Synchronizacja rui jest narzędziem służącym do zminimalizowania nakładów pracy podczas sezonu rozrodczego oraz pozwalającym na efektywne wykorzystanie inseminacji do maksymalizacji postępu hodowlanego w stadzie. Sterowanie cyklem rujowym poprzez synchronizację rui umożliwia uzyskanie sezonowości ocieleń oraz kryć. Oprócz tego hodowcy, którzy stosują synchronizację w stadzie bydła mięsnego mogą również liczyć na poprawę wskaźników ekonomicznych.

    Synchronizacja rui może być stosowana zarówno w stadach bydła mięsnego jak i mlecznego, jednak w każdym z tych wariantów spełnia nieco inne zadania. Głównym problemem producentów mleka jest zapłodnienie krowy w odpowiednim czasie po porodzie, natomiast hodowcy bydła mięsnego dążą do zacielenia wszystkich krów w krótkim czasie. Niezależnie od kierunku produkcji wszyscy hodowcy bydła zmierzają do skrócenia okresu międzyciążowego oraz międzyocieleniowego, co jest niezbędnym warunkiem powodzenia w tej gałęzi produkcji. 
    Ponieważ cykl rujowy u krów wynosi około 21 dni (poprzedni artykuł), hodowca lub buhaj przebywający w grupie krów, w którym nie stosowana jest synchronizacja rui może spodziewać się jedynie 33% krów w rui, w pierwszym tygodniu sezonu rozrodczego. Przyjmując, że skuteczność krycia czy inseminacji wynosi 60-70%, możemy przyjąć, że w pierwszym tygodniu sezonu w stadzie krów, gdzie nie stosowano synchronizacji jedynie 21% krów będzie cielnych. Należy dodać, że odsetek krów realnie może być nawet nieco niższy, co spowodowane jest brakiem regularności cyklu rujowego we wczesnej fazie okresu rozrodczego. 
    Większość stosowanych systemów synchronizacji rui zakłada pojawienie się rui u 75-90% krów, które wykazują cykliczność rujową, w ciągu pięciu dni. Niektóre systemy synchronizacji gwarantują również wystąpienie płodnej rui u 50% krów w fazie anestrus poporodowym. W przypadku stosowania synchronizacji można liczyć na 45-55% krów cielnych pod koniec pierwszego tygodnia okresu rozrodczego (wykres 1).
    Systemy synchronizacji rui z zaplanowanym czasem inseminacji pozwalają osiągnąć wskaźnik zapładnialności 40-50% już po pierwszym dniu sezonu rozrodczego bez konieczności wykrywania rui. 
    Stosując synchronizację rui krów, u których wystąpiła ruja w pierwszym tygodniu sezonu rozrodczego, będą miały szansę 3-krotnego krycia. Natomiast te, u których ruja nie wystąpiła ruj będą miały jedynie dwie szanse na zapłodnienie w ciągu 45 dni. Problemem mogą być krowy, które nie reagują na synchronizację. Zwierzęta takie powinny zostać poddane obserwacji weterynaryjnej oraz odpowiedniej terapii.

Korzyści płynące dla hodowców  bydła mięsnego z zastosowania  synchronizacji rui w ich stadach

