Robert Burek
DPI Global Partners
Wycofanie antybiotykowych stymulatorów wzrostu spowodowało, że zdrowie przewodu pokarmowego stało się jednym z najważniejszych elementów nowoczesnej produkcji drobiarskiej.
Obecnie nie wystarcza już jedynie odpowiednio zbilansowana pasza. Konieczne jest utrzymanie prawidłowej struktury nabłonka jelitowego, stabilnego mikrobiomu oraz wysokiej szczelności bariery jelitowej. Właśnie dlatego kwas masłowy oraz jego pochodne należą obecnie do najlepiej przebadanych dodatków funkcjonalnych stosowanych w żywieniu brojlerów i kur niosek (El-Saadony i wsp., 2022; Mazur-Kuśnirek i wsp., 2024). W ostatnich latach zostało opublikowanych wiele badań oraz kilka dużych metaanaliz wskazujących, że odpowiednio dobrana forma kwasu masłowego może poprawiać zdrowie jelit, zwiększać wykorzystanie składników pokarmowych oraz ograniczać presję bakterii chorobotwórczych. Jednocześnie coraz wyraźniej podkreśla się, że skuteczność dodatku zależy nie od samej obecności kwasu masłowego w produkcie, lecz od miejsca jego uwalniania w przewodzie pokarmowym, a co za tym idzie formy w jakiej kwas masłowy jest podawany zwierzętom.
Rys. 1. Kwas masłowy ogranicza stres oksydacyjny i stan zapalny u brojlerów
Źródła: Gessner DK. i wsp., 2017, J Anim Physiol Anim Nutr, 101:605–628; Kong X. i wsp., 2020,
Poultry Science, 99:5382–S394; Wu Y. i wsp., 2021, Antioxidants, 10:940
Mechanizmy działania kwasu masłowego u brojlerów – od komórki do wyników produkcyjnych
Stres oksydacyjny i stan zapalny jako główne ograniczenia potencjału wzrostowego brojlerów
Nowoczesne linie genetyczne brojlerów charakteryzują się niezwykle wysokim tempem wzrostu, co wiąże się z intensywnym metabolizmem oraz zwiększoną produkcją reaktywnych form tlenu (ROS). Jak przedstawiono na rysunku 1, do najważniejszych czynników nasilających stres oksydacyjny należą wysoka obsada ptaków, stres cieplny, mykotoksyny obecne w paszy oraz zakażenia jelitowe wywoływane przez bakterie z rodzaju Salmonella, Escherichia coli czy Clostridium perfringens. Nadmierna produkcja ROS prowadzi do aktywacji czynnika transkrypcyjnego NF-κB, który odpowiada za syntezę cytokin prozapalnych, między innymi IL-1β, IL-6 oraz TNF-α. Rozwijający się stan zapalny powoduje zwiększone zużycie energii na procesy odpornościowe kosztem wzrostu mięśni oraz pogorszenie wykorzystania paszy. Kwas masłowy działa przeciwstawnie do tego mechanizmu. Aktywuje szlak Nrf2 odpowiedzialny za ekspresję enzymów antyoksydacyjnych (SOD, CAT oraz GPx), jednocześnie ograniczając aktywację NF-κB. Dzięki temu zmniejsza się intensywność stanu zapalnego, poprawia integralność jelit oraz zwiększa efektywność wykorzystania składników pokarmowych (Mathew i wsp., 2014; Gessner i wsp., 2017; Wu i wsp., 2021).
Bariera jelitowa jako pierwsza linia obrony organizmu
Jednym z najważniejszych efektów stresu oksydacyjnego jest uszkodzenie bariery jelitowej. Jak przedstawiono na rysunku 2, dysbioza, kokcydioza, mykotoksyny oraz stres cieplny prowadzą do uszkodzenia enterocytów i połączeń ścisłych (tight junctions). W efekcie powstaje tzw. zespół nieszczelnego jelita (Leaky Gut), który umożliwia przenikanie bakterii, endotoksyn oraz innych antygenów do krwiobiegu. Konsekwencją jest rozwój ogólnoustrojowego stanu zapalnego, zwiększenie produkcji cytokin oraz pogorszenie wyników produkcyjnych.
Kwas masłowy przeciwdziała temu procesowi poprzez:
- stymulację regeneracji enterocytów,
- odbudowę białek połączeń ścisłych,
- zwiększenie produkcji mucyny,
- stabilizację mikrobioty jelitowej,
- ograniczenie translokacji bakterii.
