Problematyka dobrostanu zwierząt pojawia się obecnie w różnych przepisach i uregulowaniach prawnych odnośnie hodowli, chowu, użytkowania i ochrony zwierząt gospodarskich. Również w ostatnich latach społeczeństwo coraz bardziej interesuje się warunkami, w jakich utrzymywane są i użytkowane zwierzęta gospodarskie.

 Dobrostan zwierząt (animal welfare, well-being) jako termin, zadomowił się już w świadomości hodowców, zootechników i lekarzy weterynarii, ale przez większość kojarzony jest tylko z warunkami utrzymania i obsługi zwierząt. Pojecie dobrostanu nie jest łatwe do zdefiniowania. Baerends (1978) definiuje dobrostan zwierząt jako sytuację, w której bodźce i informacje środowiskowe, działające na system nerwowy, mieszczą się w zakresie wielkości akceptowanych przez organizm. Bardziej złożone definicje włączają aspekt emocjonalny i psychiczny, a także odczucia zwierząt:

• Hughes (1976) – jest to stan zdrowia fizycznego i psychicznego, w którym zwierzęta są w pełnej harmonii ze swoim środowiskiem;
• Carpenter (1980) – jest to stan, w którym zwierzęta mogą się zaadoptować bez cierpienia do środowiska stworzonego przez człowieka;
• Sainsbury (1984) – jest to zespół warunków pokrywających potrzeby biologiczne i behawioralne organizmu, co umożliwia objawienie pełni jego możliwości genetycznych;
• Broom (1986) – dobrostan jest takim stanem ustroju, w którym zwierzę potrafi „dawać sobie radę” lub „uporać się” z czynnikami występującymi w jego środowisku, czyli jest to stan, w którym organizm zwierząt może dostosować się do warunków otoczenia.
   

Możemy więc powiedzieć, że: dobrostan występuje wtedy, gdy zwierzę zarówno z fizjologicznego jak i etologicznego, punktu widzenia znajduje się w harmonii z otaczającym go środowiskiem i jest zdolne adaptować się w odpowiedni sposób do zmian zachodzących w środowisku (Van Putten i Dommeres 1976, Wiepkema i Koolhaas 1993). Zachwianie dobrostanu następuje wówczas, gdy organizm nie jest w stanie prawidłowo ocenić sytuacji, a następnie aktywnie przeciwdziałać niekorzystnym zmianom w otoczeniu, lub gdy zmiany są dla zwierzęcia nieprzewidywalne (Jezierski i Kopowski 1997; Kołacz i Bodak 1999). Tak więc dobrostan znaczy więcej niż komfort fizyczny lub biologiczny, gdyż dodatkowo uwzględnia równowagę emocjonalną zależną od możliwości wypełniania gatunkowych i osobniczych norm behawioralnych.
 Główne założenia dobrostanu zwierząt gospodarskich ujęte zostały w 1983 roku, w jednolitej, bardzo przejrzystej formie jako Kodeks Dobrostanu Zwierząt Gospodarskich (Cods for the Welfare of Livestock). Zawarte w nim podstawowe wymogi nakazują, by zwierzęta były:

• wolne od głodu i pragnienia – przez zapewnienie im świeżej wody i paszy zabezpieczających ich potrzeby w zakresie dobrej zdrowotności, wzrostu i żywotności;
• wolne od dyskomfortu – przez zabezpieczenie im schronienia, optymalnych warunków środowiska i wygodnej powierzchni legowiska do wypoczynku;
• wolne od bólu, urazów i chorób – przez zapewnienie im odpowiedniej prewencji, profilaktyki, szybkiej diagnostyki i leczenia;
• zdolne do wyrażania normalnego behawioru – przez zapewnienie im odpowiedniego i właściwego składu socjalnego w grupie;
• wolne od strachu i stresu – poprzez eliminacje czynników powodujących stres.
   

