Głównym celem produkcji roślinnej jest uzyskanie jak największego plonu przy jednoczesnym minimalizowaniu zagrożenia dla środowiska. Na proces ten składa się wiele czynników, zależnych lub niezależnych od rolnika. Uprawa roślin w taki sposób, by osiągnąć jak największy plon wartościowej zielonej masy wymaga odpowiedniej wiedzy i umiejętności.

Odpowiedni dobór roślin
_____________________________________
Na plonowanie roślin istotny wpływ mają ich właściwości ekofizjologiczne, a więc gatunek czy odmiana. Z tego powodu tylko nieliczne (około 15) gatunki traw mają praktyczne zastosowanie.
Aby uzyskać dobry plon zielonej masy należy zastosować odpowiednie mieszanki roślin łąkowych. Życica trwała i mieszańcowa dają dobry plon już w pierwszym roku użytkowania. Zdolność plonotwórczą mieszanki poprawia też kupkówka pospolita i kostrzewa czerwona. Wśród roślin motylkowatych wysoki plon zielonej masy daje koniczyna czerwona i biała (55-60 t·ha-1) a także lucerna (45-50 t·ha-1 w czystym zasiewie).
W celu uzyskania możliwie jak najlepszych efektów zaleca się sianie wartościowych traw jedno-, dwu- lub wieloletnich w mieszankach z roślinami motylkowatymi (koniczyną, lucerną).
Warunki siedliskowe również mają istotny wpływ na plon zielonej masy roślin. Dobierając trawy do mieszanki zarówno pastwiskowej jak i łąkowej, należy uwzględnić klimat, rodzaj gleby oraz rzeźbę terenu. Niektóre rośliny nie mają wysokich wymagań glebowych. Należą do nich m.in. kostrzewy, które utrzymują się zarówno na zwięzłych, jak i piaszczystych glebach (np. kostrzewa trzcinowa), dobre plony dają również na glebach torfowych, a przy tym są to trawy o wysokiej wartości pokarmowej. Inne rośliny np. rajgras wyniosły czy życice wymagają gleb lepszych.
Tymotka łąkowa, kostrzewy: czerwona i trzcinowa, a także wiechlina łąkowa to przykłady traw odpornych na trudne warunki klimatyczne, w przeciwieństwie do życic i kupkówki pospolitej, które łatwo wymarzają.
Koniczyna czerwona dobrze plonuje na glebach żyznych i zwięzłych, ale nie ciężkich. Nie nadaje się na gleby piaszczyste ani podmokłe.
Lucerna siewna i mieszańcowa wymaga klimatu ciepłego, o łagodnej zimie i dużym nasłonecznieniu w okresie wegetacji. W Polsce najlepsze plony daje w środkowej części kraju, gorzej plonuje na terenach górskich i nadmorskich.
Aby uzyskać jak najlepszy plon, należy umożliwić roślinom prawidłowe przeprowadzanie procesów fizjologicznych. W tym celu należy zastosować odpowiednią technologię uprawy. Składają się na nią takie czynniki jak: uprawa roli, nawożenie, siew, pielęgnacja, sposób i termin zbioru.
Przed wysiewem należy odpowiednio przygotować glebę, aby zapewnić roślinom jak najlepsze warunki wzrostu i rozwoju, co prowadzi do zwiększenia plonów. Przy układaniu mieszanek należy pamiętać o doborze roślin w taki sposób, aby miały one podobne wymagania co do uprawy roli i zabiegów pielęgnacyjnych.
Przy wysiewie lucerny szczególnie ważne jest dobre przygotowanie roli, jej głębokie spulchnienie i usunięcie chwastów.
Przed wysiewem nasiona niektórych roślin (np. koniczyny czerwonej) dobrze jest zaprawić odpowiednimi preparatami. Chcąc uzyskać wysokie plony, należy kupować nasiona sprawdzonych firm. Polska jest jednym z wiodących producentów nasion traw w Europie.
Istotną cechą przy tworzeniu najlepiej plonujących mieszanek roślinnych jest także sposób ich przyszłego użytkowania. Niektórym roślinom, szczególnie niskim, służy częste przygryzanie, nie są one również wrażliwe na udeptywanie, stąd też ich znaczny udział w mieszankach pastwiskowych. Inne rośliny, zwłaszcza wysokie, nie tolerują przygryzania i udeptywania. Dają one większe plony przy użytkowaniu kośnym.
Dobrą trwałość runi, bogaty skład botaniczny oraz wysokie plony zielonej masy można uzyskać stosując użytkowanie zmienne kośno-pastwiskowe. Polega ono na wypasaniu zwierząt na danej powierzchni przez okres 1-3 lat, a następnie przejście na użytkowanie kośne w takim samym wymiarze czasowym.
W przypadku koniczyny czerwonej lepsze efekty plonowania uzyskuje się spasając ścierniankę, ponieważ zwierzęta, dociskając rośliny do gleby, polepszają ich warunki przezimowania.


