Artykuły

We wrześniu 2025 roku w Pawłowicach odbyła się ogólnopolska konferencja naukowa upamiętniająca 75-lecie Zakładu Hodowli Bydła Instytutu Zootechniki – Państwowego Instytutu Badawczego. Wydarzenie zgromadziło liczne grono naukowców, hodowców, przedstawicieli instytucji branżowych i studentów kierunków rolniczych. Jubileusz był nie tylko okazją do przypomnienia bogatej historii Zakładu, ale przede wszystkim do dyskusji o przyszłości polskiej hodowli w obliczu wyzwań, jakie niosą ze sobą zmiany klimatu, postęp technologiczny i rosnące oczekiwania społeczne wobec rolnictwa.

Zakład Hodowli Bydła od siedmiu dekad odgrywa kluczową rolę w rozwoju krajowej nauki i praktyki hodowlanej. Jego badania obejmują szerokie spektrum tematów – od genetyki i selekcji, przez żywienie, po dobrostan i efektywność produkcji. To właśnie tutaj opracowywano nowoczesne metody oceny hodowlanej, wdrażano narzędzia analityczne oparte na danych genetycznych, a także szkolono kolejne pokolenia specjalistów. Jubileuszowe spotkanie w Pawłowicach stało się symbolicznym pomostem między tradycją i nowoczesnością, łącząc doświadczenie z nowymi kierunkami rozwoju nauki o zwierzętach gospodarskich.

Konferencję otworzyli dr inż. Tomasz Jacek, dyrektor Instytutu Zootechniki – PIB, oraz mgr Jarosław Wawrzyniak, dyrektor Zakładu Doświadczalnego w Pawłowicach. W swoich wystąpieniach podkreślili rolę zakładu jako jednego z najstarszych i najbardziej zasłużonych ośrodków naukowo-badawczych w Polsce. Podczas inauguracji odczytano również listy gratulacyjne od licznych instytucji naukowych, organizacji branżowych oraz partnerów współpracujących z Instytutem.

Nowoczesna genetyka i cyfrowa rewolucja w hodowli

Pierwszy dzień konferencji poświęcony był nowym trendom w genetyce i technologii. Damian Słomian z IZ PIB w Balicach omówił wykorzystanie sztucznej inteligencji i analizy Big Data w hodowli bydła, które pozwalają przetwarzać dane z czujników, systemów udoju czy żywienia w czasie rzeczywistym. Współczesne rozwiązania umożliwiają wczesne wykrywanie chorób, analizę kondycji zwierząt oraz lepsze dopasowanie paszy do indywidualnych potrzeb krów. Cyfrowe narzędzia nie tylko zwiększają efektywność produkcji, ale także ograniczają jej ślad środowiskowy.

Dużo miejsca poświęcono również nowym cechom uwzględnianym w ocenie genetycznej bydła mlecznego. Współczesne indeksy hodowlane obejmują już nie tylko cechy produkcyjne, ale także zdrowotne, ekonomiczne i środowiskowe. Pochyliła się nad tym dr Monika Skarwecka, która omówiła nowe cechy genetyczne w ocenie bydła mlecznego oraz kierunki rozwoju hodowli w duchu zrównoważonej produkcji. Współczesna hodowla stoi dziś przed wyzwaniami związanymi z ograniczaniem emisji gazów cieplarnianych i rosnącymi oczekiwaniami konsumentów wobec ekologicznej, odpowiedzialnej produkcji. Z tego względu rozszerza się zakres indeksów hodowlanych, które oprócz cech produkcyjnych obejmują również aspekty zdrowotne, środowiskowe i ekonomiczne.

Dr hab. Piotr Wójcik, Kierownik Zakładu Hodowli Bydła IZ i gospodarz Jubileuszu w Pawłowicach

Jedną z kluczowych nowych cech jest efektywność wykorzystania paszy (Feed Efficiency), łącząca wysoką wydajność z mniejszym poborem paszy, co obniża koszty i ślad węglowy. Selekcja zwierząt o niższej konsumpcji paszy sprzyja redukcji emisji metanu i poprawie efektywności produkcji. Coraz większe znaczenie zyskuje także ocena emisji metanu, dla której potwierdzono umiarkowaną zmienność genetyczną – przykładem jest kanadyjski system MIR oparty na analizie mleka, działający od 2023 roku.

Wprowadzono również ocenę odporności i wytrzymałości (Resilience), opisującą zdolność krów do radzenia sobie ze stresem środowiskowym, chorobami i wahaniami klimatu. Stabilność dziennej wydajności mleka stanowi tu wskaźnik zdrowia i długowieczności. Równolegle rozwijane są indeksy dotyczące chorób metabolicznych, takich jak mastitis, ketoza czy hipokalcemia.

