Jajo pełni funkcję odżywczą i reprodukcyjną, więc jego treść powinna być skutecznie chroniona przed uszkodzeniami mechanicznymi i wnikaniem drobnoustrojów. Równie ważna jest jakość skorupy jaj spożywczych, które pochodzą przede wszystkim od kur, jak i wylęgowych wszystkich gatunków drobiu. Skorupa jako osłona treści jaja pozwala na wymianę gazową między rozwijającym się zarodkiem a środowiskiem zewnętrznym i jest źródłem składników mineralnych do budowy jego kośćca. Cechy jakościowe skorupy mają bardzo duże znaczenie, gdyż od nich zależy jakie będą zyski ekonomiczne fermy. Skorupy cienkie łatwo ulegają stłuczeniu w czasie zautomatyzowanego zbioru, sortowania i pakowania jaj, a wylęgi z takich jaj są gorsze niż z jaj o grubszych skorupach, co zwiększa straty producentów.

Jakość skorupy ocenia się uwzględniając przede wszystkim jej grubość, masę właściwą, zdolność elastycznego odkształcenia i wytrzymałość na zgniatanie, czasami również masę skorup, ale bardziej miarodajny jest jej procentowy udział w masie jaja. Określa się także porowatość skorupy czyli liczbę porów na jednostce powierzchni. Na cechy jakości skorupy ma niewątpliwie wpływ jej ultrastruktura i skład chemiczny.

Budowa skorupy

 Skorupa zbudowana jest głównie z węglanu wapnia i składa się z dwóch zasadniczych warstw: gąbczastej znajdującej się tuż pod kutikulą, która jest na zewnątrz skorupy i wewnętrznej warstwy brodawkowej. Stwierdzono, że ułożenie kryształków węglanu wapnia i grubość warstwy zewnętrznej skorupy decyduje w dużej mierze o jej wytrzymałości. Wapń zawarty w skorupie decyduje o jej kruchości natomiast fosfor o elastyczności i sprężystości. Zawartość substancji organicznych i ich lokalizacja również ma wpływ na jej wytrzymałość. I tak w skorupie o dużej grubości związki azotu występują w warstwie gąbczastej, która jest grubsza niż w skorupie cienkiej. W skorupie o małej grubości znajduje się więcej azotu, a rozmieszczony jest miedzy warstwami gąbczastą i brodawkową. Skorupa jaj kurzych powinna mieć grubość powyżej 0,33 mm i stanowić ponad 10% masy jaja. Mówiąc o cechach skorupy nie można pominąć jej barwy, która jest różna w zależności od gatunku ptaka, który je znosi. Jaja kurze najczęściej są brązowe w różnych odcieniach do białych włącznie. Skorupy ciemniejsze są bardziej wytrzymałe chociaż mogą mieć mniejszą grubość. Najprawdopodobniej jest to związane z pigmentem porfiryną, która umiejscowiona pomiędzy kryształami węglanu wapnia nadaje skorupom większą elastyczność.
 Na jakość skorupy jaj wpływa przede wszystkim pochodzenie genetyczne niosek, poziom nieśności, stan zdrowia, warunki utrzymania, wiek kur oraz żywienie.

Wpływ genotypu

 Podstawowym czynnikiem decydującym o jakości skorupy jest pochodzenie genetyczne. Wartości współczynnika odziedziczalności dla cech skorupy wahają się od 0,15 do 0,55 co wskazuje, że zmienność tych cech w stadzie kur zależy w 15-55% od czynników dziedzicznych. Współczynnik odziedziczalności różni się też w zależności od tego dla jakiej części okresu reprodukcyjnego był obliczany czyli w jakim wieku były kury. Cechy charakteryzujące jakość skorupy w znacznym stopniu uwarunkowane są różnicami genetycznymi występującymi między rasami, rodami i rodzinami kur. Określone mieszańce znoszą jaja o grubszej skorupie i cechuje je szybsze tempo odkładania wapnia podczas formowania się skorupy niż mieszańce, od których pochodzą jaja o cieńszej skorupie. Wykazanie na drodze genetycznej różnic fizjologicznych związanych z jakością skorupy jest sposobem poprawy jej cech i zmniejszeniem liczby stłuczek.

