Specyficzna budowa anatomiczna przewodu pokarmowego przeżuwaczy, charakteryzująca się między innymi obecnością wielokomorowego żołądka, a także właściwości przeżuwania treści pokarmowej, dzięki czemu zostaje ona dokładnie rozdrobniona i naśliniona, pozwala na wykorzystanie w żywieniu bydła różnorodnych pasz, w tym produktów ubocznych pochodzących z przemysłu rolno-spożywczego. Ich wartość pokarmowa zależy od rodzaju przetważanego surowca, stopnia zanieczyszczenia oraz technologii produkcji.

Przemysł zbożowy
W procesie produkcji mąki i kaszy głównym produktem ubocznym są otręby. Zawierają one okrywę ziarna, bielmo i zarodek. Wartość energetyczna otrąb, a także ich strawność są tym większe, im więcej skrobi pozostaje w nich po przemiale ziarna, natomiast odwrotna zależność występuje w przypadku zawartości włókna surowego. W porownaniu do ziarna zbóż otręby mają więcej włókna, białka, tłuszczu, witamin i związków mineralnych. O wartości pokarmowej otrąb decyduje również stopień ich zanieczyszczenia. Dopuszcza się 1% piasku i 1,5% nieszkodliwych nasion chwastów. Niedopuszczalne jest porażenie ziarna głownią, sporyszem i innymi grzybami. Ze względu na właściwości mlekopędne otręby pszenne znajdują zastosowanie w żywieniu  krów mlecznych w ilości od 1 do 3 kg na dzień/sztukę. Zwykle stanowią one składnik mieszanek treściwych dla bydła w ilości do 30%. Ze względu na właściwości dietetyczne zaleca się podawanie otrąb pszennych krowom po ocieleniu w postaci pójła. Podobnym składem chemicznym do otrąb pszennych lecz mniejszymi właściwościami dietetycznymi charakteryzują się otręby żytnie. Zawierają one znaczną ilość substancji antyodżywczych, takich jak pentozany. Jednak mogą być podawane krowom mlecznym w podobnych dawkach jak otręby pszenne. Nie należy paszy tej stosować w żywieniu młodzieży.
 
Przemysł cukrowniczy
Produktami ubocznymi przemysłu cukrowniczego wykorzytywanymi na cele paszowe mogą być wysłodki buraczane oraz melasa. Wysłodki buraczane uzyskuje się z krajanki buraczanej po pozyskaniu z nich cukru i innych składników rozpuszczalnych w wodzie. Jest to pasza zawierająca około 90% wody, co wpływa na szybkie jej psucie. Konserwowanie wysłodków polega na ich zakiszaniu lub suszeniu. Główną zaletą wysłodków jest duża zawartość węglowodanów strukturalnych, dlatego też najczęściej są stosowane w żywieniu przeżuwaczy. Dawka wysłodów świeżych lub zakiszonych dla krów mlecznych wynosi 20-25 kg/dzień, a dla bydła opasowego 40-50 kg. Nie powinno się podawać tych pasz krowom wysoko cielnym. Również krowy w okresie poporodowym nie powinny otrzymywać zbyt dużo wysłodków świeżych lub kiszonych ze względu na małą zawartość suchej masy. Ze względu na niską wartość pokarmową  świeżych wysłodków buraczanych (niska zawartość sm), w ostatnich latach stosuje się powszechnie prasowanie wysłodków, które odznaczają się wyższą zawartością sm (22-25%). Prasowane wysłodki są chętniej pobierane przez bydło oraz charakteryzują się wyższą wartością pokarmową i lepiej podlegają zakiszaniu. Wysłodki buraczane suche zawierają 90-93% suchej masy. Nadają się one do bilansowania energii u krów żywionych na pastwisku lub kiszonką z traw. Dlatego zaleca się je skarmiać w okresie letnim jako paszę uzupełniającą. Dzienna dawka suszonych wysłodków dla krów mlecznych powinna wynosić 3-4 kg/dzień. Bez względu na formę skarmianych wysłodków, przy bilansowaniu dawki należy zwrócić uwagę na niską (około 0,1% w SM) zawartość fosforu. 
    Melasa jest gęstą, brunatną półpłynną masą (zagęszczony sok buraczany po krystalizacji cukru) powstającą podczas produkcji cukru. Zawiera ona około 80% suchej masy, około 10% białka o niskiej wartości pokarmowej oraz związki mineralne. Jej głównym składnikiem jest cukier – sacharoza (50%). Melasa jest paszą chętnie zjadaną. Należy ją rozcieńczać z wodą w stosunku 1 : 4. Można nią polewać suche pasze, kiszonki i pasze treściwe. Dzienne dawki melasy nie powinny przekraczać 1-2 kg/krowę i 3 kg w przypadku opasów. Ze względu na dużą zawartość soli potasowych o właściwościach rozwalniających, nie powinno się podawać melasy krowom zasuszonym, gdyż grozi to poronieniem lub zaleganiem poporodowym. Ponadto stosowanie wyższych dawek w okresie okołoporodowym zwiększa zagrożenie ketozą. Melasę również stosuje się jako dodatek do zakiszania niektórych surowców roślinnych oraz jako lepiszcze w produkcji treściwych mieszanek granulowanych lub przy produkcji granulowanych wysłodków buraczanych. 
 
