Wysokowydajne krowy mleczne oprócz odpowiednio zbilansowanego żywienia potrzebują dużo świeżego powietrza, zawierającego tlen niezbędny do prawidłowego funkcjonowania organizmu. Zbyt mała jego ilość zmniejsza przemianę materii i obniża produkcję mleka. W nieprawidłowo wentylowanych oborach u krów częściej stwierdza się choroby gruczołu mlecznego i skóry, a cielęta są bardziej podatne na zapalenia płuc.

    To właśnie dzięki wentylacji jesteśmy w stanie utrzymać właściwe parametry mikroklimatu w budynku inwentarskim. Wentylacja jest to wymiana zużytego powietrza pochodzącego z budynku na świeże powietrze. Ze względu na sposób działania wentylację możemy podzielić na:
    A.    Mechaniczną
        - nadciśnieniową,
        - podciśnieniową,
        - zrównoważoną.
    B.    Naturalną.
    Pierwszy sposób wentylowania jest oparty na wymuszonym przez wentylatory ruchu powietrza. W zależności od jej rodzaju wentylatory umieszczone są w otworach wlotowych (wentylacja nadciśnieniowa), w otworach wylotowych (podciśnieniowa) lub w otworach wlotowych i wylotowych (zrównoważona). W oborach wentylacja mechaniczna jest coraz rzadziej stosowana ze względu na zmianę konstrukcji budynku, która zaszła w ciągu ostatnich lat i duże koszty inwestycyjne i eksploatacyjne. Wentylację mechaniczną stosuje się głównie przy uwięziowym systemie chowu lub w pomieszczeniach obory, w których utrzymanie, w sposób naturalny, parametrów mikroklimatu jest niemożliwe. Jeżeli decydujemy się na zastosowanie wentylacji wymuszonej musimy pamiętać, że Dyrektywa Rady 98/58/ECC i Dyrektywa Rady 91/629/ECC nakazuje wyposażenie obory dodatkowo w awaryjny system wentylacji oraz system alarmowy dźwiękowy lub wizualny, włączający się w przypadku wadliwego działania wentylacji.
    Wentylacja naturalna (grawitacyjna) opiera się na swobodnym ruchu powietrza (konwekcji) wynikającym z różnicy temperatur i ciśnień na zewnątrz i wewnątrz budynku. Problem jaki występuje przy tym sposobie wymiany powietrza to, niekorzystne warunki termiczne, w okresie kiedy wymagana jest duża wymiana powietrza. W sezonie letnim kiedy wymagane są duże ilości świeżego powietrza występuje mała różnica między temperaturą na zewnątrz i wewnątrz budynku, co skutecznie ogranicza ruch powietrza. Dlatego zaleca się chociaż minimalne izolowanie obór i stosowanie dodatkowych wentylatorów, o których informacje zawarte są w części III tej serii artykułów*. Mimo tego, jest to obecnie najczęściej stosowany sposób wentylacji w nowo powstających oborach, głównie za względu na niskie koszty. Projektując budynek, w którym wymiana powietrza będzie odbywała się grawitacyjne należy zacząć przede wszystkim od odpowiedniego posadowienia budynku - poprzecznie do linii głównego kierunku wiatrów, a także zwrócić uwagę na odległości od sąsiednich budynków. Następnie należy określić system chowu np.: boksy czy głęboka ściółka, docelową obsadę oraz izolacje budynku, co ma bezpośredi wpływ na wymiarowanie wentylacji. Dysponując danymi o zakładanej liczbie zwierząt, stosując dane zawarte w tabeli 1 możemy określić ilość emitowanego strumienia ciepła.
    Znając strumień ciepła emitowany przez obsadę budynku możemy obliczyć powierzchnię otworów wentylacyjnych zgodnie z tabelą 2.
    Wartości zawarte w tabeli 2 należy zwiększyć o 25% dla krów wysokowydajnych w rejonach, w których panuje wysoka temperatura w sezonie letnim. Należy pamiętać, że aby wentylacja grawitacyjna działała sprawnie powierzchnia otworów wlotowych jak i wylotowych musi być identyczna. Jeżeli istnieje konieczność zmiany powierzchni otworów wylotowych należy kierować się wytycznymi z tabeli 3. 
Niezależnie od powierzchni otworów wlotowych zaleca się, żeby w przypadku wentylacji grawitacyjnej kubatura pomieszczenia wynosiła co najmniej 20 do 30 m3/SD (sztuka duża).
    Prawidłowo zaprojektowana wentylacja powinna mieć ograniczenie prędkości przepływu powietrza w zimie do 0,1 m/s. a w lecie do 0, 5 m/s., tak by nie powstawały przeciągi. Szczególnie ważne jest to w oborach uwięziowych, gdzie krowa nie ma możliwości poruszania się. W systemie wolnostanowiskowym, w przypadku pojawienia się przeciągu krowa ma możliwość zmiany miejsca przebywania na bardziej korzystne.
