Robert Burek1, Kanstantin Barysenka2
1DPI-Global Partners sp. z o. o.
2Agrofeed Polska sp. z o. o.
Kwasy huminowe kojarzą się przede wszystkim z glebą i procesami zachodzącymi w materii organicznej. Coraz częściej zwraca się jednak uwagę na ich potencjalne zastosowanie w żywieniu zwierząt. Ten naturalny, znany od lat surowiec może znaleźć nowe miejsce w nowoczesnych programach żywieniowych trzody chlewnej, wspierając m.in. prawidłowe funkcjonowanie przewodu pokarmowego i wykorzystanie składników pokarmowych.
Powrót do surowca znanego od lat
Kwasy huminowe od dawna są obecne w rolnictwie – przede wszystkim jako składniki poprawiające właściwości i żyzność gleby, dodatki technologiczne oraz komponenty preparatów weterynaryjnych. W ostatnich latach ponownie zwrócono na nie uwagę w żywieniu zwierząt. Powód jest oczywisty: produkcja trzody chlewnej potrzebuje narzędzi, które pomagają utrzymać odporność, zdrowie jelit i wyniki produkcyjne przy racjonalnym stosowaniu antybiotyków oraz rosnącej presji kosztowej.
W praktyce pod nazwą „substancje huminowe” kryje się niejednorodna grupa naturalnych związków organicznych powstających podczas długotrwałych przemian materii roślinnej.
Substancje huminowe stanowią grupę naturalnie występujących makrocząsteczek, powszechnie obecnych w środowisku, między innymi w glebie, powietrzu, wodzie, złożach węgla i torfie. Pod względem chemicznym nie są one jednoznacznie zdefiniowane. Są naturalnymi koloidami organicznymi złożonymi z produktów rozkładu biomasy pochodzenia roślinnego, powstających w wyniku procesu nazywanego humifikacją.
Zgodnie z wytycznymi Międzynarodowego Towarzystwa Substancji Huminowych (International Humic Substances Society, IHSS) proponuje się następujące nazewnictwo frakcji wyodrębnianych na podstawie ich rozpuszczalności (A. Csicsor i E. Tombacz, 2022)
- Huminy – czarna frakcja substancji huminowych, nierozpuszczalna w wodzie niezależnie od wartości pH.
- Kwasy huminowe (KH) – frakcja substancji huminowych nierozpuszczalna w wodzie w warunkach kwaśnych (pH < 2), lecz rozpuszczalna przy wyższych wartościach pH. Można je ekstrahować za pomocą różnych roztworów alkalicznych, a następnie wytrącać silnym kwasem. Mają barwę ciemnobrązową lub czarną, wysoką masę cząsteczkową, charakteryzują się niskim wchłanianiem i są metabolizowane w organizmie zwierząt. (K. Gnananath i wsp., 2020), rys. 2.
- Kwasy fulwowe (KF) – frakcja substancji huminowych rozpuszczalna w wodzie przy każdej wartości pH. Mają barwę jasnożółtą lub żółtawobrązową, niską masą cząsteczkową, charakteryzuje się wysoki wchłanianiem i metabolizowaniem w organizmie zwierząt (Khan i wsp., 2022), rys. 3
- Kwasy hymatomelanowe – frakcja substancji huminowych rozpuszczalna w alkoholu.
Należy zwrócić szczególną uwagę na fakt, że preparaty handlowe mogą pochodzić m.in. z leonardytu, węgla brunatnego, torfu lub innych złóż organicznych, dlatego różnią się składem, rozpuszczalnością, zawartością minerałów i aktywnością biologiczną (Islam K. M. S., 2005; Trckova M. i wsp., 2018). Nie każdy produkt określany jako „huminowy” działa tak samo. Sama nazwa surowca nie zastępuje specyfikacji jakościowej i badań gotowego preparatu.