Nawożenie
__________________________
Ważną rolę w uzyskiwaniu wysokich plonów zielonej masy odgrywa także nawożenie roślin. Stosowanie nawozów pozwala na utrzymanie lub zwiększenie zawartości w glebie składników pokarmowych, niezbędnych roślinom do prawidłowego wzrostu i rozwoju, a także właściwego przeprowadzania procesów fizjologicznych. Nawożenie ma na celu także poprawę własności fizykochemicznych gleby oraz zapobiega jej wyjałowieniu.
Wybierając sposób nawożenia rośliny należy uwzględnić jej wymagania pokarmowe. Mieszanki należy komponować w taki sposób, aby składające się na nie rośliny miały podobne wymagania pokarmowe, a co za tym idzie zbliżone wymagania nawozowe. Zapobiega to przenawożeniu lub niedoborowi składników, co pozwala na uzyskanie optymalnych plonów. Aby uzupełnić występujący często niedobór jednego lub kilku ze składników pokarmowych w danej glebie, ewentualnie, aby zwiększyć plon masy zielonej, stosuje się nawożenie nawozami mineralnymi, wykorzystując zwłaszcza te składniki pokarmowe, które na danej glebie dają zwykle lepsze wyniki produkcyjne.
Najczęściej stosuje się nawozy mineralne, uzupełniające niedobory pierwiastków takich jak azot, potas czy fosfor, a także nawozy organiczne – obornik, gnojowicę lub kompost, które wpływają pozytywnie na mikroflorę gleby.
Przy nawożeniu gleby należy pamiętać o stosowaniu odpowiednich dawek nawozów, gdyż zarówno zbyt niskie, jak i zbyt wysokie dawki, a także nieodpowiednie proporcje składników, wpływają niekorzystnie na plon zielonej masy roślin. Przenawożenie ma również negatywny wpływ na środowisko.
Stosując nawożenie użytków zielonych nie możemy jedynie stawiać sobie za cel uzyskanie jak największej ilości paszy. Musimy mieć na uwadze także to, aby pasza ta zawierała korzystny skład i była wartościowa dla zwierząt. Nieodpowiednie nawożenie, źle dobrane dawki powodują, że jest ona złej jakości i nie zapewnia dobrego żywienia zwierząt, ponieważ mogą w roślinach występować braki składników mineralnych. Dlatego też w celu dostarczenia roślinom odpowiedniej ilości składników do prawidłowego rozwoju powinno się na użytki zielone stosować oprócz podstawowych nawozów jednoskładnikowych także nawozy wieloskładnikowe. Oprócz nawozów mineralnych na użytki zielone można stosować również nawozy organiczne takie jak: obornik, gnojówka, gnojowica, komposty. Pozwalają one ograniczyć stosowanie drogich nawozów mineralnych. Jednak konieczność osiągania dużych plonów powoduje, że niezbędne jest stosowanie także nawożenia mineralnego.