Browary to nie tylko piwo
W browarach przy produkcji piwa powstaje jako produkt uboczny (obok kiełków słodowych i drożdży piwnych) młóto (słodziny). Jest ono pozostałością ziarna jęczmienia nierozłożonego podczas hydrolizy w procesie produkcji piwa. Świeże młóto ma postać gęstej kaszy i jest paszą nietrwałą ze względu na dużą zawartość wody (70-80%) oraz składników łatwo fermentujących, dlatego powinno zostać skarmione w czasie 1-3 dni. Młóto nadaje się zarówno do kiszenia jak i suszenia. W przypadku krów mlecznych młóto korzystnie wpływa na ilość i jakość mleka. Podwyższa zawartość tłuszczu i kazeiny w mleku oraz poprawia też jego smak i zapach. Dzienna dawka młóta świeżego lub kiszonego może wynosić 6-7 kg/sztukę. W przypadku opasów można stosować je w ilości 2-3 kg na 100 kg masy ciała w końcowym okresie opasu. Młodzieży w okresie odchowu podajemy od 2 do 6 kg. Młóto suszone ze względu na wysokie koszty suszenia jest rzadko stosowane w żywieniu zwierząt. Dawka suszonego młóta dla krów wysoko mlecznych wynosi 2-3 kg, a dla opasów 3-4 kg. Z dużym powodzeniem w żywieniu krów wykorzystuje się również kiełki słodowe i drożdże piwne, charakteryzujące się wysoką zawartością wartościowego białka i innych składników. 
 
Przemysł spirytusowy
Podczas produkcji wysokoprocentowego alkoholu etylowego (spirytusu) w zależności od przerabianych surowców (ziemniaki, zboża, melasa, owoce) powstają wywary. Otrzymuje się je po oddestylowaniu spirytusu z przefermentowanego zacieru. Wywar zbożowy zawiera 8% suchej masy, 1,7% białka ogólnego, 0,5% tłuszczu surowego, 0,6% włókna surowego i około 4% związków bezazotowych wyciągowych. Wywar ziemniaczany ma następujący skład: 4,9% sucha masa, 1,1% białko ogólne, 0,1% tłuszcz surowy, 0,5% włókno surowe oraz 2,7% bezazotowe wyciągowe. Wywar należy do pasz łatwo strawnych o czym decyduje naruszona w trakcie przerobu struktura włókna surowego. Ze względu na wysoką temperaturę wywaru tuż po opuszczeniu gorzelni, nie można go podawać od razu zwierzętom, gdyż grozi to poparzeniem przełyku. Skarmiany wywar powinien być ciepły, ale nie gorący. Wywar zbożowy jest chętnie pobierany przez krowy po wymieszaniu łącznie razem z sieczką ze słomy (najlepiej ze zbóż jarych). Ze względu na niską zwartość w nim suchej masy nie powinien być stosowany w dawkach dla krów będących w szczycie laktacji. W pozostałych okresach można go podawać w ilości do 30 kg świeżego i ciepłego wywaru na dzień. Pasza ta jest dobrym uzupełnieniem kiszonki z kukurydzy. Wywar korzystnie wpływa na produkcję mleka. W przypadku opasu bydła dzienna dawka wywaru nie powinna przekraczać 10 litrów/100 kg masy ciała. Jednak opas bydła z zastosowaniem wywaru i udziałem pasz objętościowych nie zapewnia opasanym zwierzętom  oczekiwanych przyrostów masy ciała oraz wymaganej jakości poubojowej. Z tego względu należy pamiętać o konieczności dodatku paszy treściwej i mieszanki mineralno-witaminowej.
 
