Bogusława J. Krause
technolog żywności, psycholog i psychobiolog,
specjalistka w zakresie fizjologii żywienia. 
Autorka książek poświęconych zdrowiu, odporności i dobrostanowi.
Właścicielka marki Vitolium.
Naturalne substancje aktywne coraz częściej zastępują syntetyczne dodatki w żywieniu drobiu. O ich skuteczności decyduje nie tylko obecność w recepturze, lecz przede wszystkim forma, moment i logika ich zastosowania.
Hodowca brojlera chce dziś trzech rzeczy: zdrowego stada, spokoju i przewidywalności.
W dobie zmieniających się warunków środowiskowych, rosnącej świadomości konsumentów oraz wyzwań związanych z występowaniem ognisk HPAI (ptasiej grypy) i ND (rzekomego pomoru drobiu), z którymi polscy hodowcy mierzyli się w ostatnich miesiącach, znalezienie stabilnego modelu produkcji staje się trudniejsze.
Jednocześnie ograniczenie stosowania antybiotyków sprawia, że hodowla bez antybiotyków nie jest już wyzwaniem, ale kierunkiem rozwoju branży.
Czy można osiągnąć dobre wyniki i spokój w sposób, który przynosi korzyści zarówno stadom, jak i hodowcy? Z naszych doświadczeń wynika, że można uzyskać współczynnik spożycia paszy około 1,3, przy bardzo precyzyjnie celowanym suplementowaniu stada.
1. Fitobiotyki i olejki eteryczne w programach żywienia i suplementacji drobiu
Fitobiotyki, czyli naturalne związki pochodzenia roślinnego to dziś jedna z najbardziej obiecujących grup dodatków paszowych. Do najczęściej stosowanych należą karwakrol, tymol i allicyna – związki o udokumentowanym działaniu wspierającym odporność i zdrowotność przewodu pokarmowego ptaków.
Badania (m.in. Poultry Science, 2021) wskazują, że odpowiednio dobrane kombinacje karwakrolu i tymolu wpływają pozytywnie na przyrosty masy ciała i stabilność mikroflory jelitowej, co przekłada się na poprawę wskaźnika FCR (współczynnik wykorzystania paszy – Feed Conversion Ratio) nawet o 4-6%. Z kolei allicyna, aktywny składnik czosnku, wykazuje działanie bakteriostatyczne i immunomodulujące, wspomagając naturalne mechanizmy obronne ptaka.
Kannabinoidy – nowy kierunek w fitobiotyce drobiarskiej?
W ostatnich latach w literaturze naukowej pojawia się coraz więcej badań dotyczących zastosowania naturalnych kannabinoidów oraz produktów z konopi (Cannabis sativa) w żywieniu drobiu. Prace publikowane m.in. w Poultry Science (2024), Animals (2025) i Frontiers in Animal Science (2025) wskazują, że dodatki paszowe na bazie nasion konopi, śruty konopnej lub izolatu CBD mogą korzystnie wpływać na zdrowie jelit, odporność i jakość mięsa brojlerów. W modelach stresu i infekcji (Clostridium perfringens) obserwowano poprawę integralności bariery jelitowej, niższy poziom stresu oksydacyjnego oraz stabilniejszą mikrobiotę przewodu pokarmowego.
Choć kannabinoidy nie są jeszcze powszechnie stosowane w praktyce fermowej, stanowią obiecujący kierunek dalszych badań w obszarze naturalnych fitobiotyków, łącząc działanie przeciwzapalne, immunomodulujące i antyoksydacyjne.
2. Forma ma znaczenie – biodostępność i aktywność biologiczna
Nie każda forma naturalnej substancji wykazuje takie samo działanie. W praktyce różnice między olejkami eterycznymi, suchymi ekstraktami czy liofilizatami mogą decydować o skuteczności produktu.
W wielu publikacjach (m.in. Animal Feed Science and Technology, 2020) podkreśla się, że czyste olejki eteryczne, dzięki swojej lotności i strukturze chemicznej, wykazują wyższą biodostępność oraz silniejsze działanie antyoksydacyjne niż ekstrakty czy proszki.
Oznacza to, że przy niższych dawkach można uzyskać ten sam lub nawet lepszy efekt fizjologiczny. Poza badaniami prowadzonymi na zlecenie przez autoryzowane instytucje, w praktyce fermowej wypracowaliśmy własne modele dawkowania, które pozwalają uzyskać efekt biologiczny przy minimalnym koszcie jednostkowym.
W VITOLIUM stosujemy wyłącznie naturalne, standaryzowane olejki roślinne. Standaryzacja to precyzyjny proces technologiczny, który polega na kontroli i wyrównaniu zawartości kluczowych składników aktywnych w każdej partii produktu. Dzięki temu każda seria olejku charakteryzuje się powtarzalnym składem chemicznym, aktywnością biologiczną i skutecznością fizjologiczną. Standaryzacja to gwarancja, że każdy preparat działa tak samo skutecznie – niezależnie od partii, sezonu czy miejsca produkcji. Dzięki temu hodowca otrzymuje produkt o przewidywalnym działaniu i mierzalnym efekcie w wynikach stada.
3. Znaczenie fazy tuczu i dopasowania do potrzeb ptaka
Fizjologia brojlera zmienia się dynamicznie w zależności od etapu tuczu. Dlatego coraz większe znaczenie zyskuje dobór substancji aktywnych dopasowany do aktualnych potrzeb organizmu – inne wsparcie jest wymagane w fazie kształtowania układu pokarmowego, a inne w okresie intensywnych przyrostów masy czy zwiększonego metabolizmu mięśni.
Takie fizjologicznie celowane podejście pozwala nie tylko skuteczniej wspierać procesy trawienne i odpornościowe, ale również ogranicza tzw. koszty fizjologiczne organizmu, czyli niepotrzebne zużycie energii i składników odżywczych. W praktyce przekłada się to na lepsze wykorzystanie paszy, stabilniejsze wyniki produkcyjne i realne obniżenie kosztów tuczu.
4. Konsekwencje dla wyników produkcyjnych (FCR, zdrowotność, ekonomia)
Ocena skuteczności naturalnych substancji aktywnych w żywieniu drobiu obejmuje zarówno parametry produkcyjne (współczynnik wykorzystania paszy – FCR, przyrosty masy ciała, efektywność energetyczną), jak i wskaźniki zdrowotne, takie jak morfologia jelit, stan mikroflory, aktywność enzymatyczna czy poziom markerów odporności i stresu oksydacyjnego i upadki.
W naszej wieloletniej praktyce terenowej obserwujemy, że o zdrowiu stada nie decyduje sama obecność mikroorganizmów, lecz reakcja organizmu ptaka na ich obecność. W tych samych warunkach środowiskowych, przy identycznym zagęszczeniu i mikroklimacie, nie wszystkie osobniki reagują tak samo – część może wykazywać objawy spadku odporności, podczas gdy inne pozostają całkowicie zdrowe. To właśnie różnica w odporności, a nie liczba patogenów, przesądza o przebiegu choroby.
Coraz więcej badań potwierdza, że kluczowym czynnikiem ochrony nie jest eliminacja drobnoustrojów, lecz utrzymanie stabilności układu odpornościowego i równowagi jelitowej.
Z naszego doświadczenia wynika, że kiedy organizm ptaka funkcjonuje w harmonii fizjologicznej – stres metaboliczny i immunologiczny ulegają znacznemu obniżeniu, co w praktyce oznacza mniej problemów zdrowotnych, lepsze przyrosty i większy spokój w prowadzeniu produkcji.
