Użytki zielone – nieocenione dziedzictwo przyrody i gospodarki
Użytki zielone, czyli łąki i pastwiska, są nie tylko fundamentem produkcji zwierzęcej, lecz również ważnym elementem krajobrazu i siedliskiem o wysokiej wartości przyrodniczej. W naturalnych warunkach ich runie towarzyszy duża różnorodność gatunków: trawy, rośliny bobowate, zioła i inne gatunki zielne tworzą złożone i wzajemnie powiązane ekosystemy.
Skład gatunkowy runi zależy od warunków siedliskowych oraz sposobu użytkowania – to układ dynamiczny, który może się zmieniać zarówno w sposób korzystny, jak i negatywny. Niestety, coraz częściej obserwujemy zjawisko zubożenia gatunkowego, które niesie ze sobą poważne konsekwencje zarówno dla środowiska, jak i dla gospodarki rolnej.
Fot. 1. Na pastwisku z ubogą roślinnością należy liczyć się z okresowymi niedoborami paszy (Fot. S. Grzegorczyk)
Rola różnorodności gatunkowej w runi
Wielość gatunków w runi łąk i pastwisk zapewnia nie tylko stabilność ekosystemu, ale też jego funkcjonalność. Trawy i rośliny bobowate pełnią kluczową rolę w produkcji paszy o wysokiej wartości odżywczej. Obok nich występują zioła, które – choć często niedoceniane – wzbogacają paszę w cenne składniki, takie jak mikroelementy, witaminy, glikozydy czy związki flawonoidowe. To właśnie dzięki zróżnicowanemu składowi paszy zwierzęta mogą utrzymać zdrowie, dobrą kondycję i wysoką wydajność produkcyjną.
Nie oznacza to jednak, że każda obecność roślin innych niż trawy jest korzystna. Zioła, choć wartościowe, przy nadmiernym udziale mogą stać się niepożądanym elementem. Dlatego kluczowe znaczenie ma zachowanie właściwej równowagi między różnymi grupami roślin w runi.
Konkurencja międzygatunkowa i jej skutki
W zbiorowiskach roślinnych nieustannie toczy się walka o byt. Rośliny konkurują o światło, wodę, przestrzeń i składniki pokarmowe. W warunkach niekorzystnych – np. w czasie długotrwałej suszy lub degradacji siedliska – wygrywają gatunki najbardziej odporne i o najmniejszych wymaganiach. W efekcie cenne, ale bardziej wrażliwe gatunki znikają z runi, ustępując miejsca mniej wartościowym.
Taki proces zachodzi również na młodych zasiewach – rośliny o szybkim tempie wzrostu potrafią zagłuszyć inne, bardziej wartościowe, ale rozwijające się wolniej. Z czasem skład runi staje się coraz bardziej ubogi – zarówno pod względem liczby gatunków, jak i ich wartości paszowej.
Czynniki przyspieszające degradację użytków zielonych
Zubożenie składu runi nie zawsze wynika z procesów naturalnych. Często jest skutkiem błędów w gospodarce łąkowo-pastwiskowej, takich jak:
- wadliwa regulacja stosunków wodnych,
- brak konserwacji urządzeń melioracyjnych,
- niedostosowane nawożenie (często jednostronne i niewystarczające),
- zbyt późny zbiór lub zbyt niskie koszenie,
- zaniechanie użytkowania lub niewłaściwy wypas.
W szczególności niewłaściwa gospodarka wodna – zarówno przesuszenie, jak i wtórne zabagnienie – prowadzi do szybkiej degradacji gleby, a tym samym do zaniku wartościowych gatunków i rozwoju gatunków niepożądanych.
Znaczenie użytków zielonych dla bioróżnorodności
Polskie łąki są siedliskiem około 400 gatunków roślin wyższych, z których około 70 podlega ochronie gatunkowej. To także środowisko życia wielu owadów, ptaków i drobnych ssaków – zwłaszcza motyli i ptaków łąkowych, których byt zależy od obecności odpowiednich roślin i struktury roślinności.
Bioróżnorodność łąk i pastwisk to nie tylko wartość przyrodnicza – to także naturalny mechanizm przeciwdziałania degradacji środowiska, retencji wody, magazynowania węgla i przeciwdziałania skutkom zmian klimatu.
Natura 2000 – ochrona cennych siedlisk
W Unii Europejskiej ochronie bioróżnorodności służy sieć Natura 2000. W Polsce obejmuje ona 19,6% powierzchni kraju, chroniąc zarówno siedliska przyrodnicze, jak i gatunki objęte ochroną. Składa się z dwóch typów obszarów:
- Specjalne obszary ochrony siedlisk – 868 lokalizacji o powierzchni 3,9 mln ha,
- Obszary specjalnej ochrony ptaków – 145 lokalizacji o powierzchni 5,6 mln ha.
Największy udział tych obszarów znajduje się w województwach podlaskim i zachodniopomorskim. Choć ochrona jest systemowa, wiele zależy od lokalnych praktyk gospodarowania i świadomości właścicieli gruntów.
Czy jesteśmy świadkami masowego wymierania?
Niestety, żyjemy w czasach szóstego wielkiego wymierania gatunków. Codziennie na Ziemi ginie co najmniej 20 gatunków roślin, zwierząt i grzybów, a przewidywania mówią o wzroście tej liczby do 100 dziennie w ciągu najbliższych dekad. W Polsce ścisłą ochroną objęto:
- 589 gatunków zwierząt,
- 415 gatunków roślin,
- 232 gatunki grzybów.
To statystyki, za którymi stoją konkretne ekosystemy i zależności – utrata jednego ogniwa często pociąga za sobą kolejne zmiany, których nie da się już cofnąć.
Dlaczego warto działać?
Utrzymanie różnorodności gatunkowej użytków zielonych jest możliwe – ale wymaga racjonalnego użytkowania, dbałości o glebę i wodę, oraz świadomego gospodarowania. Łąki i pastwiska nie są tylko rezerwuarem paszy – są kluczowym elementem funkcjonowania naszego środowiska i rolnictwa.
Tylko zrównoważone podejście do gospodarowania użytkami zielonymi pozwoli nam zachować ich wartość przyrodniczą, produkcyjną i kulturową dla przyszłych pokoleń.
Stefan Grzegorczyk
Katedra Agrotechnologii i Agrobiznesu
Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie
