakteriostatycznym takie jak: acidofilina, lactobacilina, bakteriocyny oraz kwasy organiczne, nadtlenek wodoru, które aktywnie wpływają na zahamowanie syntezy białka mikroorganizmów patogennych. Obecność kwasów organicznych takich jak: mlekowy, octowy, propionowy obniża pH w wolu i żołądku, co stwarza niekorzystne warunki do rozwoju bakterii patogennych. Optymalne pH dla rozwoju większości serowarów salmonelli to 6,8-7,2. W podobnych warunkach rozwija się Camphylobacter spp.

2. Zasada kompetencyjnego wykluczania (competitive exclusion)
 Powyższy mechanizm z naukowego punktu widzenia jest najważniejszy, a jego skuteczność (również u ludzi) potwierdzona jest wieloma badaniami i doświadczeniami. Mechanizm ten opisać można kilkoma słowami, bowiem jego działanie opiera się o tzw. zasadę „zajętego miejsca”. Zjawisko to znane jest w przyrodzie, a oparte jest o dążenie do przetrwania i rozmnażania się żywych organizmów. Im większy udział w populacji mikroorganizmów przewodu pokarmowego będą stanowić bakterie „pożądane”, tym mniej miejsca oraz mniej składników pokarmowych będzie dostępnych dla bakterii patogennych. W przewodzie pokarmowym tworzy się pewna równowaga, która może być zachwiana w wielu różnych przypadkach, takich jak: wzrost presji mikroorganizmów chorobotwórczych, spadek odporności ptaków czy nierozsądne i nieracjonalne stosowanie antybiotyków.
 
3. Produkcja enzymów trawiennych
 Doświadczenia wskazują na wyższą aktywność enzymów z grupy amylaz, proteaz czy lipaz przy stosowaniu probiotyków zawierających Lactobacillus spp. Stosowanie probiotyków zwiększa aktywność enzymów w przewodzie pokarmowym, co przekłada się na wyższą strawność składników pokarmowych. W konsekwencji ptaki wykazują wyższe tempo wzrostu, mniejsze tendencje do bakteryjnych zakażeń przewodu pokarmowego. Odchody zawierają mniej niestrawionych części paszy przez co poprawia się stan ściółki. Zdecydowanie poprawia się zdrowotność stada i współczynnik wykorzystania paszy.
 Obecne systemy produkcji indyków opierają się na chowie ściołowym, co oznacza, że ptaki mają nieustający kontakt ze ściółką. Dobrostan i stan zdrowia indyków ściśle związany jest z jej jakością. Wykres nr 3 obrazuje w jaki sposób dodatek preparatu probiotycznego BioPlus 2B poprawia stan ściółki (ocena w skali 1-5).

PREBIOTYKI I SYNBIOTYKI
 Substancje te, z nazwy podobne do probiotyków, są grupą produktów wspomagających rozwój korzystnej mikroflory w przewodzie pokarmowym. Jest to grupa bardzo szeroka, do której należą substancje o diametralnie różnych mechanizmach działania, takie jak, np. mannanooligosacharydy czy laktoza, która stanowi świetną pożywkę dla bakterii kwasu mlekowego. Kombinacja prebiotyków z probiotykami pozwoliła na stworzenie nowej grupy dodatków paszowych określanych mianem synbiotyków.

PROBIOTYKI JAKO ELEMENT PROGRAMU ZWALCZANIA SALMONELLI
 Preparaty probiotyczne są skutecznym narzędziem w walce z pałeczkami salmonelli. W szczególności, stanowią jeden z kilku, aczkolwiek bardzo ważny, element strategii antysalmonellowej. Ich stosowanie w połączeniu z kwasami organicznymi daje pożądane efekty. Na wykresie przedstawione są wyniki jednego z doświadczeń przeprowadzonych w Uniwersytecie w Arkansas. Kombinacja probiotyku i kwasów organicznych statystycznie istotnie wpłynęła na ograniczenie występowania salmonelli w grupach doświadczalnych indyków. Probiotyk (P1) zawierał szczepy Escherichia coli, Kluyvera ascorbata, Klebsiella travesanii, Lactobacillus cellobiosus. Probiotyk (P2), z kolei, zawierał dwa szczepy: Lactobacillus casei i L. cellobiosus. Mieszanina kwasów organicznych (OA) została podana ptakom w wodzie do picia na 8 godzin przed podaniem probiotyków.