Wartość nawozowa obornika jest uzależniona od rodzaju i wieku zwierząt, sposobu ich żywienia, rodzaju zastosowanej ściółki oraz okresu i sposobu jego przechowywania. Dobrze rozłożony i właściwie przechowywany obornik zawiera średnio 5 g·kg-1 azotu, 1,32 g·kg-1 fosforu, 5,81 g·kg-1 potasu, 0,36 g·kg-1 wapnia i 1,14 g·kg-1 magnezu. Obornik zawiera również mikroelementy: bor, cynk, mangan, miedź. Dużo składników pokarmowych zawierają także, gnojówka i gnojowica.
Nawozy organiczne spełniają dwa zasadnicze cele, równoważą bilans substancji organicznych w glebie i zaopatrują rośliny w składniki pokarmowe. Przyjmuje się, że jedna tona suchej masy obornika (około 4 ton świeżego nawozu) wzbogaca glebę o 0,35 t substancji organicznej, a jedna tona suchej masy gnojowicy (około 10 m3 nawozu) wzbogaca glebę o 0,21 t substancji organicznej na 1 ha.
Nawożenie mineralne jest najważniejszym czynnikiem zwiększającym produkcję pasz. Rośliny rozwijają się przez cały okres wegetacji, dlatego powinno im się dostarczać składników przez cały okres ich rozwoju. Nawożenie powinno być rozłożone i dawkowane pod każdy odrost. Zastosowanie dawek nawozowych w całości jest bardzo szkodliwe, a nawet niebezpieczne i może powodować niekorzystne zmiany w składzie chemicznym roślin. Szczególnie groźne jest przenawożenie azotem i potasem. Nawożenie fosforem i wapniem przeprowadza się jednorazowo wiosną stosując dawkę pokrywającą potrzeby pokarmowe roślin na cały okres wegetacyjny. Użytki zielone najczęściej nawozimy nawozami mineralnymi w postaci nawozów stałych, dolistne nawożenie jest rzadko stosowane. Najczęściej nawożenie dolistne stosuje się w celu szybkiego dostarczenia roślinom składników pokarmowych. Sposób w jaki zastosujemy nawóz zależy głównie od składu gatunkowego runi łąkowej, spodziewanego plonu, zasobności gleby, rodzaju gleby.
Do nawożenia użytków zielonych stosuje się rozsiewacze tarczowe dla nawozów mineralnych, natomiast beczkowozy, rozlewacze i roztrząsacze obornika dla nawozów organicznych.