Rys. 2. Kwasy huminowe – wysoka masa cząsteczkowa 5 000 do 100 000 g/mol DA
Substancjom huminowym przypisuje się bardzo szerokie spektrum działań, które moglibyśmy nazwać prozdrowotnymi. W przypadku wielu produktów opartych na substancjach huminowych deklarowana skuteczność ma charakter domniemany i nie znajduje wystarczającego potwierdzenia w rzetelnych badaniach naukowych. W grudniu 2025 roku ukazał się obszerny przegląd badań nad aktywnością biologiczną i potencjalnym zastosowaniem farmakologicznym substancji huminowych opracowany przez Marię Zykovą wraz ze współpracownikami. Autorzy wskazują, że związki te mogą wykazywać szerokie spektrum działania. Spośród przypisywanych substancjom huminowym właściwości najlepiej udokumentowane są działania immunomodulujące, przeciwzapalne i antyoksydacyjne, chociaż ich potwierdzenie kliniczne pozostaje ograniczone. Działanie detoksykacyjne, przeciwdrobnoustrojowe i regeneracyjne znajduje oparcie głównie w badaniach przedklinicznych. Dane dotyczące aktywności przeciwwirusowej, przeciwnowotworowej i adaptogennej mają charakter wstępny i nie pozwalają obecnie na formułowanie zaleceń terapeutycznych (tab. 1).
Sam przegląd nie przeprowadza formalnej metaanalizy ani oceny jakości badań, dlatego powyższa hierarchia jest oceną rodzaju dostępnych dowodów, a nie ilościowym rankingiem skuteczności.
Podsumowując, substancje huminowe stanowią obiecującą, lecz bardzo niejednorodną grupę substancji biologicznie czynnych. Według badań Kleina i wsp. (2021) oraz Csicsor i Tombácz (2022) kluczowe znaczenie dla ich aktywności biologicznej mają: pochodzenie surowca i jego wiek geologiczny, skład i zawartość poszczególnych frakcji huminowych, stosowana dawka oraz metoda otrzymywania i przetwarzania preparatu. Istotne jest przy tym rozróżnienie pomiędzy surowcami zawierającymi substancje huminowe (np. torfem, leonardytem czy węglem) a wyodrębnionymi z nich aktywnymi frakcjami – kwasami huminowymi (KH) i kwasami fulwowymi (KF) pochodzenia naturalnego. Przykładowo, zawartość substancji huminowych w leonardycie może sięgać nawet około 85% suchej masy surowca, podczas gdy w torfie wynosi zwykle około 15–30%. Jednocześnie skład leonardytu zależy od jego pochodzenia geologicznego – nie każde złoże, obok kwasów huminowych, zawiera istotne ilości kwasów fulwowych.
Dlatego sama deklarowana zawartość substancji huminowych nie jest wystarczającym kryterium oceny jakości i potencjalnej skuteczności preparatu. Konieczne są dalsze badania oraz standaryzacja produktów, obejmujące przede wszystkim określenie zawartości i proporcji KH do KF oraz ich właściwości fizykochemicznych i biologicznych. Pozwoli to na dobór optymalnego składu preparatów farmakologicznych i paszowych w zależności od oczekiwanego kierunku działania – m.in. antyoksydacyjnego, sorpcyjnego czy ograniczającego aktywność czynników chorobotwórczych.
Rys. 3. Kwasy fulwowe – niska masa cząsteczkowa 500 do 2 000 g/mol DA
Jak substancje huminowe mogą działać w przewodzie pokarmowym świń?
Gdzie potencjał jest największy?
Potencjalne działanie substancji huminowych jest wielokierunkowe. Nie należy sprowadzać go do jednego mechanizmu ani utożsamiać z działaniem leku. Najczęściej opisuje się ich wpływ na środowisko przewodu pokarmowego oraz pośrednie wspieranie funkcji bariery jelitowej.
Wiązanie wybranych związków w świetle jelita. Rozbudowana struktura oraz obecność licznych grup funkcyjnych mogą sprzyjać adsorpcji określonych związków i jonów. Zakres tego efektu zależy jednak od właściwości konkretnego preparatu; nie można zatem automatycznie zakładać jego skuteczności wobec wszystkich mikotoksyn (Islam K.M.S., 2005; Dänicke S., 2012).
Wpływ na konsystencję treści pokarmowej i kału. W określonych warunkach preparaty huminowe mogą sprzyjać stabilizacji środowiska przewodu pokarmowego i poprawie konsystencji kału, co może mieć szczególne znaczenie w okresie poodsadzeniowym.
Wsparcie bariery jelitowej. Ograniczenie kontaktu nabłonka z niepożądanymi związkami oraz modulacja miejscowej odpowiedzi zapalnej mogą sprzyjać utrzymaniu integralności bariery jelitowej.