    Krowy, które zostały skutecznie pokryte na początku sezonu rozrodczego, urodzą cielęta, które w okresie okołoodsadzeniowym osiągną wyższą masę ciała (ponieważ będą starsze). Jeśli przyjmiemy przeciętny dobowy przyrost odsadka jako 1 kg oraz cenę w skupie żywca na poziomie 8 zł (żywiec w skupie przeciętnie dla buhajków i jałówek ras mięsnych), każdy dzień życia opasa oznacza dodatkowe 8 zł przychodu. O tydzień wcześniejsze urodzenie cielęcia oznacza dodatkowe 56 zł przychodu na sztuce. Jeśli otrzymamy cielę pochodzące od krowy skutecznie pokrytej w pierwszym dniu 60-dniowego okresu rozrodczego, jego wartość wzrasta o 480 zł, w odniesieniu do tego uzyskanego z zapłodnienia w 60 dniu. Taki wynik ekonomiczny w dużej mierze może pokryć koszty inseminacji, synchronizacji rui i przynieść poprawę dochodów. 
    Inną korzyścią wynikającą z zastosowania synchronizacji w stadzie jest fakt, że krowy, które cielą się wcześniej mają zacznie więcej czasu pospartum na przygotowanie do podjęcia następnej ciąży. Krowy wymagają około 60 dni po porodzie do wznowienia funkcji rozrodczej. Dlatego takie krowy, w porównaniu do krów zacielonych pod koniec okresu rozrodczego, będą wykazywały regularne ruje na początku następnego okresu rozrodczego. 
    Jałówki, które posłużą do remontu stada i są potomstwem krów cielących się wcześniej, będą starsze i uzyskają wyższą masę ciała. Jałówki, które są pochodzą od późno cielących się krów będą mniejsze, a przez to bardziej predysponowane do problemów okołoporodowych.
    Korzyści ekonomiczne związane z zastosowaniem synchronizacji rui dotyczą wszystkich stad. W naszych warunkach klimatycznych znaczący wpływ na ekonomikę produkcji bydła mięsnego ma również sezonowość ocieleń. Najbardziej pożądane są ocielenia w okresie zimowym, co obniża koszty wychowu młodzieży, która bezpośrednio po rozpoczęciu sezonu pastwiskowego może korzystać z pastwiska. Sezonowość ocieleń powoduje nie tylko zaoszczędzenie czasu obsługi, w wypadku niektórych proponowanych systemów rezygnację z pracochłonnej obserwacji rui, ale pozwala również na uzyskanie cieląt w sezonie zimowo-wiosennym, gdzie koszty odchowu przychówku są najniższe. Inną znaczącą zaletą stosowania synchronizacji rui, zwłaszcza w stadach zarodowych bydła mięsnego, jest ułatwienie stosowania inseminacji, a przez to wzrost postępu genetycznego w stadzie oraz ograniczenie kosztów zakupu i utrzymania rozpłodników.

Systemy synchronizacji rui

    Najbardziej popularnymi systemami synchronizacji rui są te, oparte na PGF. Prostaglandyna F2α wydzielana jest przez macicę 16-18 dni po owulacji i powoduje regresję ciałka żółtego (Corpus Luteum). Iniekcja syntetycznej PGF (tabela 1) powoduje uwolnienie naturalnej prostaglandyny i w rezultacie regresję CL. Regresja ciałka żółtego powoduje wzrost poziomu progesteronu we krwioobiegu, co skutkuje wzrostem dominującego pęcherzyka jajnikowego wydzielającego estrogeny i w rezultacie następuje ruja. Krowy z dojrzałym CL w chwili otrzymania iniekcji z PGF wykazują objawy rui 2-5 dni później.
    Ograniczenie systemu spowodowane jest brakiem reakcji prostaglandyny na krowy, które nie mają w pełni wykształconego ciałka żółtego oraz krów w fazie anestrus. Pomimo swoich ograniczeń, dzięki prostocie, metoda ta jest szeroko rozpowszechniona w praktyce produkcyjnej. 

Program zakładający  podwójną iniekcję PGF

    Najpopularniejszą metodą inseminacji krów przy użyciu prostaglandyny jest podanie hormonu wszystkim krowom i inseminacja tych, u których nastąpi ruja (5-7 dni po podaniu środka). Następną iniekcję PGF wykonuje się krowom, u których nie wystąpiła ruja w ciągu 14 dni po pierwszym zabiegu, a następnie inseminuje je między 36-72h po drugiej iniekcji (Wykres 2). 