• Nawożenie azotowe

Spośród składników nawozowych najsilniejszy wpływ na intensywność wzrostu, rozkrzewianie się i odrastanie runi trawiastej wykazuje azot. Powoduje on jednocześnie znaczne zmiany w składzie roślinnym runi tj. zwiększenie udziału traw i spadek ilości motylkowatych. Do nawożenia użytków zielonych stosujemy nawozy mineralne takie jak: saletra amonowa, saletrzak, mocznik, fosforan amonu. Są one łatwo rozpuszczalne w wodzie i zatrzymywane przez glebę. Na gleby obojętne i lekko kwaśne stosujemy saletrę amonową, natomiast na gleby kwaśne saletrzak. Nawozy takie jak mocznik i fosforan amonu możemy stosować na wszystkie rodzaje gleb. W przypadku zakładania nowych użytków zielonych z zastosowaniem pełnej uprawy możemy zastosować także, siarczan amonu lub wodę amoniakalną. Przeciwwskazaniem dla stosowania siarczanu amonu jest kwaśny odczyn gleby, gdyż jest to nawóz fizjologicznie kwaśny, co spowodowałoby jeszcze silniejsze jej zakwaszenie. Azot jest pierwiastkiem bardzo ruchliwym, stąd rośliny wykorzystują go już po kilku dniach. Najlepiej wchłania się i rozkłada wtedy, gdy panuje wilgotna i chłodna aura. Ponadto sprzyjają temu procesowi równomierne i obfite opady atmosferyczne. Nawozy azotowe działają od 4 do 8 tygodni. Przy dobrym zaopatrzeniu gleby w pozostałe składniki, dawka azotu na glebach mineralnych powinna się mieścić w granicach 100-120 kg·ha-1. W przypadku występowania roślin motylkowatych w składzie gatunkowym runi łąkowej w ilości przekraczającej 20%, dawka azotu powinna być mniejsza i wynosić 60 kg·ha-1. Na łąkach torfowych możemy zastosować niższe dawki nawozów azotowych niż na glebach mineralnych. Zupełnie inaczej wygląda sytuacja na pastwiskach, na których intensywny wypas powoduje konieczność zastosowania dawek 150-200 kg·ha-1. Dawki na łąkach dwukośnych dzieli się na dwie części, szczególnie jeśli przekraczają 60 kg·ha-1. Pierwszą dawkę stosuje się przed ruszeniem wegetacji na przełomie marca i kwietnia, a drugą po zbiorze pierwszego pokosu. Na łąkach, z których zbieramy trzy pokosy stosujemy nawożenie w trzech dawkach, przed ruszeniem wegetacji, a następnie po zbiorze pierwszego i drugiego pokosu. Na pastwiskach nawożenie dzielimy na trzy dawki. Pierwszą wysiewamy wiosną, zaś kolejne po wypasach. Ostatnia dawka powinna być wysiana do końca sierpnia. Stosując wysokie dawki nawozów azotowych nie można zapominać o odpowiednio wysokim nawożeniu fosforowo-potasowym.
Pamiętając, że azot jest pierwiastkiem dość łatwo wymywanym z profilu glebowego, należy tak skalkulować jego wysiew, aby nie doprowadzić, nie tylko do jego niedoboru, ale też nadmiaru w glebie. Dostarczenie roślinom zbyt obfitego nawożenia azotowego może, bowiem skutkować wystąpieniem w ich składzie chemicznym związków niebiałkowych azotu. Związki, które mogą powstać to: nitrozaminy, azotyny i azotany. Azot jest bardzo ważnym składnikiem plonotwórczym. Powoduje bujny wzrost roślin, zwiększenie liczby pędów oraz wzrost ich ciężaru. Rośliny stają się większe, bardziej okazałe, zwiększają plon zielonej masy, jednakże stają się bardziej podatne na choroby i uszkodzenia.
Intensywne nawożenie azotem wczesną wiosną prowadzi do przyspieszenia terminu zbioru runi, co w przypadku niektórych gospodarstw nieprzygotowanych organizacyjnie do tej czynności może powodować opóźnienie terminu zbioru, co może doprowadzić do wylegania i podgnicia wysokich roślin. Stosowanie dużych dawek azotu prowadzi do degradacji runi łąkowej, najbardziej ujawnia się na łąkach dwukośnych zaś najmniej na łąkach, z których zbieramy cztery pokosy.

