Eksploatacja każdego urządzenia i maszyny wymaga okresowych kontroli, przeglądów, wykonywania niezbędnych napraw i regulacji. Szczególnie urządzenia przeznaczone do pracy w rolnictwie są narażone na działanie wyjątkowo trudnych czynników z racji środowiska, w którym są eksploatowane. Przeprowadzanie diagnostyki oraz kontrola poprawności działania urządzeń udojowych nie tylko gwarantuje dłuższą żywotność samych urządzeń i niezawodną ich pracę, lecz także zwiększa wydajność i bezpieczeństwo wykonywanej pracy.

Pozyskiwanie mleka powinno być przeprowadzane w taki sposób, aby po pierwsze zapewnić najwyższą higienę udojonego mleka i nie doprowadzić do wstępnego jego skażenia, a także zapewnić podczas tej czynności dobrostan krowom. Na początku warto przypomnieć zasadę doju z fizjologicznego punktu widzenia.

Prawidłowo przeprowadzony dój to przede wszystkim dój szybki i całkowity, tzn. umożliwiający opróżnienie do końca wszystkich ćwiartek wymienia krowy. Pozostawienie bowiem resztek niezdojonego mleka może prowadzić do zapalenia wymienia (mastitis). Przysadka mózgowa wydziela hormon zwany oksytocyną już w czasie przygotowywania krowy do doju. Masaż, mycie wymienia, widok dojarza, odgłosy przygotowywania do doju i sama praca dojarki – to wszystko stymuluje krowę do rozpoczęcia wydzielania mleka. Oksytocyna wraz z krwią dociera do wymienia i powoduje skurcz mięśni otaczających komórki mlekotwórcze, co w konsekwencji powoduje uwolnienie mleka. Dój należy przeprowadzić w czasie działania oksytocyny czyli przez ok. 6-7 min. W tym okresie krowa w sposób najłatwiejszy i bez szkody dla wymienia może być wydojona.
 Dój przebiega tym sprawniej, im większym doświadczeniem charakteryzuje się dojarz, która czuwa nad prawidłowym przebiegiem doju. Koniecznym elementem jest sprawne funkcjonowanie dojarki, ale o tym czy urządzenia te działają prawidłowo może powiedzieć analiza diagnostyki i pomiarów parametrów jej pracy. Przede wszystkim należy zacząć od faktu, iż zalecenia zamieszczone w instrukcjach obsługi urządzeń do doju mechanicznego oraz literaturze wskazują na konieczność przeprowadzania takiej specjalistycznej diagnostyki raz w roku.

Diagnostyka urządzeń udojowych
 Na rysunku 1 przedstawiono schemat dojarki rurociągowej. Zaznaczono na nim najistotniejsze urządzenia wchodzące w skład instalacji, które wymagają szczególnej kontroli i diagnostyki. Wymagania stawiane urządzeniom udojowym zawarte są w normie ISO 5707:2007 (E) z roku 2007.

 Jednym za ważniejszych parametrów technicznych jest odpowiednie podciśnienie w instalacji udojowej. Podciśnienie wytwarzane jest przez agregat próżniowy (6). W przypadku dojarki przewodowej (obora uwięziowa) podciśnienie powinno wynosić ok. 50kPa. Natomiast w hali udojowej (chów wolnostanowiskowy) z uwagi m.in. na usytuowanie rurociągu mlecznego o wiele niżej niż w oborze uwięziowej i z racji tego, że udojone mleko spływa do poziomu poniżej aparatu udojowego (1) nie występuje konieczność transportowania go (na wysokość ok. 170-200 cm) ponad stanowiska krów co dzieje się podczas doju w oborze uwięziowej. Tutaj wystarczy podciśnienie na poziomie niższym niż 42 kPa. Wskazania podciśnienia w instalacji odczytujemy na wakuometrze (8), a odpowiedzialnym urządzeniem za jego odpowiedni poziom jest regulator (7), który w pierwszej kolejności należałoby doregulować lub oczyścić w sytuacji gdy wskazania są inne od zalecanych.
 Jak podaje norma wydajność pompy próżniowej powinna zapewnić odpowiedni dopływ powietrza do pracującej instalacji dojarki mechanicznej z całym wyposażeniem działającym w sposób ciągły lub z przerwami. Pompa próżniowa powinna mieć także odpowiednią rezerwę efektywną (ER) wyrażaną w litrach powietrza atmosferycznego na minutę. Dla dojarek mechanicznych rurociągowych wynosi ona:

ER = 200 + 30 × n
(2-10 aparatów udojowych)
ER = 500 + 10 × n
(powyżej 10 aparatów udojowych)

Dla dojarek mechanicznych bańkowych:

ER = 80 + 25 × n
(2-10 baniek)
ER = 330+10 × (n – 10)
(powyżej 10 baniek)
  gdzie n – liczba aparatów udojowych

 Sercem każdej dojarki jest pulsator (9). Podczas długo prowadzonej eksploatacji, zabrudzeń oraz z innych powodów jego prawidłowa praca również może zostać zakłócona. Dotyczy to przede wszystkim jego dwóch podstawowych parametrów pracy: częstotliwości pulsacji i współczynnika pulsatora. Na rysunku 2 zaprezentowano przykładowy wydruk z urządzenia diagnostycznego rejestrującego pracę pulsatora z opisem najważniejszych jego parametrów.

