Artur Żbikowski, Krzysztof Adamczyk, Piotr Szeleszczuk
Zakład Chorób Ptaków, Zwierząt Egzotycznych i Ryb
Katedra Patologii i Diagnostyki Weterynaryjnej
Instytut Medycyny Weterynaryjnej SGGW w Warszawie
Skuteczna dezynfekcja ferm drobiu jest bardzo ważnym elementem bioasekuracji niezbędnym w zapobieganiu rozprzestrzenianiu się chorób i ochronie zdrowia ptaków, co jest kluczem do sukcesu w chowie.
Dezynfekcja to postępowanie mające na celu niszczenie czynników chorobotwórczych (bakterii i grzybów oraz ich form przetrwalnikowych, a także wirusów). Należy jednak pamiętać, że każde działanie w zakresie prowadzenia odkażania (pomiędzy cyklami i w trakcie każdego cyklu produkcyjnego) nakłada konieczność rozważnego i odpowiedzialnego śledzenia procedur dotyczących bezpieczeństwa przechowywania i stosowania tych środków.
Ogólna charakterystyka i klasyfikacja produktów biobójczych
Podstawowe informacje na temat aktualnie zarejestrowanych produktów biobójczych (obecnie ponad 6500 preparatów), które mogą być stosowane na terenie Polski zawiera „Wykaz Produktów Biobójczych” dostępny na stronie Urzędu Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych (www.gov.pl/ web/urpl/ wykaz-produktow-biobojczych2). Wszystkie te produkty (łącznie 22 grupy produktowe) są klasyfikowane w 4 głównych kategoriach:
- środki dezynfekujące,
- produkty konserwujące,
- produkty do zwalczania szkodników,
- inne produkty biobójcze.
W obszarze higieny weterynaryjnej stosuje się produkty biobójcze z grupy PT3 (oznaczone z języka angielskiego skrótem PT – Product Types), które służą do dezynfekcji i utrzymania higieny w miejscach chowu, przetrzymywania i transportu zwierząt.
Wśród tych produktów znajdują się środki:
- używane do higieny osobistej i przy transporcie np. do dezynfekcji rąk, a także stosowane w matach lub kuwetach do dezynfekcji obuwia,
- do dezynfekcji powierzchni (w formie piany, aerozolu lub zamgławiania) a także stosowane do wody pitnej (oczyszczanie i odkamienianie rur, usuwanie biofilmu, zakwaszanie wody) oraz ściółki (dezynfekcja sucha),
- do dezynfekcji powietrza (fumigacja),
- do zwalczania szkodników (owadów, pajęczaków, gryzoni; insektycydy i inne preparaty biobójcze).
Aspekty bezpieczeństwa stosowania środków dezynfekcyjnych
Wszystkie środki dezynfekcyjne wymienione w wykazie (płynne i suche) stosowane na fermach drobiu (kwasy, zasady, środki uwalniające chlor, utleniacze, jodofory) mogą być również niebezpieczne dla zdrowia ludzi, ptaków i środowiska. Szczególnie ważne jest bezpieczeństwo osób mających bezpośredni kontakt z tego typu środkami ze względu na możliwość zatrucia, poparzenia, zapalenia skóry i reakcji alergicznych. W związku z powyższym każda taka osoba musi ukończyć szkolenie z zakresu zasad bezpiecznego przygotowywania roztworów roboczych, ich stosowania oraz przechowywania, obsługi urządzeń wykorzystywanych w zabiegach dezynfekcji oraz prawidłowego używania odzieży ochronnej (kombinezony, rękawice, okulary ochronne, maski, buty gumowe). Szkolenie to powinno również uwzględniać zasady postępowania z preparatami łatwopalnymi oraz procedury pracy w pobliżu urządzeń elektrycznych, a także bezpieczne techniki stosowania środków dezynfekcyjnych na otwartej przestrzeni z uwzględnieniem czynników atmosferycznych, takich jak siła i kierunek wiatru. W przypadku braku szkolenia u pracowników, właściciel fermy nie może im zlecić wykonania prac związanych z użyciem takich preparatów jednak może te prace wykonać we własnym zakresie zawsze z zachowaniem ostrożności podczas ich stosowania. Przy wyborze środka dezynfekcyjnego należy uwzględniać również jego toksyczność, właściwości żrące, niszczące działanie środka na przedmioty (np. korodowanie, rozpulchnianie gumy, zmiany barwy, zapachu, itp.). Niezbędne jest również dbanie o ochronę środowiska naturalnego, ze szczególnym uwzględnieniem zapobiegania przedostawaniu się preparatów do wód gruntowych i powierzchniowych. Polecanym rozwiązaniem w celu kontroli nad popłuczynami po myciu jest stosowanie szczelnych zbiorników na nieczystości (szamb) zbierających te pozostałości w przeznaczonym do tego celu miejscu. Takie praktyki w alternatywie do braku tych systemów ograniczają również ryzyko przenoszenia patogenów między cyklami produkcyjnym. Należy pamiętać, aby zawsze postępować zgodnie z instrukcjami na etykiecie i w karcie charakterystyki danego produktu dostarczonej przez producenta.
Zasady przechowywania preparatów dezynfekcyjnych
Przepisy weterynaryjne nakazują producentom drobiu wyposażenie gospodarstwa w wydzielone miejsca do składowania środków odkażających, a także zabezpieczenie tych miejsc przed dostępem osób nieupoważnionych. Najnowsze Rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 25 kwietnia 2025 r. w sprawie środków podejmowanych w związku z wystąpieniem rzekomego pomoru drobiu (Dz. U. dnia 28 kwietnia 2025 r., Poz. 564), wskazuje, że konieczne jest wyposażenie każdej fermy drobiu w środki odkażające w ilości umożliwiającej przeprowadzanie bieżącej dezynfekcji co najmniej przez 7 dni.