Złożoność pojęcia dobrostan stwarza problem ustalenia obiektywnych kryteriów jego oceny, dlatego należy do oceny dobrostanu wykorzystywać możliwie szeroki wachlarz wskaźników uwzględniających kryteria obiektywne: diagnostyka kliniczna i laboratoryjna, pomiary makro- i mikroklimatu, analizy statystyczne, badania etologiczne oraz kryteria subiektywne: prowadzone na bieżąco obserwacje zachowania zwierząt w odniesieniu do określonych systemów i warunków utrzymania zwierząt. Wskaźniki oceny dobrostanu mają więc różny charakter i można je umownie podzielić na kilka grup:

• fizjologiczne – temperatura ciała, ciśnienie krwi, tętno, wskaźniki hematologiczne i biochemiczne krwi;
• behawioralne – ocena jakościowa i ilościowa odchyleń reakcji behawioralnych od przyjętego dla danego gatunku zwierząt wzorca;
• zdrowotne/weterynaryjne – zachorowalność, śmiertelność;
• zootechniczne/produkcyjne – wygląd zwierzęcia i jego kondycja, płodność, plenność, produkcyjność.

 Metody badawcze przyjęte w tych dziedzinach są przyjęte jako miarodajne w szacowaniu dobrostanu u zwierząt. Urazogenność i awaryjność urządzeń, stosowanie materiałów nieobojętnych dla zdrowia lub nawet toksycznych, jak również wadliwe rozwiązania funkcjonalne w budynkach inwentarskich stanowią poważne zagrożenie dobrostanu zwierząt. Dlatego do wskaźników dobrostanu zaliczamy również tzw. wskaźniki uzupełniające wchodzące w skład wskaźników zootechnicznych: parametry techniczno-technologiczne budynku inwentarskiego: powierzchnia legowiskowa, wybiegowa i powierzchnia okólników; system utrzymania zwierząt, w tym sposób ograniczania swobody zwierząt; mikroklimat pomieszczeń inwentarskich; ciepłochronność przegród budowlanych; rodzaj materiałów użytych do budowy budynków inwentarskich czy sprawność systemów wentylacyjnych i grzewczych.
 W szacowaniu dobrostanu ważne jest również kryterium etyczne, związane ze zmianą punktu odniesienia do zwierząt, które z przedmiotu produkcji stają się podmiotem zdolnym do odczuwania cierpienia. Podsumowując, można stwierdzić, że nie ma jednego, pojedynczego i obiektywnego wskaźnika, na którym można by się oprzeć oceniając dany system chowu pod kątem dobrostanu zwierząt. Każdy z wymienionych wskaźników, brany pojedynczo pod uwagę, może być nieadekwatny, dlatego też oceniając dobrostan należy uwzględniać możliwie dużą ich liczbę.
 Skąd wiemy o tym, czy określone warunki chowu zaspakajają biologiczne i behawioralne potrzeby i czy zwierzęta przystosowują się do zmieniających się warunków chowu i do rosnącej wydajności? Miarą tego jest poziom ich dobrostanu, który może wykazywać różne stopnie: od wysokiego, poprzez obniżony do niskiego poziom dobrostanu (Broom, 1997). Wysoki poziom dobrostanu to m.in.: prawidłowy wzrost i rozwój zwierząt; wysoka płodność, nieśność i produkcyjność; dobry stan zdrowia i trzymanie w normie wskaźników fizjologicznych; przejawianie różnorodnych form normalnego zachowania oraz utrzymanie w normie wzorców behawioralnych.
 W kontaktach ze zwierzętami zwracają jednak naszą uwagę przede wszystkim oznaki obniżonego i niskiego poziomu dobrostanu, którego objawy behawioralne, fizjologiczne i patologiczne bardziej rzucają się w oczy. Niski poziom dobrostanu to:
– obniżony poziom zdolności adaptacyjnych względem sytuacji stresowych;
– obniżona zdolność wzrostu i rozwoju zwierząt;
– uszkodzenia ciała (urazogenność środowiska);
– immunosupresja i choroby;
– ograniczenia w przejawianiu naturalnych reakcji behawioralnych i patologie behawioralne (stereotypie).