Program zakładający 6-dniową  detekcję rui oraz iniekcję PGF

    Alternatywną oraz tańszą metodą od poprzedniej jest program zakładający obserwację wystąpienia rui w ciągu sześciu dni, natomiast krowom, u których nie zaobserwowano rui podanie hormonu PGF oraz inseminacja w ciągu następnych 5-7 dni. Program ten pozwala pokryć wszystkie krowy w przeciągu 2 tygodni przy użyciu zaledwie 0,75 dawki PGF na sztukę. Pomimo oszczędności tego programu w użyciu hormonu, metoda ta wymaga znacznych nakładów pracy. Jeśli skuteczność programu będzie niska (poniżej 20% zapłodnionych krów w ciągu 6 dni) oznacza to, że większość krów nie ma cykliczności jajnikowej lub że są w fazie anestrus. 

Ograniczenie użycia PGF

Inseminacja z góry zaplanowanym terminem
    Inseminacja w po pojedynczej lub dwukrotnej iniekcji przynosi zazwyczaj słabe efekty i dlatego jest nierekomendowana w stadach bydła mięsnego.

Krowy mamki
    Głównym ograniczeniem programów z korzystających PGF jest fakt, że działają one tylko u cyklicznych krów (brak regulacji wzrostu pęcherzyków jajnikowych). Dlatego też systemy te wykorzystuje się w synchronizacji jałówek oraz w dobrze zorganizowanych stadach bydła mlecznego. Nawet najbardziej optymistyczne badania naukowe mówią o około 50% krów, które na początku sezonu rozrodczego znajdują się w fazie anestrus, u których podanie PGF nie przyniesie żadnych efektów. Z tych właśnie powodów stosowanie opisywanych wyżej metod niezalecane jest w stadach bydła mięsnego, zwłaszcza w tych, gdzie status fizjologiczny krów może być zakwestionowany. W takiej sytuacji wydaje się być bardzie uzasadnione zastosowanie kombinacji prostaglandyny oraz GnRH lub progestinu.

Program zakładający iniekcję PGF  oraz GnRH
    Większość obecnie rekomendowanych systemów synchronizacji rui sugeruje stosowanie prostaglandyny łącznie z GnRH (hormon uwalniający gonadotropiny). Każdy z programów wykorzystujący opisywane wcześnie hormony stosuje podobną metodykę działania tzn. iniekcję PGF stosowaną 7 dni przed użyciem GnRH. Aby móc zrozumieć działanie GnRH należy zapoznać się hormonalną regulacją wzrostu pęcherzyków jajnikowych (czytaj HB 9/08).

Select Synch
    W programie Select Synch krowom podawana jest gonadoliberyna oraz PGF w odstępie 7-dniowym (wykres 3). Obserwację rui rozpoczyna się 24-48h przed iniekcją prostaglandyny i kontynuuje przez następne 5-7 dni. Wszystkie krowy, u których wykryto objawy rui są inseminowane w przeciągu 8-12 godzin. Pewną modyfikacją tego programu jest ograniczenie detekcji rui do 48-60 godzin po podaniu PGF, a następnie masowa inseminacja wszystkich krów, które nie wykazały objawów rui w tym czasie, w 72 godzinie od podania prostaglandyny. Krowom, które inseminujemy (72 godzinie należy podać hormon GnRH). 
    W porównaniu do programów synchronizacji rui zakładających wykorzystanie prostaglandyny program Select Sych jest efektywniejszy nie tylko w odniesieniu do polepszenia wskaźnika cielności, ale również zwiększenia liczby krów w fazie anestrus, u których zaobserwowano ruję (Wykres 4).
    W porównaniu do podwójnej iniekcji PGF Select Synch charakteryzuje się wyższym odsetkiem krów, u których obserwowano ruję oraz w rezultacie wyższym wskaźnikiem cielności krów. Jeszcze większą przewagę pomiędzy porównywanymi programami zaobserwowano podczas analizy krów w okresie anestrus. Okazało się, że dzięki Select Synch podwojono liczbę krów z potwierdzoną ciążą w okresie sezonu rozrodczego.
    Główną zaletą tego programu jest łatwość wykonania oraz szybkość reakcji mierzona ilością krów w rui. Większość samic manifestuje ruję w przeciągu 2-4 dni po podaniu PGF. 
    Pewną modyfikacją tego systemu jest ograniczenie czasu detekcji rui i inseminacja w czasie 72 godzin po podaniu PGF, co znacznie ogranicza nakłady pracy. Obserwacja rui w tym przypadku prowadzona jest w celu wychwycenia krów we wczesnej rui. Można również ograniczyć detekcję rui do 48-60 godzin po podaniu PGF, a pozostałe krowy, u których nie stwierdzono objawów rui, inseminować w 72 godzinie po podaniu GnRH. Taka modyfikacja Select Synch pozwala z jednej strony na osiągnięcie zadawalających wskaźników zacieleń, z drugiej zaś w porównaniu do systemów Ovsynch czy Cosynch obniżyć koszty hormonów o 30-40%.
    Jeśli więcej niż 40-50% krów nie wykazuje objawów rui do 72 godziny po podaniu PGF wówczas masowa inseminacja krów w 72 godzinie może okazać się bezcelowa, bo większość krów prawdopodobnie jest w okresie anestrus.