Kwas masłowy wpływa na odbudowę funkcjonalnej bariery jelitowej oraz zmniejszenie kosztów metabolicznych związanych z odpowiedzią immunologiczną (Barbara i wsp., 2021; Canibe i wsp., 2012).
Mikrobiom jelitowy jako producent naturalnego kwasu masłowego
Jak pokazano na rysunku 3, zdrowy mikrobiom fermentuje niestrawione składniki paszy, wytwarzając krótkołańcuchowe kwasy tłuszczowe (SCFA), wśród których najważniejszą rolę biologiczną odgrywa kwas masłowy.
Powstający maślan stanowi podstawowe źródło energii dla enterocytów oraz reguluje ekspresję licznych genów odpowiedzialnych za funkcjonowanie nabłonka jelitowego. Pobudza syntezę białek połączeń ścisłych (ZO-1, Claudin, Occludin), zwiększa produkcję mucyny MUC2 oraz hamuje aktywację NF-κB.
Efektem działania kwasu masłowego jest:
- zwiększenie długości kosmków jelitowych,
- zwiększenie powierzchni absorpcji składników pokarmowych,
- lepsze wykorzystanie energii z paszy,
- wyższa strawność aminokwasów,
- poprawa miejscowej odporności jelit.
W praktyce przekłada się to na lepsze wykorzystanie paszy oraz większe przyrosty masy ciała (Guilloteau i wsp., 2010; Bedford i Gong, 2018).
Rys. 2. Zespół nieszczelnego jelita (Leaky gut) u brojlerów
Nie każdy kwas masłowy działa tak samo
Jednym z najczęściej popełnianych błędów jest traktowanie wszystkich preparatów zawierających kwas masłowy jako produktów równoważnych. Tymczasem obecnie stosuje się co najmniej cztery zasadnicze grupy preparatów:
- wolny kwas masłowy,
- sole kwasu masłowego (najczęściej maślan sodu lub wapnia),
- otoczkowane sole kwasu masłowego,
- glicerydy kwasu masłowego (mono-, di- i trójglicerydy).
Samo dostarczenie kwasu masłowego nie gwarantuje uzyskania optymalnego efektu biologicznego. Kluczowe znaczenie ma miejsce jego uwalniania w przewodzie pokarmowym. Jak przedstawiono na rysunku 4, poszczególne preparaty różnią się profilem uwalniania.
Poszczególne formy różnią się nie tylko zawartością substancji aktywnej, ale przede wszystkim sposobem uwalniania, miejscem działania oraz biodostępnością w przewodzie pokarmowym. Wolny kwas masłowy jest bardzo szybko wchłaniany już w początkowym odcinku przewodu pokarmowego, dlatego jedynie niewielka jego ilość dociera do dalszych fragmentów jelita cienkiego. Dodatkowym ograniczeniem tej formy jest intensywny zapach oraz właściwości drażniące, które utrudniają jej praktyczne wykorzystanie w żywieniu zwierząt (Guilloteau i wsp., 2010).
Sole kwasu masłowego eliminują problem lotności i zapachu, jednak po rozpuszczeniu w treści pokarmowej szybko dysocjują, uwalniając maślan już w górnym odcinku przewodu pokarmowego. W efekcie znaczna część aktywnej substancji zostaje wykorzystana jeszcze przed osiągnięciem dalszych odcinków jelita cienkiego, gdzie zachodzi większość procesów odpowiedzialnych za utrzymanie integralności bariery jelitowej oraz kontrolę mikrobiomu. Problem ten częściowo rozwiązują preparaty otoczkowane, których matryca lipidowa lub polimerowa opóźnia uwalnianie maślanu, zwiększając ilość substancji docierającej do jelita czczego i krętego (Tugnoli i wsp., 2023).
Najbardziej zaawansowaną technologicznie grupę stanowią glicerydy kwasu masłowego. W odróżnieniu od soli nie uwalniają one maślanu natychmiast po kontakcie z treścią pokarmową, lecz dopiero podczas enzymatycznej hydrolizy wiązań estrowych przez lipazy przewodu pokarmowego. Dzięki temu kwas masłowy jest dostarczany stopniowo na znacznie dłuższym odcinku jelita, co pozwala skuteczniej oddziaływać na enterocyty, komórki układu odpornościowego oraz mikrobiotę jelitową (Bedford i Gong, 2018; Tugnoli i wsp., 2023).