 Produkcja drobiarska oparta na intensywnym systemie chowu drobiu stwarza wiele problemów w odniesieniu do dobrostanu zwierząt, w tym również w odniesieniu do ich zdrowia. W systemach tych, działają na ptaki czynniki fizyczne, fizjologiczne i psychiczne o natężeniu pozaoptymalnym lub ekstremalnym powodując tzw. stres masowego chowu. W przypadku drobiu do takich czynników możemy zaliczyć: nadmierną obsadę, utrzymanie bezokienne i bezwybiegowe, zła jakość wody i skarmianych pasz, utrzymanie klatkowe lub podłogowe z niewielką ilością ściółki oraz praca urządzeń mechanicznych: paszociągów i wentylatorów. W efekcie u zwierząt obserwuje się schorzenia, które rzadko występują poza tymi systemami: schorzenia lokomocyjne, kardiologiczne, metaboliczne, a także obserwuje się wzrost schorzeń infekcyjnych. Schorzenia wynikające z systemu czy technologii utrzymania zwierząt nazywane są technopatiami. Do najczęściej występujących technopatii u drobiu należą schorzenia kończyn, które mogą wystąpić u wszystkich gatunków drobiu. Będą one różniły się jednak w zależności od stosowanego systemu utrzymania: podłogowego czy klatkowego (Bihan-Duval i in. 1997, Kestin i in. 1999). W systemie podłogowym schorzenia kończyn u drobiu mięsnego uwidaczniają się wraz ze wzrostem ptaków i zmniejszaniem się powierzchni podłogi, jaką ptaki mają do swojej dyspozycji (Kjaer i in. 2006, Raport Komisji UE 2000, Sanotra i in. 2001b). Ograniczenie powierzchni uniemożliwia w znacznym stopniu poruszanie się ptaków oraz wykonywanie takich czynności jak: bieganie, spacer, rozpościeranie skrzydeł. Ruch ptaków ograniczony jest wówczas do podejścia do karmidła i poidła, a większość czasu ptaki spędzają siedząc. Taka bezczynność przyczynia się do nieprawidłowego rozwoju kośćca. Obserwujemy wówczas problemy poruszaniem się ptaków, kulawizny, silny ból, złamania kończyn, odparzenia, uszkodzenia i owrzodzenia skóry na stopach, stawach skokowych oraz na mostku (Bilgili i in. 2006, Eichner i in. 2007, Kristensen i in. 2006, Mayne i in. 2007, Pagazaurtundua, Warriss 2006). Problemów takich nie mają zwykle ptaki utrzymywane w systemach wolnowybiegowych (Kestin i in. 1992).
 U kur niosek utrzymywanych w klatkach odnotowuje się również podobne schorzenia kończyn jak u drobiu mięsnego: osteoporoza, deformacje kości, złamania, dyschondroplazje oraz słabość mięśni. Badania przeprowadzone przez McLean’a i in. (1986) a także Knowles’a i Broom’a (1990) wykazały, że wytrzymałość kości na złamania u kur z chowu bateryjnego jest niższa o 41% w porównaniu do kości u kur z chowu tradycyjnego. Konsekwencją chorób kończyn i problemów z poruszaniem się ptaków może być niemożność pobierania pokarmu i wody, a przez to cierpienie z powodu głodu i pragnienia, mniejsze spożycie paszy oraz mniejszy przyrost masy ciała, aż po wycieńczenie organizmu i śmierć. U kur niosek utrzymywanych w systemie klatkowym, będących często w dobrej nieśności i kondycji, występuje syndrom „klatkowego zmęczenia kur”, u których obserwuje się nagłe przewrócenie się na grzbiet, z objawami osteoporozy i często z towarzyszącym paraliżem (Bhat (1993, Duff 1990). Początkowo ptaki są ożywione, później obserwuje się depresję i upadki. U kur tych obserwuje się kruchość i łamliwość kości długich, deformację mostka i żeber (Appleby, Hughes 1991, Baxter 1994, Whitehead, Wilson 1992). Objawy w postaci paraliżu określane są jako „znużenie”, a porażone ptaki, po usunięciu z klatek i przy swobodnym dostępie do paszy i wody, często wracają do zdrowia w ciągu 4-7 dni.