Coś ze skrobi
Wycierka ziemniaczana jest produktem ubocznym przy produkcji skrobi z ziemniaków. Uzyskuje się ją po wyługowaniu skrobi zimną wodą z miazgi ziemniaczanej. Krowy mogą pobierać od 20 do 25 kg dziennie świeżej wycierki ziemniaczanej, a opasy do 30 kg. Ze względu na niską zawartość białka jest ona paszą, którą można wykorzystać w okresie żywienia krów różnego rodzaju zielonkami. Suszoną wycierkę ziemniaczaną można podawać krowom w ilości 2-3 kg dziennie. 
 
Produkty olejarskie
Nasiona roślin oleistych są rzadko stosowane w żywieniu bydła. W żywieniu bydła stosuje się śruty poekstrakcyjne, makuchy i ekspelery jako produkty uboczne przemysłu olejarskiego, które pozyskuje się przy przerobie nasion rzepaku, soi, słonecznika, arachidu, lnu i bawełny. Śruty poekstrakcyjne powstają w wyniku ekstrakcji tłuszczu z nasion za pomocą rozpuszczalników organicznych. Makuchy natomiast otrzymuje się przez tłoczenie drobno zmielonych i podgrzanych nasion za pomocą prasy hydraulicznej. W wyniku ciągłego tłoczenia nasion rozdrobnionych i podgrzanych przy użyciu pras ślimakowych lub wrzecionowych powstają ekspelery. Poekstrakcyjna śruta sojowa jest najpopularniejszą paszą białkową stosowaną w żywieniu krów w krajach Unii Europejskiej i Stanach Zjednoczonych. Zawiera ona od 44 do 50% białka ogólnego. Jest ona doskonałym źródłem niezbędnych aminokwasów, a zwłaszcza lizyny. Zwiera prawie dwa razy więcej fosforu niż zboża. Znacznie mniej białka w porównaniu ze śrutą sojową (około 36%) posiada poekstrakcyjna śruta rzepakowa. W porównaniu z poekstrakcyjną śrutą sojową, białko śruty rzepakowej zawiera mniej L-lizyny, ale znacznie więcej DL-metioniny i treoniny, a zbliżoną zawartość tryptofanu. Dlatego w celu lepszego jej wykorzystania w żywieniu bydła zaleca się jej użycie razem z śrutą poektrakcyjną sojową (efekt komplementarności składu aminokwasów). Poekstrakcyjna śruta z nasion rzepaku odmian dwuzerowych (podwójnie uszlachetniona – śladowe ilości kwasu erukowego oraz obniżona zawartość glukozynolanów), może być skarmiana przez krowy w ilości maksymalnie do 4 kg/dzień. Chętnie pobieraną paszą przez krowy jest również makuch rzepakowy. Należy jednak pamiętać, że znaczna zawartość tłuszczu w tej paszy może niekorzystnie wpływać na przebieg fermentacji w żwaczu. Materiały paszowe z rzepaku są również cennym źródłem niektórych składników mineralnych, takich jak m.in. Ca, Fe, P, Mg, Mn i Se.
    Można wymienić również uboczne produkty przemysłu owocowo-warzywnego takie jak wytłoki owocowe z jabłek, gruszek, winogron, wytłoki pomidorowe oraz odpady warzywne wykorzystywane po zakonserwowaniu na cele paszowe. W żywieniu bydła produkty te mają jednak na ogół lokalne i ograniczone zastosowanie.
 
 
Piśmiennictwo u autorów

Tags: bydło , pasze , żywienie , żywienie bydła