 Kolejnym elementem instalacji udojowej są rurociągi mleczne (4). Aspektem, który powinno się brać pod szczególną uwagę jest ich szczelność i czystość. Jednak od niedawna podczas przeprowadzania diagnostyki specjalistycznym sprzętem (pulsotestem) nie wymaga się odrębnego zabiegu pomiaru nieszczelności rurociągu, gdyż w wyniku testu podciśnienia panującego w instalacji można wnioskować o poprawności wspomnianego parametru. Wszelkie nieszczelności – głównie na złączach i zaworach (3) (kurkach stanowiskowych) przyczyniają się m.in. do niestabilnego podciśnienia panującego w instalacji oraz stanowią realne niebezpieczeństwo wtargnięcia zanieczyszczeń z otoczenia i skażenia tym samym pozyskiwanego mleka.
 Aparatu udojowy (1) składający się z kolektora (2) i kubków udojowych (tulei oraz gum strzykowych) stanowi również niezwykle newralgiczne miejsce dojarki mechanicznej wymagające szczególnej kontroli i zapewnienie higieny. Przede wszystkim jest to urządzenia zbierające mleko ze wszystkich dojonych ćwiartek wymienia i odprowadzające długim przewodem mlecznym (10) do rurociągu mlecznego. Przede wszystkim należy zwrócić uwagę na jego pojemność. Przy krowach charakteryzujących się dużą wydajnością mleczną kolektor powinien cechować się dużą przepustowością tak, aby udojone mleko mogło na bieżąco być odprowadzane z kolektora i nie cofane do przewodów. Za taki stan rzeczy odpowiedzialna jest przede wszystkim pojemność kolektora oraz średnica jego króćców. Zbyt mały kolektor posiadający niską przepustowość będzie zakłócać przepływ mleka, tak samo jak króćce o małej średnicy uniemożliwiają swobodny przepływ mleka do kolektora krótkimi przewodami mlecznymi.
 Osobną kwestią jest stan techniczny gum strzykowych. Praca gum strzykowych polegająca na ściskaniu i rozszerzaniu w trakcie fazy ssania i masażu, wykonująca tysiące takich ruchów jest niezwykle podatna na mikrouszkodzenia na swojej wewnętrznej powierzchni. Nawet bardzo dokładne mycie i dezynfekcja nie zawsze może zapewnić usunięcie zalegających tam resztek mleka, które z kolei stanowi pożywkę i środowisko do rozwoju drobnoustrojów zanieczyszczających mleko podczas kolejnego udoju. Zaleca się regularnie dokonywać wymiany wszystkich gum strzykowych, bez względu na ich stan techniczny, oceniany najczęściej „na oko”. Dawniej gumy strzykowe eksploatowane mogły być przez okres 6 m-cy. Dotyczyło to stad liczących 20 sztuk krów dojnych. Dzisiaj w wielu gospodarstwach dokonuje się dwu- a nawet trzykrotnego doju 200 i więcej krów, dlatego trwałość gum strzykowych jest o wiele mniejsza. Dlatego też zaleca się stosować kryterium zmiany gum w postaci liczby przeprowadzonych dojów – to znaczy należy je zmieniać co 2500 udojów.

Podsumowanie
 Stan każdego urządzenia wymaga okresowej kontroli i natychmiastowego usuwania jakichkolwiek usterek. W przypadku dojarek mechanicznych problem jest o wiele bardziej złożony, gdyż ogólnie zły stan urządzeń, nieprawidłowa eksploatacja i parametry pracy mają ogromny wpływ przede wszystkim na proces doju krów oraz stan zdrowotny zwierząt i higienę mleka. Strzyki krów dojonych np. zbyt wysokim podciśnieniem od zalecanego, narażone są na uszkodzenia nabłonka wewnątrz strzyków, co może powodować zwiększenie liczby komórek somatycznych w mleku oraz prowadzić do stanów zapalnych wymienia. Dlatego też lekceważenie lub nieprzestrzeganie zasad prawidłowej eksploatacji dojarki prowadzi najczęściej do „zepsucia” krów. Problemy zdrowotne wymion spowodowane złym stanem technicznym urządzeń udojowych trudno leczyć. Pochłaniają one nie tylko czas właściciela fermy, ale także pieniądze. Uzyskanie prawidłowej fizjologicznej wydajności krów oraz mleka o dobrych parametrach jakościowych, może okazać się trudniejsze niż sama konserwacja urządzeń udojowych. Pamiętajmy zatem o regularnych kontrolach urządzeń udojowych. Warto także zlecić je kompetentnym osobom, posiadającym właściwe urządzenia diagnostyczne i pomiarowe (mowa jest o nich w normie ISO 6690 – dokumenty uwierzytelniające ich wskazania, świadectwa wzorcowania).

Bibliografia:
Norma ISO 5707:2007 (E) Milking machine instalations – Costruction and performance, Third edition 2007-02-15                                                                                                

Tags: technika