W Polsce, podobnie jak w innych krajach, trwają prace nad uwzględnieniem nowych cech funkcjonalnych w ocenie genetycznej bydła mlecznego. Obejmują one m.in. zdrowotność racic, efektywność paszową i odporność na stres. Coraz szersze zastosowanie znajduje spektroskopia bliskiej podczerwieni (NIR), która pozwala w trakcie rutynowej analizy mleka określać jego skład, bilans energetyczny i wskaźniki metaboliczne. W połączeniu ze sztuczną inteligencją technika ta umożliwia wczesne wykrywanie zaburzeń zdrowotnych i precyzyjniejszą selekcję zwierząt. Cyfrowe fenotypowanie staje się tym samym fundamentem nowoczesnej hodowli, wspierając zdrowotność stad i efektywność produkcji.

Ciekawym punktem programu była prezentacja Kacpra Żukowskiego poświęcona transkryptomice – dziedzinie, która analizuje aktywność genów w komórkach zwierząt. Dzięki takim badaniom możliwy staje się dobór zwierząt nie tylko na podstawie DNA, ale też rzeczywistej aktywności genów, co otwiera drogę do precyzyjnej, indywidualnej selekcji. Połączenie transkryptomiki, genomiki i analiz środowiskowych tworzy fundament przyszłej hodowli opartej na danych.

 

Mięso, mleko i dane – kierunki rozwoju oceny użytkowej

Kolejne sesje poświęcono wartości użytkowej bydła mięsnego i mlecznego. Wykład dr inż. Grzegorza Skrzyńskiego pt. „Rozwój oceny wartości użytkowej bydła mięsnego” dotyczył historii, metod i kierunków rozwoju krajowego systemu oceny bydła mięsnego. Przedstawiono działania Polskiego Związku Hodowców i Producentów Bydła Mięsnego (PZHiPBM), który od 1995 roku – we współpracy z Instytutem Zootechniki i Krajowym Centrum Hodowli Zwierząt – tworzy podstawy organizacyjne krajowej hodowli ras mięsnych, takich jak limousin, charolaise, hereford czy angus. Początkowo populacja była niewielka, lecz wprowadzenie ksiąg hodowlanych, szkoleń i baz danych umożliwiło rozwój oceny użytkowości i pokroju zwierząt.

Współpraca z organizacją ICAR pozwoliła wdrożyć międzynarodowe standardy pomiarów i narzędzia informatyczne. Obecnie system wykorzystuje m.in. Wskaźnik Mięsności (WM), Wskaźnik Rozwoju (WR) oraz Wskaźnik Oceny Zbiorczej (WOZ), tworzące podstawę rankingów buhajów. Istotnym krokiem było wprowadzenie w 2007 roku ultrasonografii (USG) do oceny cech rzeźnych. Technika ta umożliwia nieinwazyjny pomiar mięśnia grzbietowego, grubości tłuszczu i tzw. marmurkowatości, co znacznie zwiększyło precyzję selekcji. Uzupełnieniem jest system oceny pokroju obejmujący cechy umięśnienia, kośćca i funkcjonalności. Obecne prace Zakładu Hodowli Bydła IZ PIB oraz PZHiPBM koncentrują się na tworzeniu nowych podindeksów i parametrów genetycznych, które wspierają rozwój nowoczesnej, konkurencyjnej hodowli bydła mięsnego w Polsce.

Wykład dr Krzysztofa Słoniewskiego z PFHBiPM pt. „Ocena wartości użytkowej bydła mlecznego w służbie producentów i konsumentów” dotyczył rozwoju systemu OWUB w Polsce. Jego początki sięgają lat 20. XX wieku, a stały postęp doprowadził do objęcia oceną coraz większej liczby krów i wzrostu ich wydajności mlecznej. Obecny system uwzględnia cechy produkcyjne, funkcjonalne i zdrowotne, a dane zebrane w gospodarstwach są cyfrowo analizowane i udostępniane hodowcom online.

Rozwój OWUB przebiega dziś w dwóch kierunkach: zarządzania stadem i doskonalenia hodowlanego. W pierwszym z nich coraz większą rolę odgrywa automatyzacja pomiarów, integracja czujników i wykorzystanie sztucznej inteligencji w analizie danych. W drugim – genomika i precyzyjne fenotypowanie, które łączą dane genetyczne z wynikami produkcyjnymi. W przyszłości system obejmie również pomiary emisji gazów cieplarnianych, efektywności żywienia oraz zdrowotności racic i wymienia. Dzięki temu OWUB stanie się nie tylko narzędziem hodowców, lecz także gwarancją jakości i transparentności produkcji mleka dla konsumentów.