• Nawożenie fosforowe

Nawozy fosforowe stosujemy wiosną lub jesienią w dawce pokrywającej potrzeby pokarmowe roślin na cały sezon wegetacyjny. Dla trwałych użytków zielonych stosujemy nawozy takie jak: superfosfat prosty, pylisty i granulowany, mączkę fosforytową, fosforan amonu, superfosfat potrójny granulowany. Na gleby o odczynie lekko kwaśnym i obojętnym najlepsze są superfosfaty, pozostałe nawozy stosujemy na gleby kwaśne. Mączka fosforytowa jest nawozem najwolniej działającym, więc dostarcza stopniowo fosforu dla roślin. Fosfor stosujemy w dawce 35-60 kg·ha-1. Na łąki stosujemy dawki w dolnej granicy, a na pastwiska dawki muszą być wyższe. Nawozy fosforowe działają najlepiej na glebach lekko kwaśnych, ponieważ zbyt duże zakwaszenie powoduje przejście fosforu w sole nierozpuszczalne, które są trudno dostępne dla roślin. Składnik ten jest mało ruchliwy w glebie, jednakże mogą występować jego straty w wyniku działania wód lub organizmów glebowych, jednak straty te są bardzo niewielkie i powolne.
Fosfor jest bardzo ważnym składnikiem dla roślin i zwierząt. Bardzo często występują jego braki w składzie chemicznym pasz, szczególne braki stwierdza się w sianie. W glebach, w naszym kraju, występują bardzo duże braki fosforu, dlatego jest konieczne dostarczanie go w zwiększonych dawkach. Gleby zasobne w ten składnik stanowią tylko 10% gruntów pod użytkami zielonymi. Na glebach zasobnych w fosfor spotykamy takie gatunki traw jak: kostrzewa łąkowa, koniczyna biała, wyczyniec łąkowy. Natomiast na glebach ubogich występują: śmiałek darniowy, chaber łąkowy, złocień właściwy. Wymienione powyżej gatunki są swego rodzaju biowskaźnikami zasobności gleby w fosfor.
Fosfor z nawozów mineralnych jest pobierany w 30-60% w zależności od rodzaju gleby. Składnik ten nie jest pobierany nigdy przez rośliny w nadmiarze, dlatego nie ma ryzyka jego kumulacji w roślinach i pobierania go przez rośliny na zapas. Fosfor pełni w roślinie funkcje budulcowe. Wchodzi w skład między innymi kwasów nukleinowych i wielu innych związków chemicznych w roślinie. Przyśpiesza krzewienie i kwitnienie roślin. Zwiększa odporność roślin na suszę i niskie temperatury.

• Nawożenie potasowe

Najczęściej stosowanymi nawozami potasowymi są sole potasowe, siarczan potasu i nawozy wieloskładnikowe. Są to nawozy łatwo rozpuszczalne w wodzie. Sole potasowe i siarczan potasu może być wykorzystywany na wszystkich glebach. Dawki potasu w czystym składniku mieszczą się w granicach 60-150 kg·ha-1. Na łąki stosujemy wyższe dawki, natomiast na pastwiska mniejsze. Nawozów potasowych nie należy stosować w zbyt dużych dawkach, ponieważ rośliny mają skłonność do pobierania tego składnika w nadmiarze. Zbyt duże ilości tego składnika w paszy może być szkodliwa dla zwierząt i to zarówno bezpośrednio, jak i pośrednio prowadząc do obniżenia ilości tlenku sodowego w organizmie zwierząt. Potasem możemy nawozić zarówno wiosną, co jest zalecane, jak i jesienią. Na terenach, na których opady nie są wysokie w okresie zimy i wiosny, zalecane jest stosowanie nawożenia potasem jesienią. Dawki do 80 kg·ha-1 wysiewamy jednorazowo, natomiast większe od 80 kg wysiewamy w dwóch częściach. Pierwszą wiosną lub jesienią, a drugą po zbiorze pierwszego pokosu. Czas działania potasu jest dość zróżnicowany od 2 miesięcy na glebach mineralnych do kilku miesięcy na glebach ciężkich.