To właśnie dlatego coraz więcej hodowców szuka programów wspomagania, które budują odporność od środka, a nie maskują objawy. W związku z tym, większe znaczenie zyskują naturalne substancje aktywne – nie po to, by zastępować odporność, ale by ją mądrze wspierać od środka.
W licznych badaniach wykazano, że mieszanki olejków eterycznych – zwłaszcza zawierające karwakrol, tymol, cynamaldehyd, mentol lub anetol – wpływają na poprawę strawności składników paszy oraz stabilizację mikrobioty jelitowej. Efektem jest obniżenie wartości FCR, poprawa przyrostów i wzmocnienie odporności nieswoistej, co przekłada się na stabilniejsze wyniki produkcyjne.
Zarówno metaanalizy zagraniczne (Hashemipour i in., Poultry Science, 2013; Gholami-Ahangaran i in., Animals, 2021), jak i badania krajowe (Kurek i Świątek, 2019; Kierończyk i in., 2020) potwierdzają, że formulacje wieloskładnikowe – łączące kilka substancji aktywnych – przynoszą wyraźnie lepsze efekty niż preparaty jednoskładnikowe. Wynika to z różnorodności mechanizmów działania poszczególnych związków: fenole (karwakrol, tymol) działają antybakteryjnie, aldehydy (cynamaldehyd) przeciwzapalnie, a terpeny (mentol, anetol) usprawniają procesy trawienne i łagodzą stres oksydacyjny.
Badania polskie prowadzone w Katedrze Żywienia Zwierząt Uniwersytetu Przyrodniczego w Poznaniu (Kierończyk i in., 2020) wykazały, że stosowanie mieszanek olejków tymiankowego i cynamonowego u brojlerów istotnie poprawiało FCR oraz obniżało poziom bakterii Clostridium perfringens w jelicie krętym. Podobne wnioski uzyskano w pracach Herbutta i Walczaka (2018), którzy zwrócili uwagę, że dodatki roślinne mogą stanowić realną alternatywę dla syntetycznych stymulatorów wzrostu, pod warunkiem właściwego doboru formy i dawki.
W przeglądach międzynarodowych podkreśla się, że kluczowym czynnikiem determinującym skuteczność jest forma technologiczna preparatu.
Olejki eteryczne w postaci mikroemulsji lub mikrokapsułek charakteryzują się większą stabilnością substancji lotnych oraz kontrolowanym uwalnianiem w dalszych odcinkach jelita cienkiego, co zwiększa ich biodostępność (Hamed i in., 2022; Yang i in., 2021). Z kolei formy liofilizowane, mimo wygody stosowania, tracą część aktywności w wyniku degradacji związków lotnych (Suciu, 2016). Z tego względu, jak wskazuje Bar i in. (2022), olejek czosnkowy – zawierający stabilne pochodne allicyny, takie jak siarczki allilowe – zachowuje dłuższe i bardziej przewidywalne działanie biologiczne niż klasyczne ekstrakty lub susze.
W badaniach krajowych (Kurek i Świątek, 2019; Acta Sci. Pol. Zootechnica, ZUT Szczecin) potwierdzono ponadto, że dodatek olejków eterycznych z oregano, tymianku i cynamonu pozytywnie wpływał na strukturę kosmków jelitowych i aktywność enzymów trawiennych, co sprzyjało lepszemu wykorzystaniu paszy i ograniczało zmienność przyrostów. Efekty te są spójne z obserwacjami Qu i in. (2019) oraz Liu i in. (2023) dotyczącymi olejku herbacianego, który poprawia integralność nabłonka jelit oraz redukuje stres oksydacyjny.
W większości doświadczeń – zarówno krajowych, jak i zagranicznych – poprawa FCR mieściła się w granicach -0,1, co w warunkach komercyjnych oznacza wymierną korzyść ekonomiczną. Nie zawsze obserwowano istotny statystycznie wzrost masy ciała, co wskazuje, że działanie olejków ma charakter fizjologiczno-profilaktyczny, a nie stricte anaboliczny. Ich głównym zadaniem jest utrzymanie prawidłowej funkcji przewodu pokarmowego i odporności, co w sposób pośredni przekłada się na stabilność wyników produkcyjnych. Hodowcy, którzy wdrożyli program VITOLIUM, zauważają większą jednorodność stada i stabilniejsze FCR.
Podsumowując, dostępne dane z literatury i testów na fermach z naszej praktyki, wskazują, że:
efektywność biologiczna naturalnych fitobiotyków zależy w dużej mierze od formy technologicznej. Najmocniejsze działanie wykazują mikroemulsje i mikrokapsułki i olejki roślinne, potem wyciągi roślinne, potem liofilizaty,
efekt łączenia substancji (np. karwakrol + cynamaldehyd + allicyna) zwiększa stabilność odpowiedzi organizmu,
technologie kontrolowanego uwalniania pozwalają uzyskać powtarzalne i mierzalne efekty w warunkach fermowych,
umiejętność dostosowania odpowiedniech składników do fazy tuczu zdecydowanie poprawia wyniki.
Zastosowanie takich rozwiązań w Vitolium umożliwia ograniczenie zużycia paszy, poprawę zdrowotności jelit, redukcję stresu oksydacyjnego i wzmocnienie odporności, co przekłada się na stabilne wyniki ekonomiczne bez konieczności stosowania antybiotykowych stymulatorów wzrostu.
5. Kierunek przyszłości – równowaga między nauką a praktyką
Nowoczesna hodowla drobiu wymaga dziś nie tylko wiedzy o żywieniu, ale przede wszystkim rozumienia fizjologii i procesów, które zachodzą w organizmie ptaka. To właśnie dzięki temu możliwe jest tworzenie rozwiązań, które działają przewidywalnie, stabilnie i są ekonomicznie uzasadnione. Fitobiotyki i naturalne olejki eteryczne są nie tyle alternatywą dla antybiotyków, co kolejnym krokiem w rozwoju nowoczesnego, odpowiedzialnego drobiarstwa.
Z doświadczeń terenowych prowadzonych w polskich fermach brojlerów wynika, że nawet niewielkie różnice w formie i momencie podania naturalnych substancji mogą znacząco wpływać na stabilność wyników. Hodowcy, którzy wdrażali programy oparte na fizjologicznym dopasowaniu dodatków, obserwowali poprawę spójności stada i spokojniejszy przebieg tuczu – niezależnie od wieku obiektu i systemu utrzymania.
Z doświadczenia wiemy, że kiedy stado jest zdrowe i zrównoważone, pojawia się spokój hodowcy, a zysk staje się naturalnym efektem tego stanu.
Rosnące zainteresowanie naturalnymi substancjami aktywnymi w Polsce pokazuje, że kierunek ten staje się realną alternatywą dla tradycyjnych programów wspomagania. Coraz częściej hodowcy pytają nie czy warto, lecz jak zrobić to skutecznie wpływając na swój zysk. Odpowiedź na to pytanie leży w połączeniu nauki i praktyki – i to właśnie dziś buduje przewagę w drobiarstwie.
Hodowla to nie tylko substancje aktywne, produkty i walka o wynik – to codzienna odpowiedzialność za tysiące żywych organizmów.
Nie jest to przypadek, lecz wynik bardzo precyzyjnego, świadomego działania.
W VITOLIUM wierzymy, że siła hodowli leży w zrozumieniu fizjologii, nie w przypadkowym stosowaniu dodatków. Dlatego nasze rozwiązania powstają na styku nauki i praktyki – po to, by dać hodowcy spokój, zdrowe stado i wymierny zysk. Jeśli chcesz dowiedzieć się, jak wprowadzić takie rozwiązania w swojej fermie – zapraszamy do kontaktu.
Bibliografia dostępna u autorki.