Ovsynch
    Jest systemem synchronizacji rui, z góry założonym czasem inseminacji, który jest często wykorzystywany w stadach bydła mlecznego. Program ten jest bardzo podobny do Select Synch, różni się tym, że wykorzystujemy dodatkową iniekcję GnRH 48 godzin po podaniu PGF (wykres 5). Następnie wszystkie krowy są inseminowane po stwierdzeniu rui 8-18 godzin po podaniu GnRH. Efektywność tego programu, mierzona odsetkiem krów w ciąży, w stadach bydła mlecznego wynosi 30-40%. 
    Ostatnie badania wskazują na możliwość poprawy skuteczności Ovsynch dzięki wprowadzeniu „pre-synchronizacji”, która spowodowałaby, że wszystkie krowy znalazłyby się we wczesnej fazie ciałka żółtego w momencie pierwszej iniekcji GnRH. Ten efekt można uzyskać wykorzystując dwie iniekcję z PGF w odstępie 14-dniowym, na 12-14 dni przed wprowadzeniem programu Ovasynch.
    Zwierzęta, wzięły udział w systemie Ovasynch powinny być obserwowane po 18-24 dniach, w celu detekcji rui i ponownej inseminacji. 
    Ovasynch jest systemem, który pomimo swojej wysokiej efektywności mierzonej współczynnikiem zacieleń krów, wymaga znaczących nakładów pracy. W tym systemie krowy muszą zostać przepędzone przez przepęd przynajmniej czterokrotnie. Według badań prowadzonych przez amerykańskich naukowców, porównywalną skuteczność można osiągnąć inseminując krowy łącznie z podaniem drugiej iniekcji GnRH. Stąd nazwa systemu Cosynch. Tak jak w przypadku pozostałych programów synchronizacji rui z góry zaplanowanym czasem inseminacji, efektywność programu jest zmienna i najczęściej waha się w granicach 40-50%. Skuteczność programu Cosynch może zostać wzmocniona poprzez obserwację wczesnych rui u krów oraz ich inseminację. 

Program zakładający podawanie w paszy MGA (melengestrol acetate) oraz PGF
    System MGA-PGF jest czasochłonną metodą synchronizacji rui stosowaną głównie u jałówek mięsnych i mlecznych (wykres 6). Octan melegestrolu jest odpowiednikiem progesteronu. Najlepszą metodą podawania MGA jest mieszanie go ze śrutą zbożową, bardziej zróżnicowane rezultaty osiąga się stosując MGA w TMR-rze. Elementem newralgicznym tego programu jest odpowiednie pobranie paszy, a tym samym hormonu, którego dzienna powinna wynosić 0,5 mg na sztukę w ciągu 14 dni. Stosując powyższą metodę u części jałówek wystąpi ruja w przeciągu 3-5 dni o momentu rozpoczęcia podawania MGA. Nie należy jednak inseminować takich samic, ponieważ współczynnik zacieleń będzie obniżony. Prawidłowym terminem inseminacji jest okres 17-19 dni po ostatnim podaniu MGA oraz iniekcji krów prostaglandyną. Większość rui powinna wystąpić 5-7 dni po iniekcji PGF. Po zaobserwowaniu objawów rui samica powinna być kierowana do inseminacji 8-12 godzin później. 
    Zakładając prawidłowo prowadzoną detekcję rui, w prawidłowo przygotowanej grupie jałówek, w odpowiednim wieku i kondycji, można osiągnąć wskaźnik zacieleń na poziomie 50-70%. 