 Do schorzeń kończyn powstających na tle warunków utrzymania należy zaliczyć uszkodzenia stopy i palców. U kur w klatkach bateryjnych częściej występują: rogowacenie stopy, liczne jej pęknięcia, niekontrolowany przerost pazura i złamania lub zwichnięcia palców (Tauson, 1986, Weitzenbürger i in. 2006). Wyposażenie klatek w taśmy ścierne służące do ścierania pazurów oraz w gniazda i grzędy znacząco redukuje liczne uszkodzenia stopy i palców (Duncan i in. 1991, Robertson i in. 1989). Drób mięsny również narażony jest na uszkodzenia palców i uszkodzenia stopy. Według Sanotra i in. (2001a) zakrzywione palce u ptaków prawdopodobnie wynikają z nieprawidłowego napięcia więzadeł i ścięgien w stopach. Zakrzywione palce przyczyniają się do nieprawidłowego chodu ptaków oraz do odparzeń skóry na stopach, a w dalszej kolejności do rozwoju stanów zapalnych i owrzodzeń.
 Zapalenie skóry stóp u drobiu (Foot-Pad Dermatitis FPD) jest rodzajem kontaktowego zapalenia spodniej powierzchni stopy (Greene i in. 1985). Początkowo dochodzi do odbarwienia skóry, nadmiernego rogowacenia i pękania skóry. Następnie rozwija się stan zapalny, dochodzi do zakażenia bakteryjnego i grzybowego, powstają wrzody oraz strupy z domieszką odchodów ze ściółki (Greene i in. 1985, Hester 1994). FPD może rozwinąć się w przeciągu niecałego tygodnia zarówno u kurcząt brojlerów jak i u indyków (Ekstrand, Algers 1997) i może być wyleczone, ale skóra nie odzyskuje swojego charakterystycznego wyglądu i jest bledsza. W podobny sposób powstają odparzenia i pęcherze na piersi u drobiu mięsnego, ale proces ten jest wolniejszy (Bruce i in. 1990, Greene i in. 1985, Haslam i in. 2007, Nielsen 2004). Hill (1986) stwierdził, że zdrowotność stóp i palców u drobiu nie budzi żadnych zastrzeżeń w systemie ściółkowym, chyba że dochodzi do zawilgocenia ściółki. Obecne badania wykazują jednak, że schorzenia stóp, palców czy pęcherze piersiowe występują bardzo często (Berg 1998, Eichner i in. 2007, Haslam i in. 2007, Kjaer i in. 2006, Martrenchar i in. 2002, Mayne i in. 2006, 2007).
 Do rozwoju uszkodzeń skóry na stopach oraz do powstawania pęcherzy na piersi u drobiu mięsnego, przyczyniają się warunki utrzymania – nadmierna obsada ptaków na m2 oraz zła jakość ściółki (Eichner i in. 2007, Haslam i in. 2006, Nielsen 2004, Wang i in. 1998). W budynkach, gdzie ściółka jest suchsza, mniej lepka, obserwuje się więcej zdrowych ptaków (Berg 1998, Greene i in. 1985, Martrenchar i in. 2002, Mayne i in. 2007b, Wang i in. 1998). Nieprawidłowa konstrukcja klatek bateryjnych może być także przyczyną uwięźnięcia głowy lub szyi pomiędzy prętami klatki, co może spowodować uraz lub śmierć ptaków (Appleby, Hughes 1991).
 Jedną z cech niskiego poziomu dobrostanu są patologie behawioralne m.in. stereotypie i apatia. Stereotypie są to proste, zrytualizowane, rytmicznie i „bezmyślnie” powtarzane czynności, pozbawione widocznego celu, które nie prowadzą do zaspokojenia fizjologicznych, a tym samym faktycznych potrzeb organizmu (Broom 1986, Kowalski 2005). W intensywnych systemach chowu stereotypie są zjawiskiem nagminnym, obejmującym od 20 do 100% stawki zwierząt, a czas spędzany na ich przejawianiu wynosi od 7 do 75% okresu obserwacji (Cronin 1985).
 U drobiu grzebiącego do naturalnych wzorców zachowania się zaliczane są m.in.: ruch, grzebanie, dziobanie, poszukiwanie i pobieranie pokarmu, rozpościeranie i trzepotanie skrzydłami, stroszenie piór, kąpiele piaskowe i słoneczne, wysiadywania w gnieździe, siadanie na grzędzie (Cichocka 1999, Herbut 1995). Krótkotrwałe obniżenie dobrostanu u drobiu związane ze strachem np. podczas gdy chwytania, poddawania ich zabiegom lekarskim (szczepienie, pobieranie materiału do badań), straszenia czy drażnienia, objawia się zachowaniami ochronnymi. Towarzyszy im emisja charakterystycznych dźwięków, kulenie się, bezruch lub drżenie ciała, przyspieszone tętno, mimowolne oddawanie kałomoczu. Długotrwałe obniżenie dobrostanu u drobiu obserwuję się w klatkowym chowie drobiu, który uniemożliwia ekspresję zachowań pokarmowych – wyszukiwanie pokarmu o różnym składzie i konsystencji w trakcie chodzenia; grzebania i dziobania, uniemożliwia składanie jaj do gniazda; nie zaspakaja behawioralnych potrzeb odpoczynku na grzędach oraz nie pozwala na zaspokojenie silnych u kur zachowań pielęgnacyjnych: kąpieli piaskowych i układania piór dziobem, trzepotania skrzydłami.