Nieśność i wiek kur

 Poziom nieśności również decyduje o jakości jaj i skorup. Na początku nieśności jaja zwykle są mniejsze i mają kształt bardziej wydłużony. Gospodarka hormonalna decydująca o procesie powstawania jaja nie jest w pełni ustabilizowana i występują jaja z wadami w tym również skorupy. W przypadku niosek o wysokiej wydajności czas tworzenia się jaja może być krótszy w związku z tym kalcyfikacja skorupy trwa krócej i cieńsza warstwa węglanu wapnia osadza się na błonach jajowych. Również okres między zniesieniem kolejnych jaj jest krótszy. W efekcie znoszone jaja mają skorupę cienką i o obniżonej wytrzymałości. Stwierdzono więc, że istnieje rozbieżność między wysoką nieśnością a dobrą jakością skorupy jaj.
 Wykazano, że kury starsze znoszą jaja o gorszej jakości. Grubość skorupy w ciągu trzech pierwszych miesięcy nieśności zwiększa się, następnie sukcesywnie obniża. W przypadku masy skorupy obserwuje się zwiększenie jej wartości wraz z wiekiem ptaków jednak nieproporcjonalne w stosunku do wzrostu masy jaj. Ostatecznie procentowy udział skorupy zmniejsza się. Na zmiany jakości skorupy, związane z wiekiem kur ma prawdopodobnie wpływ spowolnienie procesów jej mineralizacji. Ponadto wraz z wiekiem niosek pogarsza się przyswajanie witaminy D3, co często jest powodem pogorszenia się cech skorupy.

Warunki utrzymaniai stan zdrowia niosek

 Nie bez znaczenia dla jakości skorupy są również warunki utrzymania niosek. W czasie występowania wysokich temperatur ptaki pozbywają się ciepła poprzez dyszenie obniżając w ten sposób poziom dwutlenku węgla we krwi wykorzystywanego do tworzenia skorupy. Nieodpowiednia wentylacja kurnika także pogarsza jakość skorupy. Wysoki poziom amoniaku i innych gazów powoduje uszkodzenia układu oddechowego i zwiększa podatność na choroby, które dają odzwierciedlenie w gorszej jakości skorupy.
 Stan zdrowia niosek ma znaczny wpływ na nieśność i jakość jaj. Najbardziej niekorzystnie na układ rozrodczy wpływają choroby układu oddechowego powodując pojawianie się jaj o nieprawidłowym kształcie i ze słabą skorupą. Podawanie dużych dawek sulfonamidów może powodować, że skorupa jaj będzie cienka, chropowata, zniekształcona, szorstka, karbowana lub miękka. Zdrowotność stada może się pogorszyć na skutek zaburzeń gospodarki mineralnej wynikające z wysokiej nieśności. Jeżeli zapotrzebowanie na składniki mineralne u ptaków o wysokim tempie nieśności nie jest zaspokojone dochodzi do pogorszenia parametrów jakości skorupy. Ponadto do procesów kalcyfikacji, która najintensywniej przebiega w nocy, uruchomione zostają rezerwy wapnia z płytek kostnych, co w późniejszym czasie powoduje osteoporozę.
 Na skutek niepokojenia niosek i zwiększenia ich aktywności ruchowej pojawiają się jaja z mikropęknięciami skorupy, które powstają w czasie kilku pierwszych godzin jej tworzenia, dlatego należy unikać hałasów i zbliżać się do ptaków ostrożnie. Chcąc poprawić jakość skorup można stosować również przerywany program świetlny, który stosuje się u kur po 40. tygodniu życia. W ten sposób otrzymuje się jaja o bardziej wytrzymałej skorupie, a w stadzie obserwuje się redukcję nadmiernej aktywności. Programy świetlne niedobowe (ahemeralne) pozytywnie wpływają także na jakość skorupy oraz masę jaj. W przypadku sposobu chowy niosek nie stwierdzono jednoznacznie jego wpływu na cechy skorupy. Wiadomo jednak, że jaja pochodzące z chowu klatkowego częściej są pęknięte lub zbite niż te z chowu ściołowego. Z kolei w systemie ściołowym odnotowuje się znaczne ilości jaj brudnych, co pogarsza ich jakość mikrobiologiczną.
 Pora znoszenia jaj może również wpływać na jakość skorupy. Jaja zniesione po południu charakteryzuje większy udział skorupy w masie jaja i większa jej grubość. Można to wyjaśnić tym, iż przez dłuższy czas przebywania jaja w gruczole skorupowym nioska ma dostęp do paszy i utrzymuje się stałe stężenie wapnia we krwi. Wówczas w mniejszym stopniu do kalcyfikacji wykorzystywany jest wapń pochodzący z kośćca ptaka.