Oddziaływanie na mikrobiotę. Zmiany środowiska przewodu pokarmowego mogą wpływać na skład i proporcje poszczególnych grup drobnoustrojów, jednak kierunek i skala tych zmian nie są jednakowe we wszystkich badaniach (Visscher C. i wsp., 2019; Bujňák L. i wsp., 2023). Opisywano również działanie przeciwbakteryjne wobec wybranych patogenów tlenowych i beztlenowych oraz ograniczenie ich proliferacji (Kupryszewski G. i wsp., 2001; Palócz O. i wsp., 2020).
Działanie antyoksydacyjne i immunomodulacyjne. Niektóre frakcje substancji huminowych mogą ograniczać stres oksydacyjny oraz wpływać na wybrane parametry odpowiedzi immunologicznej. Efekty te zależą jednak m.in. od rodzaju i składu preparatu, zastosowanej dawki oraz stanu fizjologicznego i zdrowotnego zwierząt (Wang Q., Ying J., Zou P. i wsp., 2020).
Tab. 1. Zestawienie aktywności substancji humusowych
Prosięta w okresie odsadzenia
Odsadzenie wiąże się jednocześnie ze zmianą paszy, oddzieleniem prosiąt od lochy, tworzeniem nowych grup oraz niedojrzałością przewodu pokarmowego. Spadek pobrania paszy, przejściowe uszkodzenie kosmków jelitowych oraz zaburzenia stabilności mikrobioty zwiększają ryzyko wystąpienia biegunek i zahamowania wzrostu. To właśnie w tej grupie technologicznej najczęściej oczekuje się korzyści wynikających ze stosowania dodatków wspierających środowisko jelitowe (Agredo-Palechor J.A. i wsp., 2025; Wang Q. i wsp., 2020).
Warchlaki i tuczniki
W późniejszych etapach produkcji celem stosowania substancji huminowych może być poprawa stabilności procesów trawiennych, ograniczenie skutków błędów żywieniowych oraz utrzymanie dobrego wykorzystania paszy. Istotnym kierunkiem działania może być również ograniczanie subklinicznych zaburzeń wzrostu związanych z obecnością najważniejszych patogenów jelitowych, takich jak Escherichia coli, Clostridium spp. czy Lawsonia intracellularis. Potencjalne znaczenie może mieć także wspieranie odporności stada, szczególnie w grupach o zróżnicowanym statusie zdrowotnym, np. przy łączeniu warchlaków PRRS-dodatnich i PRRS-ujemnych, oraz wspomaganie efektów realizowanych programów szczepień. Dodatkową korzyścią może być sorpcja wybranych mikotoksyn.
Potencjalna poprawa przyrostów masy ciała lub współczynnika wykorzystania paszy może być stosunkowo niewielka, jednak w dużej skali produkcji nawet niewielkie różnice mogą mieć znaczenie ekonomiczne. W stadach o bardzo dobrym statusie zdrowotnym, prawidłowym żywieniu i optymalnych warunkach środowiskowych efekt dodatku może być natomiast trudniejszy do wykazania.
Tab. 2. Zestawienie aktywności substancji humusowych
Lochy
U loch zastosowanie preparatów huminowych rozważa się przede wszystkim w kontekście wspierania funkcjonowania przewodu pokarmowego, poprawy jakości kału oraz ograniczania stresu oksydacyjnego. Wskazuje się również na możliwość poprawy statusu oksydacyjnego organizmu w okresie okołoporodowym, co potencjalnie może sprzyjać lepszemu przebiegowi porodu i ograniczeniu liczby prosiąt martwo urodzonych (Trajchev M. i wsp., 2022; Langendijk P. i wsp., 2019).
Dowody dotyczące praktycznych efektów stosowania substancji huminowych u loch są jednak mniej jednoznaczne niż w przypadku prosiąt. Dlatego szczególnego znaczenia nabierają właściwy dobór preparatu i dawki oraz dobrze zaplanowana próba przeprowadzona w konkretnych warunkach produkcyjnych danego stada.
Decydując się na wprowadzenie produktów opartych na substancjach humusowych należy uwzględnić następujące kryteria:
- Jaka jest deklarowana zawartość kwasów huminowych i fulwowych oraz jaką metodą ją oznaczono?
