Artykuły

Katarzyna Gorzkiewicz

Rzekomy pomór drobiu (ND, ang. Newcastle disease) jest jedną z najgroźniejszych chorób wirusowych ptaków, o istotnym znaczeniu zarówno zdrowotnym, jak i ekonomicznym. Czynnikiem etiologicznym tej choroby jest paramyksowirus ptasi typu 1 (APMV-1), obecnie klasyfikowany jako ptasi ortoawulawirus 1 (Avian orthoavulavirus 1), należący do rodzaju Orthoavulavirus, podrodziny Avulavirinae oraz rodziny Paramyxoviridae.

Choroba ta charakteryzuje się wysokim stopniem zakażenia oraz zróżnicowanym przebiegiem klinicznym od łagodnej formy objawów oddechowych po ciężkie, uogólnione zakażenia prowadzące do wysokiej śmiertelności w stadach drobiu. Historia tej choroby sięga 1926 roku, kiedy to została ona opisana w Newcastle w Anglii oraz w Indonezji, od czego wywodzi się jej nazwa. Od tego czasu rzekomy pomór drobiu rozprzestrzenił się globalnie, stanowiąc stałe zagrożenie dla hodowli drobiu, a także dzikich ptaków, które mogą pełnić rolę rezerwuaru wirusa.

Objawy choroby Newcastle mogą być bardzo zróżnicowane i zależą głównie od zjadliwości wirusa oraz jego tropizmu, czyli „upodobania” do określonych narządów. Choroba może przebiegać od form niemal bezobjawowych po ciężkie, o wysokiej śmiertelności.

Wyróżniamy cztery grupy szczepów, które będą powodować zróżnicowane objawy, należą do nich szczepy: apatogenne, lentogeniczne, mezogeniczne oraz welogeniczne.

• Szczepy apatogenne o tropizmie jelitowym to wirusy o niskiej zjadliwości, które replikują się głównie w obrębie przewodu pokarmowego. Zakażenie nimi przebiega bezobjawowo i nie prowadzi do wystąpienia klinicznych oznak choroby.
• Szczepy lentogeniczne powodują subkliniczną infekcję z łagodną chorobą układu oddechowego lub jelitową i są uważane za mało zjadliwe.
• Szczepy mezogeniczne mają pośrednią zjadliwość i powodują infekcje układu oddechowego o umiarkowanym wskaźniku śmiertelności.
• Szczepy welogeniczne dzielą się na dwa typy: szczepy welogeniczne viscerotropowe i szczepy welogeniczne neurotropowe. Pierwszy typ powoduje krwotoczne owrzodzenia w przewodzie pokarmowym, zmniejszenie liczby komórek limfatycznych oraz ogniska martwicy w śledzionie, wątrobie i tkance limfatycznej związanej z jelitami. Natomiast neurotropowe szczepy welogeniczne charakteryzują się objawami ze strony układu nerwowego.

Zakażenia NDV zaburzają również florę jelita ślepego kurcząt, co objawia się zwiększoną liczebnością patogennych Rhodoplanes i Clostridium, a także zmniejszeniem liczby bakterii łagodnych, takich jak Paenibacillus i Enterococcus. Szczepy NDV różnią się pod względem stopnia zachorowalności, śmiertelności oraz zakresem objawów klinicznych i zmian patologicznych.

Drogi zakażenia wirusem NDV

Rzekomy pomór drobiu to choroba zaraźliwa dla wielu gatunków ptaków domowych, a także dziko żyjących. Ptaki, zwłaszcza te, które sezonowo migrują, są kluczowym wektorem w transmisji wirusa. Choroba szerzy się głównie poprzez bezpośredni kontakt z zakażonymi ptakami, drogą aerogenną i kropelkową oraz przez zanieczyszczoną ściółkę. Innymi źródłami zakażenia są zanieczyszczony sprzęt, padłe ptaki, woda, pasza i pracownicy fermy. Ludzie i pojazdy mogą z łatwością przenosić wirus pomiędzy kurnikami oraz pomiędzy fermami. Wirus tej choroby zazwyczaj nie jest chorobotwórczy dla ludzi, jednak kontakt z wirusem terenowym lub jego serotypem szczepionkowym może spowodować podrażnienie górnych dróg oddechowych lub łagodną formę zapalenia spojówek.

W ostatnich latach odnotowano również przypadki przenoszenia wirusa rzekomego pomoru drobiu między gatunkami. Kurczaki mające kontakt z gołębiami zakażonymi wirusem rzekomego pomoru drobiu wykazywały wyższą śmiertelność oraz poważne objawy ze strony układu oddechowego, pokarmowego i nerwowego, a także dłuższy okres wydalania wirusa. Dodatkowo chore kaczki piżmowe mogą powodować wystąpienie objawów u kurcząt. Dowodzi to, że gołębie i kaczki piżmowe są uważane za skutecznych nosicieli wirusa AOAV-1 genotypu VIId i stanowią czynniki ryzyka zakażeń wirusem rzekomego pomoru drobiu u kurcząt hodowlanych, co w konsekwencji obniża wydajność. Stwierdzono wyraźne zmiany patologiczne, głównie w płucach, grasicy, śledzionie kurcząt. Ponadto w mózgu zakażonych kurcząt zauważono zmiany neuronalne, w tym przerost gleju i degenerację neuronów. Seryjne pasażowanie wirusa NDV pochodzącego od gołębi u kurcząt ujawnia wzrost patogenności u kurcząt, co rodzi również możliwość, że populacje dzikiego ptactwa powinny być brane pod uwagę podczas monitorowania wirusa NDV.

 

 

Jak zapobiegać epidemiom rzekomego pomoru drobiu i chronić hodowle?

Zapobieganie chorobie Newcastle opiera się przede wszystkim na kompleksowym podejściu, łączącym bioasekurację z odpowiednimi programami szczepień. Pomimo że wirus jest wrażliwy na środki dezynfekcyjne, to jednak może długo przetrwać w środowisku – zwłaszcza w ściółce czy zwłokach padłych ptaków – co zwiększa ryzyko ponownych zakażeń. Ważne znaczenie ma ścisłe przestrzeganie zasad higieny w gospodarstwach, takich jak dezynfekcja sprzętu, kontrola dostępu do ferm oraz właściwe postępowanie z odpadami i padliną. Równolegle szeroko stosuje się szczepienia profilaktyczne, które w wielu krajach są obowiązkowym elementem produkcji drobiarskiej. W zależności od polityki danego państwa stosowane są różne strategie zwalczania choroby. Część krajów wdraża radykalne podejście polegające na likwidacji zakażonych stad, aby całkowicie wyeliminować wirusa. Inne dopuszczają wyłącznie stosowanie określonych, bezpieczniejszych szczepionek opartych na szczepach o niskiej zjadliwości. Zdarza się również, że mimo obecności groźnych wariantów wirusa, choroba nie ujawnia się klinicznie dzięki powszechnym i skutecznym programom szczepień.

W profilaktyce rzekomego pomoru drobiu stosuje się programy szczepień oparte na wykorzystaniu szczepionek żywych, jak i inaktywowanych. Takie podejście sprzyja uzyskaniu wysokiego poziomu przeciwciał w surowicy, który może utrzymywać się przez długi czas, często przez cały okres życia ptaka. Dzięki temu do wywołania zakażenia konieczna jest większa ilość wirusa w środowisku lub obecność bardziej zjadliwego szczepu terenowego.

Wykazano, że wielokrotne podanie szczepionek żywych skutecznie chroni ptaki przed wystąpieniem objawów klinicznych choroby. Lepsze efekty profilaktyczne uzyskuje się poprzez łączenie szczepionek żywych z inaktywowanymi, co zapewnia silną odporność ogólnoustrojową. Dodatkowo taki program szczepień sprzyja rozwojowi odporności miejscowej na błonach śluzowych, szczególnie w obrębie górnych dróg oddechowych, co ma kluczowe znaczenie w zapobieganiu zakażeniom. Z tego względu schemat ten uznawany jest za szczególnie efektywny i zalecany zwłaszcza w hodowli ptaków długowiecznych.

Podsumowanie

Skuteczne zapobieganie chorobie Newcastle w produkcji drobiarskiej wymaga kompleksowego podejścia, w którym kluczową rolę odgrywają zarówno odpowiednio dobrane programy szczepień, jak i ścisłe przestrzeganie zasad bioasekuracji. Dostępne obecnie szczepionki – zarówno żywe, jak i inaktywowane – zapewniają wysoki poziom odporności i skutecznie chronią ptaki przed objawami klinicznymi, same w sobie nie gwarantują pełnej kontroli choroby.

Optymalne efekty uzyskuje się poprzez łączenie różnych typów szczepionek oraz ich wielokrotne stosowanie, co sprzyja wytworzeniu zarówno odporności ogólnoustrojowej, jak i miejscowej, szczególnie w obrębie układu oddechowego. Należy jednak pamiętać, że na skuteczność immunoprofilaktyki wpływają liczne czynniki dodatkowe, takie jak warunki środowiskowe, obecność mykotoksyn czy współistniejące choroby immunosupresyjne.

W związku z tym tylko zintegrowane działania obejmujące właściwe szczepienia, odpowiednie zarządzanie stadem oraz rygorystyczne procedury sanitarne mogą zapewnić wysoki poziom ochrony przed chorobą Newcastle i ograniczyć jej negatywne skutki zdrowotne i ekonomiczne w hodowli drobiu.