    Każdy system wentylacyjny składa się z otworów doprowadzających i odprowadzających powietrze z obory. W nowoczesnych oborach zamiast szeregu kanałów wylotowych stosuje się ciągłą szczelinę wzdłuż szczytu dachu tzw. szczelinę kalenicową. Natomiast rolę otworów doprowadzających powietrze do budynku pełnią otwory wzdłuż ścian podłużnych budynku z możliwości zasłonięcia ich przez kurtynę. Ruch powietrza w nowoczesnej oborze w zależności od pory roku przedstawia rysunek 1.
    W sezonie zimowym kurtyny zasłaniają otwory nawiewnie a powietrze porusza się przy powierzchni dachu, tak aby nie wychładzać budynku i nie powodować przeciągów. W sezonie letnim otwory wlotowe są całkowicie otwarte co powoduje powstawanie delikatnych przeciągu korzystnie wpływających na samopoczucie bydła.
 
Szczelina kalenicowa 
i świetliki kalenicowe
Aby system wentylacyjny ze szczeliną kalenicową działam poprawnie musi stać poprzecznie do kierunku najczęściej wiejących wiatrów, w ten sposób działanie ssące wiatru będzie najefektywniej wykorzystane. Niskie dachy nie zapewniają dostatecznej siły ciągu, aby ją uzyskać pochylenie powierzchni dachu powinno wynosić minimum 15°. Powierzchni szczeliny kalenicowej w zależności od wysokości kalenicy i obsady przedstawia tabela 4.
    W oparciu o dane z tabeli 4 stosując poniższy wzór możemy obliczyć szerokość szczeliny kalenicowej.

          d=s/l
gdzie:
d – szerokość szczeliny kalenicowej,
s – powierzchnia otworów wlotowych (wylotowych),
l – długość budynku
    Wartym przypomnienia jest fakt, że szczelina kalenicowa, to nie tylko element wentylacyjny, ale także oświetlenia naturalnego budynku. Może ona być otwarta, wtedy należy jednak liczyć się z przedostawaniem się opadów atmosferycznych do wnętrza budynku, co niekorzystnie wpływa na przebywające tam zwierzęta i mikroklimat obory. Wynika to z faktu gorszej adaptacji bydła do niskich temperatur, przy zwiększonej wilgotności powietrza. Aby zapobiec temu zjawisku zaleca się stosowanie różnego rodzaju zadaszeń. Najlepiej, aby zadaszenie było przezroczyste. Oświetlenie z góry daje optymalne doświetlenie budynku. Światło wpadające do wnętrza obory jest naturalnym światłem słonecznym, a nie jak w przypadku okien światłem odbitym. Aby uzyskać tą samą ilość światła wewnątrz pomieszczenia, powierzchnia okien powinna być aż 4-krotnie większa od powierzchni świetlików dachowych.
    Najlepszym materiałem do wykonania pokrycia konstrukcji świetlika dachowego jest komorowa płyta poliwęglanowa (Fot. 1). Na rynku dostępne są płyty o grubości od 4,5 mm do 25 mm. Poliwęglan komorowy charakteryzuje się:
•    odpornością termiczną (płyty poliwęglanowe zachowują swoje właściwości w temp. -40 do +130°C),
•    zdolnością do odprowadzania wody,
•    brakiem podatności na zaleganie śniegu,
•    niewielkim ciężarem,
•    odpornością na rozbicie.
    Płyty poliwęglanowe można wyginać na zimno tworząc łuk o promieniu stosownym do grubości płyty:
•    grubość płyty d = 8 mm 
    - minimalny promień r = 140 cm 
•    grubość płyty d = 10 mm 
    - minimalny promień r = 175 cm 
•    grubość płyty d = 16 mm 
    - minimalny promień r = 300 cm 
    Przepuszczalność światła dla bezbarwnej płyty poliwęglanowej waha się w granicach od 64% do 82% w zależności od grubości płyty i ilości komór.
    Poliwęglan komorowy powinno się osadzać w profilach aluminiowych lub wykonanych z tworzyw. Należy unikać sytuacji by płyty miały bezpośrednią styczność ze stalą. Dopuszcza się możliwość styku z konstrukcją drewnianą. Zaleca się, aby płyta poliwęglanowa spoczywała na uszczelkach EPDM (materiał całkowicie odporny na powodowane promieniowaniem UV i oddziaływaniem ozonu starzenie się). Podczas montażu płyt należy pamiętać o oklejeniu komór płyty taśmą zabezpieczającą, która chroni przed wnikaniem do wewnątrz kurzu i drobnoustrojów mogących doprowadzić do jej zanieczyszczenia. Stosujemy taśmę pełną lub paroprzepuszczalną, która zalecana jest szczególnie w konstrukcjach, gdzie występuje różnica temperatur po obu stronach płyty. 
    Montując płyty poliwęglanowe trzeba także wziąć pod uwagę liniową rozszerzalność termiczną materiału (ok. +/- 3 mm na mb) i zostawić odpowiednią ilość wolnej przestrzeni podczas mocowania płyty w ramach oraz przy wierceniu otworów, aby umożliwić swobodną pracę płyty. 