Określenie dawek nawozów powinno być oparte na badaniach składu gleby i ich zasobności. Jednakże występują rośliny będące wskaźnikami zasobności gleby w określony składnik. Do roślin charakterystycznych dla gleb ubogich w potas należą: drżączka średnia, kosmatka polna. Rośliny rosnące na glebach zasobnych w potas to: kostrzewa łąkowa, wyczyniec łąkowy, barszcz zwyczajny. Nawożenie potasowe nie jest aż tak plonotwórcze jak fosforowe czy azotowe.
Gleby torfowe wymagają zwiększonego nawożenia potasowego, ponieważ posiadają one małą zdolność jego zatrzymywania z powodu słabych powiązań w kompleksie sorpcyjnym. Trawy łatwiej pobierają potas niż rośliny motylkowate. W przypadku mieszanek traw z roślinami motylkowatymi przy zbyt małych dawkach potasu, rośliny motylkowate będą wypadać z runi łąkowej. Aby utrzymać rośliny motylkowate w mieszance, konieczne jest stosowanie 2-3 krotnie większych dawek nawozów potasowych niż przy nawożeniu samych traw. Rośliny w bardzo różnym stopniu wykorzystują zastosowany nawóz. Trawy są w stanie wykorzystać go w 90%, natomiast rośliny polowe tylko w 50%. Potas należy do ważnych środków podnoszących plony z łąk i pastwisk. Zwiększa zimotrwałość roślin. Jest niezbędny w ich procesach biochemicznych i fizjologicznych. Reguluje gospodarkę wodną roślin.

• Nawożenie wapniowe i magnezowe

Wapń i magnez nie mają tak decydującego wpływu na wielkość i jakość plonu jak azot, fosfor i potas jednakże są bardzo ważne dla roślin. Poprawiają one głównie fizyczne właściwości podłoża oraz podnoszą wartość pokarmową zbieranej runi.
W pierwszej kolejności zajmiemy się wapniem. Nawozy wapniowe zawierają wapń w formie węglanu wapnia lub tlenku wapnia. Nawóz ten wpływa na pH gleby powodując jej odkwaszenie. Rośliny mają bardzo zróżnicowane wymagania wobec odczynu gleby. Trawy najlepiej rozwijają się na glebach o odczynie od kwaśnego do lekko kwaśnego. Są również wyjątki, które najlepiej plonują na glebach obojętnych czy lekko zasadowych np.: kostrzewa łąkowa, stokłosa bezostna. Rośliny motylkowate wolą za to gleby obojętne lub lekko zasadowe. Glebę należy zwapnować, gdy pH na glebach mineralnych spadnie poniżej 4,5 a na glebach organicznych poniżej 3,5-4. Wielkość dawek wapna kształtuje się w granicach 1-1,5 t CaO na ha-1. Wapnowanie przeprowadzamy co 6 lat. Wapno stosujemy w okresach poza wegetacją roślin najlepiej późną jesienią lub wczesną wiosną.

Stosując nawożenie wapniowe należy pamiętać, żeby nie łączyć wapnowania ze stosowaniem obornika. Połączenie tych dwóch nawozów powoduje powstanie nierozpuszczanych związków, które są nieprzyswajalne dla roślin. Do atmosfery ulatnia się amoniak powodujący zanieczyszczenie powietrza. Do ważnych zabiegów należy też nawożenie użytków zielonych magnezem. Zwiększa on przyrost plonu z runi pastwiskowej. Wpływa na lepsze wykorzystanie innych składników nawozowych głównie azotu, fosforu i potasu. Rośliny pobierają magnez w dużych ilościach. Pierwiastek ten jest stosunkowo łatwo wypłukiwany z gleb lekkich jak i ciężkich. Jest on w dużym stopniu odpowiedzialny za produktywność roślin. Magnezu brakuje zazwyczaj na glebach piaszczystych, stosunkowo lekkich, co w znaczący sposób wpływa na ilość i jakość plonu. Duże zapotrzebowanie na magnez wykazują także, gleby torfowe, murszowe i mineralne, na których stosuje się obfite nawożenie azotowe. Zwiększone dawki magnezu od 100 do 150 MgO kg·ha-1 zaleca się na glebach organicznych, mniejsze od 50 do 100 kg·ha-1 na glebach mineralnych. Najlepiej stosować go corocznie, przez kolejne 2-3 lata, w postaci siarczanu magnezowego lub kainitu magnezowego. Bardzo dobrym sposobem jest zastosowanie soli kłodawskiej, gdzie oprócz magnezu dostarczany jest również sód.

Tags: użytki zielone