Czynniki żywieniowe

 Spośród czynników środowiskowych żywienie jest czynnikiem mającym największe znaczenie dla jakości skorupy. Ilość składników mineralnych, ich wzajemny stosunek zwłaszcza wapnia i fosforu oraz pochodzenie, a także forma tych pierwiastków są decydujące. Wapń podawany kurom w postaci dużych cząstek korzystniej wpływa na jakość skorupy niż ten w formie drobnej. Wielkość cząsteczek wapnia ma istotne znaczenie ze względu na czas powstawania skorupy jaja. Nocą, kiedy nioski nie pobierają paszy, wapń wykorzystywany do budowy skorupy pochodzi z kośćca. W efekcie pod koniec nieśności u ptaków stwierdza się ubytki mineralne w strukturalnej części kości. Aby temu zapobiec należy podawać preparaty wapniowe gruboziarniste, które zapewnią ciągły dopływ tego pierwiastka z układu pokarmowego do krwi ptaków. Oprócz tego, że wapń stanowi ok. 95% skorupy, bierze również udział w gospodarce hormonalnej i wpływa na owulację. Mniejsze spożycie wapnia przez nioski może być spowodowane zbyt małą zawartością tego pierwiastka w paszy, nieodpowiednim wymieszaniem składników, zmniejszeniem pobierania paszy z powodu zbyt dużej zawartości w niej energii metabolicznej lub podwyższonej temperatury.
 Wśród innych żywieniowych czynników, duży wpływ na jakość skorupy jaja ma poziom fosforu, cynku, manganu, sodu i potasu oraz witaminy D3. Kury nioski są bardzo wrażliwe na niedobór fosforu, który powoduje zmniejszenie nieśności i pogorszenie wytrzymałości skorupy. Należy jednak pamiętać, że częściej występuje zbyt wysoki poziom fosforu w dawce pokarmowej niż deficyt. Podwyższona zawartość fosforu we krwi hamuje wytwarzanie węglanu wapnia w gruczole skorupowym i pogarsza cechy skorupy. Z kolei cynk wchodzi w skład enzymu anhydrozy węglanowej, który bierze udział w kalcyfikacji skorupy w gruczole skorupowym. Do prawidłowego uwapnienia skorupy również niezbędny jest mangan. Metabolizm wapnia wiąże się z obecnością witamin z grupy D, ich formą i zawartością w paszy. Generalnie witamina D3 warunkuje prawidłowy wzrost ptaków, nieśność, jakość skorupy i produkcyjność. Jest niezbędna do aktywizacji przemian wapnia szkieletowego, nasilenia odkładania fosforu w jelitach i jego przemiany nerkach oraz syntezy białek wiążących wapń, które biorą udział w transporcie wapnia przez ścianę jelita. Niedobór witaminy D3 w dawce pokarmowej dla niosek powoduje zakłócenie homeostazy wapniowej, a skutkiem tego jest spadek nieśności, zwiększenie liczby jaj z wadami skorupy, a także demineralizacja szkieletu ptaków. Również dodanie do paszy witaminy C może w istotny sposób pozytywnie wpłynąć na cechy skorupy poprzez zwiększenie jej grubości i tym samym udziału w masie jaja. Witamina ta działa szczególnie korzystnie na nioski przebywające w warunkach wysokich temperatur, zapobiegając podwyższeniu ciepłoty ciała i łagodząc spadek nieśności oraz masy jaj. Ponadto takie dodatki paszowe jak kwasy organiczne oraz pre- i probiotyki wykazują u drobiu pozytywny wpływ na wykorzystanie składników mineralnych zwiększając zawartość wapnia we krwi, a także grubość i masę skorupy.
 Wady skorupy jaj występują u drobiu utrzymywanego zarówno w warunkach chowu intensywnego, jak i w chowie przydomowym. Na jakość skorupy jaj wpływa szereg czynników, a straty wynikające z niskiej wytrzymałości skorup mogą sięgać nawet 10%. Chcąc je ograniczyć należy wybierać do produkcji ptaki, u których genetycznie jest uwarunkowana gruba i wytrzymała skorupa oraz dołożyć wszelkich starań aby sprostać potrzebom żywieniowym i środowiskowym ptaków.

Tags: jaja