    Świetliki kalenicowe ze względu na kształt można podzielić na: 
•    łukowe,
•    dwu spadowe o kącie nachylenia takim jak kąt nachylenia połaci dachowej, 
•    jednospadowe.
    Kształt pokrycia konstrukcji nie wpływa na ich walory użytkowe. Większe znaczenie ma wyposażenie, które pozwoli hodowcy na skuteczne sterowanie mikroklimatem w budynku inwentarskim. Najprostsze świetliki kalenicowe nie są wyposażone w wiatrownice oraz regulowane klapy wentylacyjne. Tego typu rozwiązanie co prawda jest tanie, ale nie pozwala na sterowanie mikroklimatem w budynku inwentarskim. W tego typu konstrukcjach szczelina między połacią dachu a powierzchnią świetlika jest otwarta. Podczas wietrznej pogody powietrze wpływa do budynku zamiast z niego wypływać zaburzając wentylację. 
    We współczesnej prawidłowo wykonanej i posadowionej oborze (poprzecznie do lini najczęściej wiejących wiatrów) świetliki powinny być wyposażone w wiatrownice (Fot. 2, Rys. 3). Pozwalają na maksymalne wykorzystanie siły wiatrów oraz ich działania ciśnieniowo-ssącego (deflekcja). Dzięki wysokim wiatrownicom, zostaje utrzymany odpływ powietrza po obu stronach kalenicy wentylacyjnej (Rys. 2) Przy wykonywaniu wiatrownicy mogą być trudności z dopasowaniem kształtu do profilu pokrycia dachowego. Powinna ona mieć ten sam kształt co materiał, z którego wykonane się połać dachu. W praktyce stosuje się szczotki, których zastosowanie eliminuje konieczność precyzyjnego dopasowywania kształtów.
    Świetliki kalenicowe mogą być wyposażone w różne systemy otwierania i zamykania:
•    z mechanizmem zębatkowym i napędem elektrycznym (Rys. 3),
•    z wyciągiem linowym i napędem elektrycznym lub ręcznym z wykorzystaniem mechanizmu kołowrotka (Rys. 5).
    Oba systemy otwierania i zamykania mają porównywalny zakres regulacji i pełnią tę samą funkcję. Można je wyposażyć w napęd elektryczny. Związane jest to oczywiście z większymi kosztami inwestycyjnymi i użytkowania przy jednoczesnym zwiększeniu komfortu obsługi. Zastosowanie napędu elektrycznego do otwierania klap regulacyjnych pozawala na późniejsze stworzenie w pełni zautomatyzowanego systemu sterowania mikroklimatem w oborze w połączeniu z systemem kontroli kurtyn, czujnikami temperatury, wilgotności i anemometrem. Należy pamiętać, że każdy z wyżej opisanych systemów otwierania i zamykania wymaga regularnego czyszczenia i konserwacji. 
    Wybór jednego z wyżej przedstawionych konstrukcji należy pozostawić inwestorowi. Zależy on przede wszystkim od: 
•    konstrukcji budynku,
•    kąta nachylenia połaci dachowej (możliwości finansowych inwestora.
Kurtyny
Wzdłużne otwory wentylacyjne w oborze mają na celu zapewnić dopływ powietrza, odpowiedni do pory roku czyli od 66 m3/h w sezonie zimowym do 220 m3/h  w miesiącach letnich. Do regulacji wymiany powietrza w oborze stosuje się coraz bardziej powszechne systemy kurtyn wentylacyjnych. Zastępują one fragmenty lub nawet całe wzdłużne ściany budynku. Latem po ich odsłonięciu parametry mikroklimatu w oborze powinny być zbliżone do panujących na zacienionym pastwisku. Otwarte kurtyny tworzą intensywną wentylację poprzeczną. Należy pamiętać, że wraz z otwieraniem lub zamykaniem kurtyn powinna być wykonywana odpowiednia regulacja przepustnic w świetliku kalenicowym. Dzięki kompleksowej regulacji w miesiącach letnich można wymusić silną cyrkulację i naturalny przepływ powietrza w kierunku kalenicy. Stopień otwarcia kurtyn ustawia się w zależności od temperatury, wilgotności i prędkości wiatru.
    Kurtyny wykonywane są najczęściej z następujących materiałów:
- folii polietylenowej,
- tkanin poliestrowych,
- siatek poliestrowych.
    Sterownia kurtynami może odbywać się ręcznie lub automatycznie z wykorzystaniem silnika elektrycznego. W zależności zastosowanego systemu kurtyny mogą być zwijane pionowo lub składane w płaszczyźnie poziomej.
    Systemy z napędem elektrycznym mogą współdziałać automatyką pogodowa, która bez ingerencji hodowcy, w zależności od temperatury zewnętrznej i wewnętrznej oraz prędkości i kierunku wiatru otwiera i zamyka kurtyny. Jest to rozwiązanie kosztowne, ale gwarantujące szybką reakcję na zmienne warunki pogodowe.

Tags: bydło , dobrostan , wentylacja