Rys. 3. Rola mikrobioty i kwasu masłowego w utrzymaniu zdrowia jelit
Źródła: Canibe N. i wsp., 2012, Animal, 6:1397–1405; Chang L. i wsp., 2012, Am J Gastroenterol,
107:262–272; Louis P. i wsp., 2022, Frontiers in Nutrition, 9:828482
Na szczególną uwagę zasługują preparaty łączące monoglicerydy i trójglicerydy kwasu masłowego, ponieważ zapewniają one wieloetapowy profil uwalniania substancji aktywnej. Monoglicerydy ulegają szybszej hydrolizie, dzięki czemu dostarczają kwas masłowy już w początkowej części jelita cienkiego, gdzie intensywnie stymulowany jest rozwój kosmków jelitowych, dojrzewanie enterocytów oraz odbudowa połączeń ścisłych (tight junctions). Z kolei trójglicerydy, przede wszystkim tributyryna, są hydrolizowane stopniowo, uwalniając kolejne cząsteczki maślanu również w dalszych odcinkach jelita cienkiego, a częściowo także w jelicie ślepym. Efektem jest bardziej równomierne zaopatrzenie całego przewodu pokarmowego w kwas masłowy niż w przypadku stosowania pojedynczych form.
Takie sekwencyjne uwalnianie ma szczególne znaczenie w warunkach produkcyjnych, ponieważ procesy zapalne, uszkodzenie bariery jelitowej oraz kolonizacja przez bakterie chorobotwórcze, takie jak Escherichia coli, Salmonella enterica czy Clostridium perfringens, nie są ograniczone do jednego odcinka przewodu pokarmowego. Dostarczenie maślanu na całej długości jelita umożliwia jednoczesne pobudzenie regeneracji nabłonka, zwiększenie produkcji śluzu, poprawę szczelności bariery jelitowej oraz stworzenie mniej korzystnych warunków do namnażania bakterii patogennych (Guilloteau i wsp., 2010; Bedford i Gong, 2018).
Coraz więcej badań wskazuje, że odpowiednio dobrana kombinacja mono- i trójglicerydów zapewnia lepsze efekty produkcyjne niż stosowanie samych soli lub pojedynczych glicerydów. Obserwuje się wyraźniejszą poprawę przyrostów masy ciała, wykorzystania paszy, integralności błony śluzowej jelit oraz ograniczenie nasilenia stanów zapalnych po odsadzeniu. Wynika to z komplementarnego działania obu frakcji – szybkiego efektu troficznego monoglicerydów oraz przedłużonego uwalniania maślanu z trójglicerydów. W praktyce oznacza to bardziej stabilne środowisko jelitowe i większą odporność zwierząt na zaburzenia mikrobiologiczne występujące w okresach największego stresu produkcyjnego (Bedford i wsp., 2017; Lum i wsp., 2018; Mazur-Kuśnirek i wsp., 2024).
Opierając się na biologicznej efektywności różnych form kwasu masłowego w żywieniu brojlerów (tab. 1) obecnie coraz częściej odchodzi się od oceny preparatów wyłącznie na podstawie deklarowanej zawartości kwasu masłowego. Znacznie większe znaczenie ma jego forma chemiczna, sposób uwalniania oraz zdolność do dostarczenia aktywnego maślanu do tych odcinków przewodu pokarmowego, w których jego działanie biologiczne przynosi największe korzyści zdrowotne i produkcyjne.
Rys. 4. Miejsce działania różnych form kwasu masłowego w przewodzie pokarmowym brojlera
źródła: Tugnoli B. i wsp., 2023, Research in Veterinary Science, 151:122–133; Lum J. i wsp., 2018,
Int J Poultry Sci, 17:247–256; Bedford A., Gong J., 2018, Animal Nutrition, 4:151–159
Kwas masłowy jako element strategii zdrowia jelit
Coraz więcej badań wskazuje, że najważniejszym efektem stosowania maślanu nie jest bezpośredni wzrost masy ciała, lecz poprawa funkcjonowania całego przewodu pokarmowego.
