Intensywna produkcja mleka ściśle związana jest z bydłem holsztyńsko-fryzyjskim, uznawanym za najwybitniejszą rasę mleczną bydła na świecie. Wieloletnia selekcja krów holsztyńsko-fryzyjskich w kierunku poprawy użytkowości mlecznej spowodowała u tego bydła pogorszenie cech funkcjonalnych oraz płodności, które mają ogromne znaczenie dla ekonomiki produkcji mleka. Wiele wysoko wydajnych farm boryka się z problemem zachowania reprodukcji prostej w stadzie, jeśli nie zamierza znacząco obniżyć intensywności selekcji. Coraz częściej obserwuje się problemy zdrowotne wysokoprodukcyjnych krów hf, spowodowane głównie stanami zapalnymi wymion oraz problemami z nogami. Powoduje to z jednej strony wzrost kosztów weterynaryjnych i zwiększenie remontu stada, z drugiej trudności organizacyjne w prowadzeniu takiego stada. Należy również zaznaczyć, że cechy funkcjonalne są stosunkowo nisko odziedziczalne, co ogranicza skuteczność metod hodowlanych w doskonaleniu bydła mlecznego w tym zakresie. Praca hodowlana jest żmudna i długotrwała, a obowiązujący w Polsce do niedawna indeks produkcyjny nie zakładał doskonalenia cech funkcjonalnych. Dopiero od maja 2007 roku wprowadzony został nowy indeks selekcyjny o nazwie „Produkcyjność i funkcjonalność”, który uwzględnia oprócz doskonalenia cech produkcyjnych, poprawę pokroju, płodności oraz zdrowotności gruczołu mlekowego.

    W krajach przodujących jeśli chodzi o intensyfikację produkcji mleka, głównie w Stanach Zjednoczonych, pojawiła się praktyka, który już od dawna była stosowana w produkcji towarowej bydła mięsnego, a nie była do niedawna stosowana na szerszą skalę w chowie bydła mlecznego. Hodowcy amerykańscy zaczęli krzyżować bydło holsztyńsko-fryzyjskie z innymi rasami mlecznymi w celu wykorzystania zjawiska heterozji cech u mieszańców pochodzących z takich kojarzeń. Heterozja objawia się poprawą cech produkcyjnych uzyskanych w ten sposób mieszańców (o około 5%), oraz cech płodności, zdrowotności i długowieczności (o ok. 10%). Heterozja nie zapewnia jednak trwałej poprawy cech kolejnych pokoleń potomstwa mieszańców, a jedynie poprawę niektórych cech uzyskiwaną przede wszystkim w pierwszym pokoleniu (F1) pochodzącym z krzyżowania czystorasowych rodziców.
    Poszukując odpowiedniego komponentu rasowego, który mógłby zostać wykorzystany w krzyżowaniu międzyrasowym, należy wspomnieć, oprócz opisywanego wcześniej bydła szwedzkiego czerwonego (Hodowca bydła 11/2007), również francuską rasę montbeliarde (w skrócie MO). 
 
Historia rasy montbeliarde
Bydło montbeliarde to jedna z bardziej popularnych ras francuskich bydła o użytkowości dwukierunkowej mięsno-mlecznej. Historia tej rasy sięga XVII w., kiedy bydło to trafiło do Francji z Szwajcarii. W 1889 r. dokonano pierwszego oficjalnego przeglądu rasy i rejestracji zwierząt przez Ministerstwo Rolnictwa we Francji. W tym samym roku powstała pierwsza Księga Hodowlana bydła tej rasy, a rok później utworzono Związek Hodowców Bydła Rasy Montbeliarde. Od tego czasu bydło to cieszy się rosnącym zainteresowaniem rolników, a obecnie stanowi drugą pod względem liczebności rasę mleczną hodowaną we Francji. 
 