Program MGA-Select
    W programie tym wykorzystane są elementy dwóch programów: MGA oraz Select Synch. Krowy i jałówki przez pierwsze 14 dni żywione są MGA w dawce 0,5 mg/szt./dzień, a następnie 12 dni po ostatnim podaniu hormonu rozpoczyna się Select Synch (wykres 7). 
    Wprowadzenie MGA powoduje presynchronizację stada, poprzez zainicjowanie cykli rujowych u krów które są w późnej fazie anestrus poporodowym. 
    Wiele badań wskazuje, że na wysoką skuteczność tego programu wynoszącego 55-65% krów cielnych w obu wariantach (wykres 7).

Programy  synchronizacji rui wykorzystujące  wkładki  dopochwowe CIDR
    Wkładki dopochwowe z progesteronem stosowane są przez 7 dni. Iniekcja PGF następuje w dniu usunięcia wkładek bądź dzień wcześniej (wykres 8). Samice są inseminowane w miarę wykrywania rui w ciągu 3-5 dni następnych dni 8-18 godzin po zaobserwowaniu pierwszych objawów. 

Program oparty na GnRH oraz 48 godzinne odłączenie cieląt
    Krótkotrwałe odłączenie cieląt działa stymulująco na poprawę efektywności inseminacji. Potwierdzono, że krótkotrwałe odłączenie cieląt od krów indukuje owulację u krów w fazie anestrus. Jednakże ruja wywołana w ten sposób wiąże się zazwyczaj ze krótkim cyklem rujowym (10 dni) i nie jest płodna. Jeśli na przykład, system GnRH-PGF jest poprzedzony odłączeniem cieląt w dniu 0-2 programu, krowy w fazie anestrus wykażą objawy rui, które związane będzie z odłączeniem cieląt, a nie z działaniem GnRH. W takim wypadku krowy będą charakteryzowały się obniżoną płodności. Jednakże zastosowanie tego bodźca w połączeniu z innymi metodami może, poprzez synergizm działania wielu stymulantów wystąpienia rui, wpłynąć dodatnio na efektywność synchronizacji w stadzie. 

     Hodowcy bydła mięsnego mają możliwość szerokiego wyboru programu synchronizacji rui w zależności od konkretnych warunków panujących w gospodarstwie. Od głównych czynników decydujących o wyborze konkretnej metody należy: nakłady siły roboczej, wyposażenie gospodarstwa w odpowiednie systemy przepędowe oraz unieruchamiania zwierząt, kwalifikacje osoby wykonującej inseminację, kondycja i profil zdrowotny stada, żywienie oraz schorzenia okołoporodowe. 
    Ilość dostępnej siły roboczej zadecyduje czy powinniśmy wybrać programy z obserwacją rui, czy może zdecydować się na metody, w których inseminację wykonuje się w z góry zaplanowanym czasie bez detekcji rui. 
    Niezależnie od wybranej metody mogą pojawić się również niesatysfakcjonujące wyniki, które prawadopodobnie uzależnione są od złego żywienia, kondycji czy przebytych chorób. 
    Jednak w prawidłowo prowadzonym stadzie, niezależnie od istniejących uwarunkowań, poprzez synchronizację rui można poprawić efektywność prowadzonego rozrodu. 

Tags: bydło , bydło mięsne , bydło opasowe , bydło rzeźne , hodowla bydła