 

Hodowla w obliczu zmian klimatu

Szczególne zainteresowanie wzbudziła sesja środowiskowa, podczas której dr Iwona Radkowska omówiła skutki coraz częstszych susz dla produkcji pasz i efektywności wypasu. Zwrócono uwagę na potrzebę poszukiwania nowych gatunków roślin paszowych odpornych na deficyt wody – takich jak sorgo czy trawa sudańska – które mogą stanowić alternatywę dla tradycyjnych użytków zielonych. Właśnie te rośliny są przedmiotem aktualnych badań Zakładu Hodowli Bydła IZ PIB, prowadzonych w gospodarstwach ekologicznych dotkniętych problemem suszy. Badacze analizują ich wpływ na skład chemiczny pasz i jakość mięsa, a także możliwości włączenia ich do systemów dopłat ekologicznych.

Podczas sesji dyskutowano również o ochronie gleby i wody, poprawie bilansu mineralnego pasz, retencji wodnej oraz biostymulacji roślin. Wskazano, że adaptacja do zmian klimatu wymaga kompleksowego podejścia, łączącego wiedzę z zakresu agronomii, zootechniki i ekologii. Zrównoważona produkcja zwierzęca staje się dziś nie tyle modnym hasłem, co koniecznością – warunkiem utrzymania konkurencyjności i bezpieczeństwa żywnościowego w dłuższej perspektywie.

Instytut Zootechniki – Państwowy Instytut Badawczy w Balicach jest zaangażowany w program badań objętych dotacją w 2025 r. na realizację zadania na rzecz rolnictwa ekologicznego pod nazwą: Określenie metod ograniczenia emisji gazów cieplarnianych w ekologicznej produkcji zwierzęcej. Ocena możliwości wykorzystania sorgo i trawy sudańskiej w ekologicznym chowie bydła opasowego w regionach dotkniętych suszą glebową. Celem badań będzie ocena możliwości wykorzystania nowych komponentów żywieniowych jak sorgo, trawa sudańska lub ich mieszanek uprawianych jako główne rośliny paszowe w gospodarstwach zmagających się z okresowo występującą suszą glebową, niedoborami pasz objętościowych oraz ich wpływ na skład chemiczny, profil kwasów tłuszczowych, parametry jakościowe oraz cechy sensoryczne mięsa pozyskiwanego od bydła opasowego utrzymywanego w warunkach chowu ekologicznego.

Omówiono możliwości wprowadzenia dopłat do upraw trawy sudańskiej, sorgo oraz ich mieszanek w ramach dopłat bezpośrednich dla hodowców bydła zmagających się z problemem suszy w gospodarstwach. Podczas tej sesji omówiono wstępne wyniki badań dotyczących trawy sudańskiej w żywieniu bydła opasowego prowadzonych w gospodarstwie demonstracyjnym.

Prezentacja polskiego robota podgarniającego paszę na fermie w Pawłowicach

Współpraca, edukacja i przyszłość hodowli

Drugi dzień konferencji poświęcony był praktycznym aspektom hodowli – od precyzyjnego żywienia po profilaktykę zdrowotną i rolę doradztwa rolniczego. Omawiano możliwości wykorzystania sztucznej inteligencji w bilansowaniu dawek pokarmowych (Renata Szwarc, SmartFeed), modelowaniu stołu paszowego (Agata Karpowicz, IZ PIB) oraz wczesnym wykrywaniu chorób (Bartosz Szymik, IZ PIB). Poruszono również zagadnienia dotyczące dobrostanu zwierząt w kontekście wymogów Unii Europejskiej i oczekiwań konsumentów (Marcin Gołębiewski, SGGW). Ważnym elementem dyskusji była rola ras rodzimych i ich znaczenie dla zachowania bioróżnorodności oraz aktywizacji obszarów wiejskich (Wojciech Karkulowski, Anna Majewska).

W części podsumowującej podkreślono, że przyszłość polskiej hodowli bydła zależy od współpracy nauki z praktyką. Innowacje technologiczne i genetyczne mogą przynieść wymierne korzyści tylko wtedy, gdy zostaną właściwie wdrożone w gospodarstwach. Konieczna jest więc ciągła edukacja hodowców i doradców oraz wspólne działania instytucji naukowych, organizacji branżowych i sektora prywatnego.

Jubileuszowa konferencja pokazała, że Zakład Hodowli Bydła IZ PIB pozostaje jednym z najważniejszych ośrodków badań nad bydłem w Polsce. Łączy tradycję i doświadczenie z nowoczesnymi metodami naukowymi, odpowiadając na wyzwania współczesnego rolnictwa. Siedemdziesiąt pięć lat działalności to nie tylko bogata historia, lecz także fundament przyszłości – przyszłości opartej na wiedzy, innowacji i odpowiedzialności wobec środowiska oraz ludzi, którzy z pasją tworzą polską hodowlę.

Katarzyna Markowska