Z praktycznego punktu widzenia niezwykle istotne jest odpowiednie przechowywanie preparatów do dezynfekcji. Przykładowe pomieszczenia magazynowe zaprezentowano na zdjęciach 1 i 2. Środki należy przechowywać w dedykowanym zamykanym pomieszczeniu (niedostępnym dla osób nieupoważnionych), dobrze wentylowanym (możliwość oparów chemicznych), w kontrolowanej temperaturze, nienarażonym na ekstremalne warunki środowiskowe. Drzwi magazynu należy wyposażyć w znak bezpieczeństwa dotyczący miejsca usytuowania chemikaliów niebezpiecznych a pracowników fermy należy zapoznać z instrukcją składowania umieszczoną wewnątrz pomieszczenia. Dodatkowo, instrukcja powinna zawierać procedury postępowania w przypadku wycieku lub rozlania środka uwzględniające konieczność zabezpieczenia terenu, użycia odpowiednich środków sorpcyjnych oraz utylizacji odpadów zgodnie z obowiązującymi przepisami. Pomieszczenie w którym przechowywane są środki powinno być suche, najlepiej chłodzone (40-30°C) z dala od źródeł ciepła i ognia oraz nie narażone na bezpośrednie działaniem promieni słonecznych. Pojemniki aerozolowe pod ciśnieniem szczególnie należy chronić przed słońcem i źródłami zapłonu. Dzięki temu przechowywane środki nie będą tracić swojej aktywności i nie będzie dochodzić do reakcji niepożądanych.
W przypadku braku możliwości przygotowania na fermie oddzielnego pomieszczenia wykorzystywanego tylko dla środków dezynfekcyjnych produkty te muszą być przechowywane w wydzielonym miejscu z dala od paszy, ściółki i innych materiałów w dedykowanych zamykanych szafach zlokalizowanych poza strefą produkcyjną (najczęściej w przedsionku fermy). Bezwzględną zasadą, której należy przestrzegać jest umieszczanie preparatów dezynfekcyjnych na innych półkach niż preparaty przeznaczone dla drobiu oraz umieszczenie ich jak najniżej, gdyż w przypadku rozszczelnienia opakowania nie wystąpi ryzyko skażenia innych opakowań.
W każdym przypadku środki dezynfekcyjne muszą być w oryginalnych pojemnikach i umieszczone na półkach poniżej poziomu oczu co umożliwia kontrolę wizualną czy opakowanie jest zamknięte co zmniejsza ryzyko przypadkowego dostania się środka do oczu i twarzy w razie uszkodzenia pojemnika i rozlania przy zdejmowaniu opakowania z wyższej półki. W wyjątkowych przypadkach gdy zachodzi konieczność przesypania lub przelania środków dezynfekcyjnych do innych opakowań (np. po przypadkowym uszkodzeniu oryginalnego opakowania w trakcie używania), należy używać opakowań przeznaczonych do przechowywania substancji chemicznych i od razu odpowiednio je oznakować zgodnie z etykietą oryginalnego opakowania produktu. W przypadku niepalnych, agresywnych środków (kwasy lub zasady) należy stosować szafy i półki odporne na korozję, a w przypadku środków łatwopalnych – ognioodporne. Zabrania się wlewania środków do pojemników z innymi etykietami, mieszania ich z innymi produktami lub przechowywania w nieoznakowanych pojemnikach. Otwarte opakowania suchych środków dezynfekcyjnych należy zabezpieczyć przed wilgocią. Substancje zawarte w środkach dezynfekcyjnych po upływie terminu ważności mogą przekształcić się w mieszaniny chemiczne, które mogą być niebezpieczne dla zdrowia ludzi.
Przykładowe pomieszczenia magazynowe wykorzystywane do przechowywania środków do dezynfekcji
Ewidencja i postępowanie z odpadami
Co jest również ważne wymagana jest szczegółowa ewidencja zakupu i zużycia środków dezynfekcyjnych na fermie oraz właściwe postępowanie z pustymi opakowaniami. Zgodnie z wymogami wyżej wymienionego Rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 25 kwietnia 2025 (Dz. U. 2025, poz. 564) na fermie drobiu konieczne jest prowadzenie i przechowywanie przez rok dokumentacji dotyczącej zakupu, przyjęcia i zużycia środków odkażających, a także wskazującej termin wykonania deratyzacji i dezynfekcji. Puste opakowania po środkach dezynfekcyjnych traktowane są jako odpady niebezpieczne stąd powinny być przechowywane w szczelnych pojemnikach (kontenerach lub workach foliowych jednorazowego użycia przeznaczonych do gromadzenia tego rodzaju odpadów) aby zapobiec wyciekowi ewentualnych pozostałości substancji dezynfekcyjnych i ich negatywnemu wpływowi na środowisko. Nie można ich wrzucać do zwykłych pojemników na śmieci, spalać ani wykorzystywać w żaden inny sposób, który mógłby narazić środowisko na zanieczyszczenie. Tego typu odpady są przekazywane uprawnionym podmiotom do dalszego zagospodarowania. Przestrzeganie powyższych zasad pozwoli na bezpieczne i skuteczne składowanie środków dezynfekcyjnych, minimalizując ryzyko wypadków i zagrożeń dla zdrowia i życia.
* Tekst opracowano w oparciu o materiały projektu NETPOULSAFE (Networking European poultry actors for enhancing the compliance of biosecurity measures for a sustainable production) finansowanego z unijnego programu ramowego w zakresie badań i innowacji Horyzont 2020 (nr 101000728).