 Nadmiar wolnego czasu, jałowe i nudne środowisko oraz niezaspokojenie wrodzonych form zachowania czy nadmierne zagęszczenie i przejawy agresji, sprawiają, że popęd dziobania zostaje skierowany na inne obiekty zastępcze – dostępne przedmioty oraz inne ptaki, powodując ich okaleczenie. McLean i in. (1986) i Appleby i Hughes (1991) podają, że pterofagię – wydziobywanie piór znacznie częściej obserwuje się u kur w chowie bateryjnym, niż w innych systemach. Pterofagia może przyjmować postać łagodną, która polega na delikatnym dziobaniu końcówek piór i niszczeniu ich struktury. Postać ostra prowadzi do wydziobywania piór poprzez energiczne ciągnięcie za pióra. Najgroźniejszą formą dziobania jest zachowanie kanibalistyczne, polegające na dziobaniu ran i krwawiących rejonów ciała, doprowadzając do wyraźnego osłabienia, a nawet upadku atakowanych ptaków (Bessei 2002, Cruickshank 2003, Goldsmith 2001). Jedną z dyskusyjnych metod zapobiegania kanibalizmowi jest obcinanie dziobów u piskląt, powodując zarówno ostry jak i chroniczny ból u ptaków oraz objawy depresji (Duncan i in., 1989, Gentle i in., 1990, Rollin 1995).
 Pozbawienie kur kąpieli piaskowych, których celem jest poprawa stanu upierzenia poprzez usuwanie nadmiaru tłuszczu z piór może być również przyczyną pterofagii (Lindberg i Nicol 1997, Vestergaard i in., 1990). W utrzymaniu klatkowym uniemożliwiającym manifestację tego wzorca obserwuje się tzw. „puste” kąpiele piaskowe, co świadczy o dużej frustracji ptaków i ich obniżonym dobrostanie (Baxter 1994, van Liere 1992). Wydzielenie w klatkach udoskonalonych miejsca umożliwiającego kąpiel piaskową pozwala na realizację tej formy zachowania oraz na poprawę dobrostanu ptaków (Savory 2004).
 Kury mają silną potrzebę budowy gniazda i składania jaj w gnieździe. Zespół naturalnych zachowań związanych z nieśnością obejmuje poszukiwanie gniazda, spanie lub siedzenie w gnieździe, budowanie lub jego poprawianie. Zbyt mała liczba gniazd, niedostosowana do wielkości stada, powoduje, że kury wykazują zachowania anormalne wskazujące na frustrację, takie jak chodzenie tam i z powrotem wzdłuż rzędu gniazd (Broom 2001). W systemie klatkowym kiedy kury pozbawione są odpowiedniego miejsca na gniazdo, kury wykazują silny niepokój tuż przed zniesieniem jaja, spowodowany niemożnością znalezienia gniazda i wykonywania instynktownych czynności związanych ze zniesieniem jaja (Mills i Wood-Gush 1985). Objawem frustracji a jednocześnie zachowaniem rekompensującym normalne zachowanie nieśne jest tzw. „pseudogniazdowanie” lub inaczej nazywane zachowaniem nieśnym „pustym”, obserwowanym u kur utrzymywanych w klatkach bateryjnych (Appleby i in., 1994, Bhat 1993). Autorzy ci twierdzą, że pozbawienie kur gniazdowania wywołuje u nich duży niepokój i jest przyczyną ich cierpienia psychicznego i stanowi jeden z ważniejszych problemów behawioralnych kur.
 Zachowanie zwierząt stanowi najbardziej miarodajne źródło informacji o stopniu tolerancji warunków bytowych ponieważ zwierzęta reagują na zmiany czynników środowiskowych nie tylko poprzez reakcje na poziomie fizjologicznym, ale przede wszystkim zmianami zachowania się. Ocena odchyleń reakcji behawioralnych od normy stanowi ważne wskazanie, co do konieczności modyfikacji systemu technologicznego. Im więcej osobników przejawia zaawansowane stany patologii behawioralnych, tym pilniejsze jest dokonanie określonych zmian w środowisku zwierząt.

Wykaz piśmiennictwa u autorki

Tags: dobrostan , utrzymanie