Wzorzec rasy
Francuska populacja krów liczy obecnie ok. 680 tys. szt. z czego ponad 50% objętych jest oceną użytkowości mlecznej. Montbeliardy najliczniej występują we wschodniej części tego kraju w rejonie Franche-Comte, gdzie 94% populacji krów reprezentowanych jest przez tę rasę. Standard francuski dla tej rasy zakłada, że powinno to być bydło o dużym kalibrze, o masie ciała krów dochodzącej do 650-800 kg., buhajów 1000-1200 kg., przy wysokości w krzyżu kształtującym się na poziomie 145-150 cm. Przeciętna wydajność krów objętych oceną użytkowości mlecznej w 2006 r. kształtowała się na poziomie 7752 kg mleka, przy zawartości tłuszczu 3,93% i białka – 3,45%. Bydło rasy montbeliarde charakteryzuje umaszczenie łaciate, na białym tle łaty duże lub drobne, od bułkowo-żółtych do czerwonych, łaty barwne rozmieszczone na szyi, grzbiecie, bokach i zadzie, barwna nasada ogona. Głowa, brzuch, wymię, nogi i dolna część ogona biała, dopuszczalne jednostronne lub obustronne barwne okulary, rogi na całej długości woskowo-żółte, racice jasne. Mieszance bydła hf z montbeliarde są zazwyczaj czarno-białe z charakterystyczną dla francuskiej rasy białą głową.
 
Montbeliarde w Polsce
W Polsce bydło montbeliarde znane jest już od ponad 10 lat, kiedy pierwsze zwierzęta tej rasy trafiły do kraju. W 2000 r. Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi oficjalnie uznało prowadzenie hodowli tej rasy w naszym kraju poprzez otwarcie ksiąg hodowlanych. Celem programu genetycznego dla rasy montbeliarde w Polsce jest jej doskonalenie w kierunku kombinowanym z przewagą cech mlecznych. Doskonaleniu podlegają cechy wpływające w zasadniczy sposób na poprawę opłacalności produkcji: wydajność mleka, wydajność białka, wydajność tłuszczu, cechy typu i budowy ze szczególnym uwzględnieniem budowy wymienia i nóg, cechy funkcjonalne oraz cechy opasowe i rzeźne. Stosunek cech mlecznych do mięsnych powinien wynosić 60:40, przy czym dopuszcza się typ kombinowany mleczno-mięsny w proporcji cech mlecznych do mięsnych 50:50. Praca hodowlana w Polsce prowadzona jest wyłącznie na poziomie stad. Nasienie niezbędne do jej prowadzenia jest w całości importowane z Francji, tak więc genetycznemu doskonaleniu podlegają cechy objęte oceną wartości hodowlanej we Francji (indeks ISU). Polska populacja aktywna krów rasy montbeliarde jest stosunkowo niewielka, lecz systematycznie ulega wzrostowi i liczy obecnie 382 szt. Krajowa populacja aktywna krów tej rasy charakteryzuje się wydajnością na poziomie 7389 kg mleka przy zawartości tłuszczu i białka odpowiednio: 4,19% i 3,49% (dane z 2006 r.).
 