- Czy producent udostępnia wyniki badań bezpieczeństwa, w tym metali ciężkich i innych zanieczyszczeń?
- Czy forma produktu zapewnia równomierne wymieszanie, stabilność i wygodne dozowanie?
- Czy istnieją dane z doświadczeń na trzodzie chlewnej, najlepiej dla tego samego produktu i podobnej grupy technologicznej?
- Czy zalecana dawka wynika z badań, a preparat jest dopuszczony do deklarowanego zastosowania?
Jakich efektów można realnie oczekiwać?
Wyniki badań i doświadczeń fermowych są zróżnicowane. W części prac obserwuje się poprawę przyrostów, wykorzystania paszy, jakości kału lub wybranych wskaźników odporności i stresu oksydacyjnego. W innych doświadczeniach różnice są małe albo statystycznie nieistotne. Taka rozbieżność nie musi oznaczać, że cała koncepcja jest błędna – często pokazuje po prostu, jak silnie rezultat zależy od produktu i warunków produkcji.
Jakość preparatu: najważniejszy punkt decyzji
Ocena dodatku powinna rozpoczynać się od dokumentacji produktu, a nie od deklaracji marketingowej. Warto znać źródło surowca, zawartość substancji czynnych, udział poszczególnych frakcji, wilgotność, zawartość popiołu, pH, rozpuszczalność oraz poziom zanieczyszczeń. Istotne są również powtarzalność partii i sposób włączenia ich do mieszanek paszowych.
Zasada praktyczna
Preparat huminowy powinien być oceniany jak każdy inny dodatek paszowy: przez specyfikację, bezpieczeństwo, powtarzalność i wynik ekonomiczny – nie przez historię pochodzenia surowca.
Dawkowanie i bezpieczeństwo
Nie ma jednej uniwersalnej dawki dla wszystkich preparatów. Różnice w koncentracji i aktywności powodują, że należy trzymać się zaleceń producenta zgodnych z przeznaczeniem produktu. Zwiększenie dawki ponad zakres przebadany nie gwarantuje silniejszego działania, a może zmienić smakowitość paszy, dostępność składników mineralnych lub koszt programu.
Zdolność wiązania związków jest jednocześnie zaletą i potencjalnym ograniczeniem. Przy nieprzemyślanym użyciu substancje huminowe mogą oddziaływać nie tylko z niepożądanymi metabolitami, ale także z mikroelementami lub substancjami czynnymi podawanymi doustnie. Ponadto badanie na prosiętach wykazało, że testowany preparat huminowy nie ograniczał wchłaniania deoksyniwalenolu (DON), dlatego nie wolno traktować całej grupy produktów jako uniwersalnych detoksykantów. W przypadku leczenia, suplementacji mineralnej albo stosowania kilku adsorbentów równocześnie potrzebna jest konsultacja z lekarzem weterynarii i żywieniowcem.
Stary surowiec, nowe możliwości – ale bez drogi na skróty
Renesans kwasów huminowych dobrze wpisuje się w poszukiwanie naturalnych, wielokierunkowych narzędzi wspierających produkcję trzody chlewnej. Ich potencjał jest szczególnie interesujący w okresach stresu, zwłaszcza po odsadzeniu, kiedy stabilność przewodu pokarmowego ma bezpośrednie przełożenie na zdrowie i tempo wzrostu.
Jednocześnie niejednorodność surowców i zmienność wyników wymagają ostrożności. O sukcesie nie decyduje samo zastosowanie „kwasów huminowych”, lecz wybór dobrze scharakteryzowanego produktu, prawidłowa dawka, właściwa grupa zwierząt i rzetelna ocena efektu. To właśnie połączenie starego surowca z nowoczesną kontrolą jakości i analizą danych otwiera najbardziej realne możliwości.
Wnioski
Produkty oparte na substancjach huminowych warto traktować jako narzędzie wspomagające. Nie są one „cudownym dodatkiem”, ale mogą wspierać stabilność przewodu pokarmowego, wykorzystanie paszy i odporność zwierząt na stres żywieniowy. O wyniku decydują: jakość preparatu, biodostępność substancji aktywnych, dawka, status zdrowotny stada oraz jakość żywienia. Autorzy w kolejnych artykułach zaprezentują konkretne przykłady wykorzystania substancji humusowych w żywieniu świń.