Dzięki zwiększeniu produkcji śluzu, poprawie integralności nabłonka oraz ograniczeniu przepuszczalności jelita zmniejsza się ryzyko translokacji bakterii i endotoksyn do krwiobiegu. Jednocześnie obserwuje się korzystne zmiany w składzie mikrobiomu oraz ograniczenie namnażania bakterii takich jak Salmonella spp. czy Clostridium perfringens. Efekt ten nie wynika wyłącznie z zakwaszenia treści jelitowej, ale również z bezpośredniego wpływu maślanu na metabolizm komórek nabłonka i lokalną odpowiedź immunologiczną (El-Saadony i wsp., 2022; Mazur-Kuśnirek i wsp., 2024).
Ważnym aspektem jest również efektywność ekonomiczna. Pomimo wyższej ceny jednostkowej, mono- i trójglicerydy kwasu masłowego wykazują lepszy stosunek koszt/efekt dzięki wyższej biodostępności, ograniczeniu strat zdrowotnych i poprawie FCR, co przekłada się na niższy koszt uzyskania 1 kg przyrostu masy ciała (Sotira i in., 2020; Rossi i in., 2020).
Tab. 1. Charakterystyka biologiczna różnych form kwasu masłowego stosowanych w żywieniu brojlerów
(Źródła: Guilloteau i wsp. 2010, Bedford i Gong 2018, Mazur-Kuśnirek i wsp. 2024, Kihal i wsp. 2025)
Należy podkreślić, że efektywność kwasu masłowego może być zależna od warunków fermowych, jakości paszy, statusu zdrowotnego stada i dawki dodatku.
Podsumowując, dostępna literatura wskazuje, że mono- i trójglicerydy kwasu masłowego są bardziej efektywną, stabilną i przewidywalną formą suplementacji niż tradycyjne sole lub formy otoczkowane. Ich stosowanie pozwala na poprawę zdrowia jelit, stabilizację wyników produkcyjnych oraz zwiększenie opłacalności.
Przewagę mono i trójglicerydów nad pozostałymi formami można zawrzeć w kilku punktach:
- Uwalniają się w sposób kontrolowany w jelicie cienkim (Miragoli i in., 2021).
- Mają wyższą efektywność biologiczną (Sotira i in., 2020).
- Nie muszą być otoczkowane.
- Mają lepsze właściwości sensoryczne – brak negatywnego wpływu na pobranie paszy.
- Stosując je uzyskujemy efekt „targeted delivery” – działanie tam, gdzie jest największe zapotrzebowanie.
Należy również pamiętać, że maślany sodu i wapnia charakteryzują się szybką absorpcją w żołądku, a ograniczoną biodostępność w jelicie cienkim, nieprzyjemny zapach (Rossi i in., 2020). W przypadku formy otoczkowanej obserwujemy zmienną skuteczność uwalniania, wyższy koszt technologiczny, ryzyko niepełnego uwolnienia (Tugnoli i in., 2014). W przypadku glicerydów wyższa cena jednostkowa rekompensowana jest lepszą efektywnością biologiczną, lepszymi przyrostami, lepszym wykorzystaniem paszy (FCR) i mniejszą śmiertelnością (Rossi i in., 2020; Sotira i in., 2020) (tab. 4, 5, 6). Nie zapominajmy jeszcze o jednej bardzo istotnej cesze glicerydów. Są one rozpuszczalne w wodzie i dlatego produkty w formie płynnej mogą być również suplementowane zwierzętom doraźnie w trakcie odchowu.
Tab. 2. Praktyczna ocena technologii dostarczania kwasu masłowego do przewodu pokarmowego brojlerów
(opracowanie własne na podstawie: Bedford i Gong 2018, Guilloteau i wsp. 2010, Mazur-Kuśnirek i wsp. 2024, Kihal i wsp. 2025)
Wnioski praktyczne
Z punktu widzenia producenta brojlerów najważniejsze jest nie to, ile kwasu masłowego zawiera preparat, ale jaka jego część dociera do miejsc, w których decyduje się zdrowie jelit i efektywność wykorzystania paszy. Obecne dane wskazują, że technologie kontrolowanego uwalniania – w tym preparaty oparte na mono- i trójglicerydach – oferują istotne korzyści biologiczne. Ostateczna przewaga konkretnego produktu zależy jednak od jego składu, technologii wytwarzania oraz jakości wykonania, dlatego ocena powinna opierać się na wynikach doświadczeń, a nie wyłącznie na deklarowanej zawartości kwasu masłowego.
Ten artykuł pochodzi z magazynu Hodowca Drobiu 8/2026