Co wyróżnia bydło montbeliarde?
Bydło montbeliarde dzięki predyspozycjom do szybkiej aklimatyzacji w zmiennych warunkach klimatycznych i produkcyjnych cieszy się rosnącym zainteresowaniem hodowców na całym świecie. Świadczyć może o tym fakt, że w ostatnim roku wyeksportowano z Francji ponad 370 000 porcji nasienia buhajów rasy montbeliarde do kilkudziesięciu krajów znajdujących się niemal na wszystkich kontynentach. 
    Zadawalającej wydajności mleka o wysokiej zawartości białka towarzyszą jego korzystne właściwości technologiczne i prozdrowotne. Mleko krów tej rasy zawiera więcej nienasyconych kwasów tłuszczowych (w tym CLA) niż mleko krów innych ras. Krowy MO charakteryzują się również wyższą częstotliwością wystąpienia wariantów BB i BA w genotypie, które determinują produkcję kappa kazeiny, wpływającej na wartość serowarską surowca mlekowego.
    Krowy montbeliarde ponadto charakteryzują się korzystniejszymi w stosunku do innych ras cechami funkcjonalnymi. Przy dość wysokiej wydajności krowy montbeliarde mają lepszą płodność niż hf. Przeciętny indeks inseminacji u tej rasy wynosi 1,6 porcji nasienia na skuteczne zapłodnienie, wskaźnik zapładnialności po pierwszym zabiegu inseminacji 55%, natomiast wskaźnik niepowtarzalności zabiegu unasienienia jest o 10% wyższy niż francuskich hf-ów. 
    Wyróżnikiem rasowym krów montbeliarde jest jej długowieczność. We Francji 38,2% krów tej rasy osiąga 4 laktację, ten sam wskaźnik u hf-ów oscyluje wokół 22%. W populacji montbeliarde można spotkać czterokrotnie więcej krów w ósmej laktacji lub starszych niż w populacji krów hf. Rokrocznie ponad 40 przedstawicielek rasy montbeliarde przekracza życiową wydajność 100 000 kg mleka. 
    Bydło MO charakteryzuje się również lepszą odpornością na stany zapalne wymienia. Badania francuskie wskazują, że montbeliarde wyróżniają się o 36% niższą liczbą komórek somatycznych w 1 ml mleka niż krowy hf.
    Badania prowadzone przez autora w Polsce nad porównaniem bydła rasy montbeliarde i polskiego bydła hf odmiany czarno-białej nie były całkowicie zbieżne z wynikami badań Francuzów. Okazało się, że w identycznych warunkach środowiskowych, krowy francuskiej rasy wyróżniały się niższą zawartością komórek somatycznych (mniej o 80 tys. w 1 ml w porównaniu do rasy PHF), lepszą zdrowotnością i znacznie wyższą zawartością białka w mleku (różnica 0,2% przy identycznym żywieniu). Nie zaobserwowano natomiast istotnych różnic w wydajności mleka, i płodności krów pomiędzy badanymi rasami. 
 
Cechy mięsne
Oprócz zadowalających cech mleczności bydło montbeliarde charakteryzuje się dobrą użytkowością mięsną. Buhajki montbeliarde wyróżniają się dobrymi cechami opasowymi. Przeciętne dobowe przyrosty w zależności od intensywności żywienia wahają się w granicach 1200-1300g dziennie. Wydajność rzeźna brakowanych krów tej rasy wynosi 52-54%, natomiast młodych buhajków 56-58% co pozwala je umiejscowić w klasie R klasyfikacji EUROP. Badania dotyczące porównania cech opasowych bydła montbeliarde oraz hf we Francji potwierdziły znaczącą przewagę tych pierwszych. Opasy MO osiągnęły wyższą masę ciała w krótszym czasie, jak również wyróżniały się jakością tusz. 75% tusz opasów montbeliarde sklasyfikowano w klasie R, a 24% w klasie O. Tusze bydła hf były znacznie gorsze, ponieważ 95% tusz sklasyfikowano w klasie O a 5% w klasie P. Przewaga bydła montbeliarde, oprócz masy tuszy, dotyczy również korzystniejszego udziału wartościowych wyrębów w tuszy, niższej zawartości tłuszczu okrywowego oraz kości w tuszy.
 
W podsumowaniu
Dzięki doświadczeniom kalifornijskich farmerów, krzyżujących bydło montbeliarde z hf, udało się wykazać, że francuskie zwierzęta kompensują słabości bydła hf oraz poprawiają szereg cech funkcjonalnych i płodności. Kalifornijskie badania wskazują, że zmniejszenie o 5% wydajności krów mieszańców w porównaniu do czystorasowych hf, rekompensowane jest u nich wzrostem zawartości składników suchej masy mleka, obniżeniem poziomu brakowania zwierząt, zwiększeniem łatwości porodów i żywotności cieląt oraz skróceniem okresu międzyocieleniowego. 
    Obserwacje hodowców amerykańskich potwierdziło doświadczenie farmerów holenderskich, gdzie również skonfrontowano obie rasy. Okazało się, że montbeliardy charakteryzowały się gorszą wydajnością mleka, lecz wskutek poprawy innych cech ważnych ekonomicznie, korzyść z użytkowania krowy montbeliarde był o 100 euro/rok wyższy niż z krowy hf.

Tags: bydło , hodowla bydła , krzyżowanie , montbeliarde