STOSOWANIE PROBIOTYKÓW
 W całym okresie chowu indyków znajdziemy takie momenty kiedy zastosowanie probiotyków ma szczególne uzasadnienie. Pierwszy pojawia się praktycznie na początku. Przewód pokarmowy piskląt z założenia jest sterylny i po wykluciu dopiero jest zasiedlany przez mikroorganizmy. Niestety, szybciej rozwija się mikroflora patogenna. Stąd też, zwykle, pisklęta otrzymują w pierwszych dniach antybiotyk (po wyniku badania mikrobiologicznego i po określeniu wrażliwości bakterii na określone rodzaje chemioterapeutyków). Jeżeli ptaki przejdą kurację antybiotykową do pierwszym momentem kiedy warto zastosować preparat priobiotyczny jest moment po zakończeniu tej kuracji, kiedy przewód pokarmowy jest w zasadzie wyjałowiony. Jeżeli jednak lekarz weterynarii lub producent nie decyduje się na zastosowanie chemioterapii to probiotyki powinny być użyte już w 1-szej lub 2-giej dobie przebywania piskląt indyczych w wychowalni. Analogicznie, po każdej kuracji antybiotykowej w czasie chowu należy ułatwić ptakom regenerację mikroflory przewodu pokarmowego stosując probiotyki.
 Kolejnym momentem, w którym warto przypomnieć sobie o probiotykach jest czas zmiany mieszanki paszowej. Tym bardziej zasadne jest wprowadzenie do diety ptaków probiotyków im więcej zmian następuje w recepturze mieszanki paszowej. W takich momentach dochodzi często do zaburzeń w równowadze mikrobiologicznej przewodu pokarmowego, a dodatek probiotyków łagodzi tego typu zmiany.
Opcjonalnie, można zastosować preparaty probiotyczne w formie sypkiej jako dodatek do mieszanki paszowej. Jeszcze kilka lat temu cena tego typu preparatów była ceną zaporową. Dziś, producenci probiotyków posiadają w swojej ofercie preparaty, które z powodzeniem mogą zastąpić antybiotykowe stymulatory wzrostu, a jednocześnie ich cena nieznacznie tylko przekracza cenę avilamycyny czy flavomycyny czyli antybiotyków stosowanych wcześniej jako stymulatory wzrostu.
 Ograniczeniem stosowania probiotyków w mieszankach paszowych może być wrażliwość mikroorganizmów na wysoką temperaturę. Optimum dla większości mikroorganizmów wchodzących w skład preparatów probiotycznych waha się w granicach 30-35°C. W przypadku przeprowadzania procesu granulacji temperatura może dochodzić do 80°C. Jednak, większość komercyjnych produktów charakteryzuje się wysoką termostabilnością potwierdzoną wynikami badań.
Wszystkie preparaty probiotyczne muszą być dopuszczone do stosowania w Unii Europejskiej i poddane procesowi rejestracji, w którym ocenia się między innymi bezpieczeństwo stosowania, wpływ na organizm zwierzęcia oraz wrażliwość na powszechnie stosowane antybiotyki i kokcydiostatyki. Produkt zarejestrowany jest bezpieczny dla życia i zdrowia zwierząt oraz ludzi. Dokumenty rejestracyjne wyraźnie mowią o interakcjach jakie mogą zachodzić przy jednoczesnym stosowaniu probiotyków i substancji leczniczych działających bakteriostatycznie bądź bakteriobójczo.
 Producent preparatu BioPlus 2B, duńska firma Chr. Hansen zaleca stosowanie dodatku BioPlus 2B do mieszanki paszowej w całym okresie chowu, a momentach newralgicznych i istotnych dla utrzymania zdrowia indyków uzupełnienie w wodzie do picia (BioPlus 2Bw). Okresy newralgiczne to oczywiście okres polęgowy oraz okres pomiędzy 6 i 8 tygodniem życia. Taki model stosowania probiotyków wynika z doświadczeń firmy przeprowadzonych na dość dużych populacjach w Niemczech i we Francji.

KONKLUZJA
Probiotyki, w erze wycofywania antybiotyków z produkcji zwierzęcej, stały się ich główną alternatywą. W niektórych sytuacjach są tak samo lub bardziej skuteczne, nie wymagają okresu karencji, nie wywołują skutków ubocznych. Co jest istotne, z punktu widzenia konsumenta, ich stosowanie jest bezpieczne. Wzrost zainteresowania probiotykami oraz powszechniejsze stosowanie spowodowały również spadek cen preparatów tego typu. Probiotyki, tak jak prebiotyki czy synbiotyki mogą być z powodzeniem jednym z elementów programów zwalczania salmonelli. Wraz z mieszaninami kwasów organicznych i ich solami mogą stanowić główny sposób ograniczania występowania pałeczek salmonelli w środowisku. Oczywiście, wskazane są dalsze poszukiwania szczepów bakterii czy grzybów, które będą jeszcze bardziej efektywne. Badania powinny być ukierunkowane na znalezienie takich kombinacji mikroorganizmów oraz ich koncentracji i dawkowania, które będzie można stosować w sposób efektywny i ekonomicznie uzasadniony. Probiotyki doskonale wpasowują się w coraz bardziej popularną koncepcję „funkcjonalnej żywności”.

* Literatura dostępna jest u autora.

Tags: chów drobiu , dodatki paszowe , drób , indyki